Кіріспе

Африканың табиғи тарихы осы континенттің әйгілі ірі жануарлар тобын қамтиды. Табиғи тарих – организмдер мен табиғи нысандарды, әсіресе олардың пайда болуын, эволюциясын және бір-бірімен байланыстарын зерттеу және сипаттау ғылымы.

Флора

Африка өсімдіктері жылу мен ылғалдың таралуын тығыз қадағалайды. Солтүстік және оңтүстік аймақтардың қоңыржай белдеулерінде континенттің тропикалық флорасынан ерекшеленетін өсімдіктер өседі. Жерорта теңізімен шектес елдерде апельсин мен зәйтүн ағаштары, мәңгі жасыл емендер, топыраққа толы ағаштар мен қарағайлар, кипарис, мирт, арбус және хош иісті ағаштар кездеседі. Атлас тауларының оңтүстігінде жағдай өзгереді. Жауын-шашынның ең аз болатын аймақтарда өсімдіктер сирек, олар құрғақшылыққа төтеп беруге бейімделген түрлерден тұрады. Сахараның ерекшелігі – құрма пальмасы, ол басқа өсімдіктерге тіршілік етуге мүмкіндік болмайтын жерлерде де гүлдейді, ал жартылай шөлді аймақтарда арабика резеңкесін алуға қолданылатын акация кең таралған. Ылғалды аймақтарда өсімдіктер бай; жауын-шашын мөлшері көп және температураның өзгеруі аздау болатын тығыз орман, негізінен тропикалық жағалауларда және Батыс Африканың экваторлық алабында, Нилдің жоғарғы ағысына қарай созылған жерлерде; ал саванналарда жазықтардың көп бөлігінде ағаштармен араласқан, шөлді аймақтарға жақындаған сайын тікенді акациялардан тұратын бұталы өсімдіктерге айналады. Орман белгілі бір биіктікке дейін тау жоталарының ылғалды беткейлерінде де кездеседі. Жағалау аймақтарында батпақты жерлерде мангр өседі. Батыс Африканың тығыз орманды аймақтарында көптеген қатты ағаштардан басқа, екі пальма – Elaeis guineensis (майлы пальма) және Raphia vinifera (бамбук пальма) өседі. Бомбакс немесе жібек мақта ағаштары орманды жерлерде алып өлшемге жетеді, олар Үндістан резеңкесін өндіретін өсімдіктер мен одум (Chlorophora excelsa), эбони, махагон (Khaya senegalensis), Олдфилдия (Oldfieldia africana) және камвуд (Baphia nitida) сияқты көптеген құнды ағаштардың мекені. Тропикалық орманның өрмелегіш өсімдіктері өте жасыл, ал бұталар тығыз болады. Саванналарда ең ерекше ағаштар – маймыл наны немесе баобаб (Adansonia digitata), дуум пальмасы (Hyphaene) және еуфорбиялар. Кофе өсімдігі Либерия және Эфиопияның оңтүстігі сияқты алыс-алыс жерлерде жабайы өседі. Биік тауларда кең аумақта тығыз үйлесетін ерекше флора бар, сондай-ақ Шығыс Жерорта теңізі, Гималай және Индоқытайдың тау флорасымен туыстық байланыстары бар. Солтүстік-шығыс Африканың батпақты аймақтарында папирус және оған ұқсас өсімдіктер, соның ішінде жұмсақ ағаш өсетін амбах көп мөлшерде өседі, ал өсімдіктердің басқа түрлері сирек кездеседі. Оңтүстік Африканың төменгі аңғарлары мен жағалау аймақтарын қоспағанда, орманды жері аз. Тропикалық флора жоғалып, жартылай шөлді далаларда капсия, мезембриантемум, алоэ және басқа да сулы өсімдіктер пайда болады. Сонымен қатар, сары ағаш (Podocarpus elongatus), иіс ағашы (Ocotea), бүршік ағашы немесе Кап эбони (Pteroxylon utile) және темір ағашы сияқты құнды ағаштар бар. Миниатюралық жусанды ормандар жыл бойы сансыз гүлдермен жабылып, олардың арасында қызыл түс басым болады. Африканың шөптерінен альфа Атлас тауларының жазықтарында кең таралған.

Фауна

Жануарлар дүниесі өсімдік жамылғысының ерекшеліктерінің әсерін тағы да көрсетеді. Ашық саванналар ірі тікұлақты жануарлардың, әсіресе антилопалардың, жирафтың (тек Африкаға тән), зебраның, бизонның, жабайы есектің және төрт түрлі мүйізқұрдың, сондай-ақ жыртқыштардың – арыстанның, барыстың, гиенаның және т.б. мекені болып табылады. Окапи (тек Африкада кездесетін туыс) тек Конго ойпатының тығыз орманды аймақтарында ғана табады. Арыстар Атлас тауларымен, қасқырлар мен түлкілер Солтүстік Африкамен шектелген. Філ (аңшылардың шабуылынан таралу аймағы шектелгенімен) саванналарда да, орманды аймақтарда да кездеседі, соңғысы шимпанзе мен горилланың ерекше тіршілік ортасы болғанымен, ірі жануарларға кедей. Бабиондар мен мандрилдер, көбінесе, Африкаға тән. Бір өркешті түйе, үй жануары ретінде, әсіресе солтүстік шөлдер мен далаларға тән. Тропикалық аймақтағы өзендер бегемот пен крокодилге толы, ал бегемот тек Африкада ғана кездеседі. Бұрын Африканың көптеген аймақтарында кең таралған аңдардың үлкен топтары, ішкі аймақтармен байланыс күшейгенімен азайды. Дегенмен, Оңтүстік Африка, Орталық Африка, Шығыс Африка, Сомалиленд және т.б. жерлерде аң ауру қорықтары құрылды, ал жабайы жануарларды қорғау шаралары 1900 жылғы мамыр айында қол қойылған халықаралық конвенцияда белгіленді. Солтүстік Африканың құстар әлемі Оңтүстік Еуропаның құстар әлеміне өте ұқсас, Жерорта теңізімен шектес басқа елдерде де кездеспейтін түрлер жоқтың қасы. Африкаға тән құстардың ішінде ең танымалдары – страус және хатшы құсы. Страус кең таралған, бірақ көбінесе шөл және далалық аймақтарда кездеседі. Хатшы құсы оңтүстікте көптеп таралған. Тоқушы құстар мен олардың туыстары, соның ішінде ұзын құйрықты видалар, көптеп кездеседі, ал аң құстарының ішінде франколин мен гвинея құсы да көп. Көптеген кішкентай құстар, мысалы, күнқұстар, ара жейтін құстар, тотықтар мен балықшылар, сондай-ақ үлкен бақша жейтін құстар, қауырсындарының сұлулығымен танымал. Жорғалаушылардың ішінде кесіртке мен хамелеон көп, сонымен қатар, басқа тропикалық елдердегідей көп болмаса да, уытты жыландар да бар. Шыжыршықтар көптеп кездеседі. Африкада жәндіктердің мыңдаған түрлері бар, олардың ішінде шегіртке континенттің әйгілі азабы, ал термиттің келтірген зияны зор. Малярияны маса арқылы жұқтыру жиі кездеседі. Цеце шыбығы, оның шағуы барлық үй жануарлары үшін өлімге алып келеді, Оңтүстік және Шығыс Африканың көптеген аудандарында кең таралған. Ол Африкадан тыс жерде табылмайды.