Кіріспе

Архивтік жазбалар туралы ақпаратты кодтау стандарты. Архивтік сипаттама (EAD) – архивтік жазбаларға қатысты сипаттамалық мәліметтерді кодтау стандарты.

Шолу

Мұрағаттық жазбалар кітапхана жинағындағы заттардан өзгеше, себебі олар бірегей, көбінесе жарияланбаған және басқа жерде қол жетімді емес, сондай-ақ оларды біріктіретін жинақтың құрамында болады. Осы себептерге байланысты мұрағаттық сипаттама жинақтың интеллектуалдық құрылымы мен мазмұнына баса назар аударатын, иерархиялық және сатылап дамытылатын талдауды қамтиды, бірақ ол әрқашан жинақтағы жекелеген заттар деңгейіне дейін жеткізілмейді. 1980-жылдардың ортасы мен соңында машинамен оқылатын іздеу нәтижелерін кодтауға мүмкіндік берген технологиялардың дамуынан кейін, архивтер үшін цифрлық іздеу құралдарын жасау мүмкін болды. Екінші нұсқа 2002 жылы, ал соңғы нұсқасы – EAD3 2015 жылдың тамызында жарық көрді. Америка архившілер қоғамы мен АҚШ Конгресі кітапханасы EAD-тің сақталуы мен дамуына бірлесіп жауапты. Бүгінде EAD мұрағаттар, кітапханалар, мұражайлар, ұлттық кітапханалар және тарихи қоғамдар тарапынан бүкіл әлемде қолданылады. EAD іздеу құралының ең жоғары деңгейіне сипаттама туралы бақылау ақпараты және жинақтың өзінің сипаттамасы кіреді. EAD3 2018 жылы мұрағаттық сипаттамаларға қол жеткізудің қарапайымдылығы және оның басқа жүйелермен үйлесімділігіне қатысты мәселелерді шешу мақсатында жаңартылды.

Негізгі фактілер мен қажеттілік

Мұрағаттар кітапханалардан өзінің мәні бойынша ерекшеленеді. Кітапханаларда кітаптар мен журналдар сияқты бірнеше бірдей түрі бар жекелеген заттар кездессе, мұрағаттарда бірегей және бір-бірімен байланысты жазбалар сақталады. Мұрағат – жеке адамның, отбасының немесе ұйымның әдеттегі қызметі барысында жасалған және жинақталған іс-әрекеттері. Мұрағатшылар жеке тұлғаның немесе ұйымның барлық жазбаларын оның қоры деп атайды; демек, қор – бұл ортақ функция немесе қызметті бөлісетін және табиғи бірлік көрсететін жазбаларды жасау немесе жинақтау процесін көрсететін түсінік болып табылады. Сондықтан архивтік материалдарды сипаттау күрделі иерархиялық және сатылап талдауды қажет етеді. Осылайша мұрағаттық сипаттама физикалық ерекшеліктеріне қарағанда, жинақтың интеллектуалдық құрылымы мен мазмұнына баса назар аударады. Іздеу құралы – мұрағат ішіндегі материалдарды оның мазмұнын сипаттау арқылы табуға көмектесетін құрал. Архивтік жазбалардың ерекшелігі және жеке жинақтардың географиялық таралуы оларды табу және пайдалануды қалағандар үшін 150 жылдан астам уақыт бойы қиындық туғызып келді. Жобаның мақсаты – MARC стандарттарына ұқсас, библиографиялық материалдарды сипаттау үшін дерек стандартын жасау, осы арқылы мұрағаттарды сипаттауға мүмкіндік беру еді. Бастапқы EAD 1.0 нұсқасы 1998 жылдың күзінде жарияланды. Мұндай стандарт мұрағаттарға, мұражайларға, кітапханаларға және қолжазбалар сақталатын орындарға өздерінің қорын машинамен оқылатын және осылайша іздеуге, сақтауға және алмасуға оңай болатын жолмен тізімдеуге және сипаттауға мүмкіндік береді. Іске қосылғалы бері көптеген мұрағаттар мен арнайы жинақтар оны қабылдады. Америка архившілері қоғамы мен АҚШ Конгресі кітапханасы жасаған даму және техникалық қолдау жұмыстарына қоса, Ғылыми кітапханалар тобы (RLG) міндетті, ұсынылатын және қосымша элементтер мен атрибуттарды анықтайтын EAD-ні енгізу бойынша «Ең жақсы тәжірибе» нұсқауларын әзірледі және жариялады. RLG сонымен қатар EAD форматындағы іздеу құралдарын табу үшін ArchiveGrid деп аталатын ақпараттық орталықты ұсынды. Мүше кітапханалар RLG-ге өздерінің іздеу құралдарының URL-ін ұсынады; RLG іздеу құралдарынан деректерді автоматты түрде жинайды, оларды индекстейді және индекске іздеу интерфейсін ұсынады, осылайша зерттеушілерге бірнеше жүз мекеменің жинақтарын бір ғана сұраныспен іздеу мүмкіндігін береді. RLG сонымен қатар «RLG Report Card» бағдарламасын әзірледі, ол EAD мысалын талдап, ең жақсы тәжірибе нұсқауларынан ауытқулар бар кез келген аймақтарды анықтайтын автоматты сапаны тексеру бағдарламасы. SAA-ның халықаралық өкілдігі бар кодталған мұрағаттық сипаттама жөніндегі техникалық кіші комитеті 2010 жылы EAD стандартын қайта қарауға кірісті. Соңғы нұсқасы, EAD3, 2015 жылдың тамызында жарияланды.

Бала асырап алу

АҚШ, Канада, Ұлыбритания, Франция, Австралия және басқа да елдердегі бірқатар репозиторийлер EAD-ді әртүрлі техникалық деңгейде қабылдап, іске қосты. Ең амбициялы жобалардың бірі – Калифорния онлайн архиві, бұл штаттың әртүрлі мекемелерінен алынған қолжазбалар мен кескіндерді қамтитын 5000-нан астам EAD іздеу құралы бар біріккен каталог. Францияның Франсуа Миттеран Ұлттық кітапханасы архивтер мен қолжазбаларды қамтитын 90 000-нан астам EAD іздеу құралын жариялайды.

EAD элементтер жиынтығы

EAD стандартының XML схемасы қолжазбалар жинағын сипаттауға арналған элементтерді, сондай-ақ олардың орналасу тәртібін анықтайды (мысалы, қай элементтер міндетті, немесе қай элементтердің ішінде қандай басқа элементтерге рұқсат етіледі). EAD тегтерінің жиынтығы 146 элементтен тұрады және жиынтықтың толық сипаттамасын беруге, сондай-ақ жиынтықтың егжей-тегжейлі, көп деңгейлі тізімін кодтауға қолданылады. Көптеген EAD элементтері мазмұн стандарттарына (мысалы, DACS және ISAD(G)) және басқа құрылымдық стандарттарға (мысалы, MARC немесе Dublin Core) бейімделген немесе бейімделуі мүмкін, бұл деректердің икемділігі мен өзара сәйкестігін арттырады. EAD 1.0 – SGML құжат түрінің анықтамасы (DTD) болды. EAD 2002, EAD-тің екінші нұсқасы, 2002 жылдың желтоқсан айында аяқталып, XML DTD түрінде қолжетімді болды. EAD-тің ең соңғы нұсқасы, EAD3, XML схемасы және DTD түрінде қолжетімді.

EAD-тің көмек табуға арналған бөліктері

Ескерту: Осы бөлімдегі мысалдар EAD2 нұсқасына сәйкес келгендіктен, EAD3 схемасына қатысты жарамсыз болуы мүмкін.

ЕАҚ-ны сілтеме жасау

Өзгермелі дәлдіктегі EAD файлдарын қалай сілтемелеуге болатыны туралы бірнеше зерттеулер жасалды. Атап айтқанда, Бунеман мен Сильвело XML деректерін сілтемелегенде пайдаланылатын цитата үзінділерін автоматты түрде жасау үшін ережелерге негізделген жүйені ұсынды; жағдайды зерттеу EAD негізінде жүргізілді. Бұдан әрі, Сильвело үлгілерден үйрене отырып, XML файлдары үшін әртүрлі дәрежедегі егжей-тегжейлілікте сілтемелерді автоматты түрде құратын құрылым ұсынды. Бұл құрылым Конгресс кітапханасының EAD файлдары жинағында сынақтан өтті.