Кіріспе
Гипс бетон немесе гипсокарст – құрамының 95% гипстен (кальций сульфаты) тұратын қатты топырақ қабаты. Гипсокарст – құрғақ аймақтың қатты қабыршағы. Ол ішкі дренажға ие алқапта жартылай құрғақ климатта да кездесуі мүмкін, ал бастапқыда плаяда тұз қалдығы ретінде пайда болады. Гипкрет – өте құрғақ климатта пайда бола алмайтын калькретке баламасы болып табылады.
Gypcrete or gypcrust is a hardened layer of soil, consisting of around 95% gypsum (calcium sulfate). Gypcrust is an arid zone duricrust. It can also occur in a semiarid climate in a basin with internal drainage, and is initially developed in a playa as an evaporate. Gypcrete is the arid climate's equivalent to calcrete, which is a duricrust that is unable to generate in very arid climates.
Құрамы
Гипсокарст горизонттары 75-97% гипс (CaSO4∙2H2O) құрамына дейін қалың болуы мүмкін. Гипске бай қабаттардың көпшілігі орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 250 мм-ден кем болатын жерлерде кездеседі, себебі гипс орташа дәрежеде ерігіш (25 °C-да шамамен 2,6 г/л) және жоғары жауын-шашын жағдайында әдетте сумен шайылып кетеді. Гипс цементтері силькреттер немесе калькреттердей берік болмайды.
Құрылу
Гипскарст кальций карбонатынан тұратын кальцийге ұқсас түрде қалыптасады. Гипскарсттың дамуы үш негізгі кезеңнен тұрады. Бірінші кезең – беткі тұздықтар немесе жер асты суларының алғашқы кристалдануы; екінші кезең – жел немесе су арқылы тасымалдану және қайта шөгуі; үшінші кезең – капиллярлық жиектің үстінде немесе астында кейінгі шөгінді өзгерістер. Көптеген гипскарсттар топырақ түзету процестерінің нәтижесінде немесе жер асты суларынан байланыстырушы заттардың шөгуі арқылы пайда болады.
Жер асты суларының дюрикристтердің пайда болуына әсері
Жер асты суларының гипкрист сияқты дюрикристтердің қалыптасуына тигізетін әсерін көрсету үшін екі модель қолданылады: «per ascensum» және «per descensum». «Per ascensum» моделі жер асты сулары деңгейінің жер бетіне салыстырмалы түрде жақын болатын жағдайды көрсетеді, бұл ерітінділерді булану арқылы жоғары қарай тартып, олардың концентрациясы жауын-шашын тудыруға жеткенде жер бетіндегі шөгінділердің арасында цементтелуіне мүмкіндік береді. «Per ascensum» моделі шөлдер сияқты беткі булану деңгейі жоғары орталарға қолданылады. Бұл жүйе көбінесе жұқа дюрикрист қабаттарын ғана жасайды, себебі процесс ақырында жер бетін жауып, одан әрі булану мүмкіндігін төмендетеді. Бұл модель гипкристің қалыптасуын ең жақсы бейнелейді. «Per descensum» моделі гипкрист қалыптасуынан өзгеше жүйелерді сипаттайды, онда минералдар төменнен келіп жатқан ерітінділерден белгілі бір тереңдікте шөгіп түседі. Бұл жүйе қалың дюрикрист горизонттарының қалыптасуын түсіндіреді.
Құрылыстың шарттары
Гипкреттер төрт нақты жағдайда қалыптасады: жақсы дренажталған топырақта, жер астындағы булану нәтижесінде, гидроморфты топырақтарда немесе эрозия арқылы жер бетіне шығарылған терең қабаттардың әшкере болуынан.
Профиль
Гипкрет еріген және ұнтақты шөгінді немесе массивті кристалдық құрылым болуы мүмкін. Гипскарст жартасының профилі үш қабаттан тұруы мүмкін. Төменгі қабат – су кескініндегі құм гүлінің горизонты, онда гипс кристалдардың жиынтығы ретінде дамиды. Ортаңғы қабат – капиллярлық жиектерден булану нәтижесінде су кескінінен жоғары қалыптасатын, гипстің цементімен байланысқан құмнан тұрады; жаңа пайда болған гипкрет қатты болады, ал уақыт өте келе жұмсарады. Ең жоғарғы қабаты әдетте гипстелген тамырларға толы және жолақты немесе түйінді құрылымға ие.
Қолданылуы
Сахарада жол құрылысында гипкрет сәтті қолданылған. Жақсы цементтелген гипсоқыртыстар құрылыстар үшін жеткілікті тіреу қабілетін де қамтамасыз ете алады; алайда, құлаудың алдын алу үшін астыңғы цементтелмеген материалға шамадан артық жүктеме түсірмеуге көз жеткізу керек.