Кіріспе

Оңтүстік Африканың оңтүстік-батысындағы бұталы және далалық экорегионы

Финбос – Оңтүстік Африканың Батыс Кейп және Шығыс Кейп провинцияларында орналасқан табиғи бұталы немесе далалық өсімдіктердің тар белдеуі. Бұл аймақ көбінесе жағалау және таулы, Жерорта теңізі климатымен және жаңбырлы қыстармен сипатталады. Финбос экорегионы Жерорта теңізі ормандары, тоғайлары және бұталы жерлер биомының құрамында. Биогеография саласында финбос өте жоғары биологиялық әртүрлілігімен және эндемизм деңгейімен белгілі – Кейп гүлді патшалығының 80% (8500 финбос түрі) осыған жатады, олардың шамамен 6000-сы эндемиктер. Бұл жерге қатысты адам қызметінен туындаған қауіптер әлі де күшті, бірақ финбостың экономикалық маңызы зор болғандықтан, оны қалпына келтіру жөніндегі консервациялық шаралар қолға алынуда.

Фауна

Финбос көптеген ерекше және эндемикалық жануарларға мекенжай болып табылады, оның ішінде жеті эндемикалық құс түрі және белгісіз санындағы эндемикалық бауырымен жорғалаушылар, қосмекенділер мен буынтық аяқтылар бар. Бұл жеті эндемикалық құсқа Кейп тас секіргіші, Кейп қант құсы, Виктордин сойқысы, қызғылт көкірек күн құсы, Протея канарейкасы, Кейп сискині және Финбос түймеқұйыры жатады.

Экоөңірлер

Финбос аймағы екі өте ұқсас экоөңірге бөлінді: батыс жағалаудағы құмды топырақтағы жазық финбос (теңіз деңгейінен 300 м төмен) және Кейп қалың тауларындағы таулық финбос. Төменгі Финбос пен Реностервельд аймақтарында, әсіресе Агульхас мүйісінің батысында, қысқы жауын-шашын тұрақты түрде болады. Экоөңір тоғыз аймаққа бөлінген: Батыс жағалау алды – Кейп Флаттеннен Олифант өзеніне дейін (Батыс Кейп); Серес қаласының айналасындағы жылы Боккевельд алабы; Эльгин қаласының айналасындағы Эльгин аңғары; жағалаудағы құмды Агульхас жазығы; Вурстер қаласының айналасындағы Брид өзені аңғары; Оңтүстік жағалау алды – Каледоннан батысқа қарай Моссел шығанағына дейін; Кіші Карудың оңтүстік-шығыс шеті; Лангклоуф аңғары; және Оңтүстік-шығыс жағалау алды – Цитсиктен Гаммакеберхаға дейін батысқа қарай. Төменгі жерлердегі өсімдіктерде эндемикалық түрлердің саны көп және олар төбелі жерлерде өсетін өсімдіктерге қарағанда үлкен өсімдіктерге бейім. Олар үлкен Restionaceae сияқты түрлерін қамтиды: Elegia, Thamnochortus және Willdenowia, сондай-ақ protea сияқты түрлер: патша протеасы (Protea cynaroides) және қызарған қалыңдық (Serruria florida). Төменгі аймақтардағы финбостың ерекше түрлеріне жағалаудағы құмдық төбелердің бұталары мен шөптері, майтенус және басқа да Celastraceae, sideroxylons және басқа да Sapotaceae, Rhus және басқа да Anacardiaceae сияқты бұталардың қалыңдықтары бар эрикоидтер мен рестоидтердің қоспасы; Батыс жағалаудағы құмдық жазықтардың классикалық финбосы және Агульхас жазығы; Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс жағалаудағы құмдық жазықтардың төбелі және ылғалды аймақтарының шөпті финбосы; финбос пен реностервельд араласқан аймақтар; Батыс және Оңтүстік жағалаудағы реностервельд; Кіші Кару және Жылы Боккевельдтің құрғақ жеріндегі ішкі реностервельд. Сонымен қатар, бұл аймақта көптеген эндемикалық тіршілік иелері өмір сүреді, мысалы, Ixia viridiflora-ны тозаңдататын маймыл қоңыздары. Сонымен қатар, бес өзен жүйесіндегі эндемикалық балық түрлері де кездеседі. Эндемикалық бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділерге көптеген торналар мен арам тәрізді бақалар (Hyperolius horstockii) жатады. Таулық Финбос және Реностервельд – Кейп қалың тауларының 300 метрден жоғары орналасқан аймағы, жалпы ауданы белгілі бір шамада. Бұл жерде гүлдердің әртүрлілігі бірдей, оның ішінде финбостың үш ерекше отбасысы бар, бірақ эрикалар басым. Биік және ылғалды аудандар көбірек қорғалғандықтан және маңызды су көздері бар болғандықтан, бастапқы флора төменгі жерлерге қарағанда жақсы сақталған; бірақ ауыл шаруашылығы мен жаһандық жылыну әлі де қауіп төндіреді. Аймақ батыстағы Кейп түбегінен Куебоккевельд тауларына дейінгі тауларды, Оңтүстік жағалаудың Елгиннен Гкеберхаға дейінгі жерін, Лаингсбургтен Уиллоуморға дейінгі Кіші Карудың солтүстігіндегі тауларды және Кіші Карудағы Инсельберг төбелерін қамтиды. Бұл аумақтардың шамамен жартысы финбос, ал жартысы реностервельд. Көптеген әр түрлі микроклиматтар пайда болады, сондықтан флора батыстан шығысқа қарай өзгеріп отырады, сондай-ақ жағалаудан алыс, тау беткейлеріндегі биіктікке және компастың бағытына сәйкес өзгереді. Төменгі жерлерді протеа финбосы, ал одан жоғары жерлерді эрикалар алып жатыр. Өсімдік түрлеріне шынақ (Leucospermum) жатады. Жабайы табиғатта эндемикалық аралар, қоңыздар, жылқы құстары мен құмырсқалар, сондай-ақ Кейп қант құстары мен апельсин түсті күн құсы сияқты құстар бар. Бұл құстар мен жәндіктердің көбі финбос үшін маңызды және ерекше тозаңдаушылар болып табылады, мысалы, тау мақтанышы бауырласы (Aeropetes tulbaghia) Диса унифлора сияқты қызыл гүлдерге ғана келіп, 15 түрлі түрді тозаңдайды. Үлкен жануарларға антилопалар, әсіресе Кейп грисбогы (Raphicerus melanotis), кәдімгі дукер (Sylvicapra grimmia) және клипспрингер (Oreotragus oreotragus) жатады. Өліп кеткен көк антилопа мен квагга да финбоста өмір сүрген.

Экономикалық пайдалану

Rooibos (Aspalathus linearis) және honeybush (Cyclopia intermedia) экономикалық маңызы бар, олар Седерберг аймағында көп мөлшерде өсіріліп, жиналады және маңызды экспорттық тауар болып табылады. Рестиолар жүздеген, тіпті мыңдаған жылдар бойы қолданылып келгендей, шатыр жабу үшін пайдаланылады. Көптеген аймақтарда протеялар және басқа да гүлді өсімдіктер өсіріледі, ал олардың гүлдері экспортқа жиналады. Жерорта теңізі климатына ие көптеген аймақтарда финбос түрлері, әсіресе алоэ мен герань, танымал бағбандық өсімдіктерге айналды, ал салқын аймақтарда терезе гүлдері ретінде қолданылады. Финбостың өте көптеген өсімдік түрлері дәстүрлі медицинада қолданылады, олардың шамалы бөлігі ғана формалды сынақтан өтті, бірақ көптеген түрлерінің емдік қасиеттері бар екені анықталды.

Қауіп-қатерлер мен қорғау

Финбос – Оңтүстік Африканың инвазивті жат түрлерінен ең көп зардап шегетін аймағы, олар елдің барлық аумағының шамамен 10%-ын жабады. Ең көп таралған инвазивті өсімдіктер – Австралияға тән ваттл және хакеа, сондай-ақ Еуропа мен АҚШ-тың Калифорния жағалауынан әкелінген қарағайлар. 19 ғасырға қарай қарағайлар Оңтүстік Африкаға енгізілген, ал ваттлдер 1870 жылдардың ортасында құмды бекіту үшін импортталған. 1997 жылы инвазия финбос аймағының құнын жыл сайын 750 миллион АҚШ долларына төмендеткені бағаланды. Су істері және орман шаруашылығы министрлігі 1995 жылы «Су үшін жұмыс» (WfW) бағдарламасын бастады, бұл бағдарлама инвазивті түрлерді бақылауға бағытталған, олар қолданылатын жер беті суларының 9,95%-ын сіңіріп алады. Осы уақыттан бері 100 000 гектардан астам жер инвазивті түрлерден тазартылды, сонымен қатар жылына шамамен 20 000 адамға жұмыс орындары ұсынылды, олардың көп бөлігі әйелдер мен біліктілігі төмен жұмысшылар. WfW бағдарламасының прогресін жүйелі түрде бақылау жеткіліксіз, бірақ Таблис тауына жойылған деп есептелген эндемикалық күміс бұршақтардың қайта оралғаны туралы куәліктер бар.