Кіріспе

Киноны сақтау немесе киноны қалпына келтіру – кинотарихшылар, мұрағатшылар, мұражайлар, кинотеатрлар және коммерциялық емес ұйымдардың күш-жігерін біріктіретін, киноленталардың тозуын тоқтату және олардағы бейнелерді сақтауға бағытталған үздіксіз процестердің жиынтығы. Киноны сақтаудың ең кең мағынасы – фильмнің түпнұсқа нұсқасына мүмкіндігінше жақын күйде сақталуын қамтамасыз ету. Көп жылдар бойы «сақтау» термині «көшіру» терминімен синоним болып келді. Сақтаушының мақсаты – сапасы төмендемеген, ұзақ сақталатын көшірме жасау болатын. Қазіргі заманғы түсінік бойынша киноны сақтау – иемдену, көшіру, сақтау және қолжетімділік сияқты ұғымдарды қамтиды. Мұрағатшы фильмді қорғауға және оның мазмұнын жұртшылыққа таратуға тырысады. Киноны сақтауды киноревизионизммен шатастыруға болмайды. Киноревизионизмде бұрыннан аяқталған фильмдерге түсірілмеген кадрлар немесе жаңа музыкалық қосымшалар енгізіледі, дыбыс эффектілері қосылады, қара-ақ фильмдер түстіленеді, ескі дыбыс жолдары Dolby стерео форматына ауыстырылады немесе ұсақ түзетулер мен басқа да косметикалық өзгерістер жасалады. 1980 жылдарға қарай, қозғалыс суреттерінің мұрасының коллекциялары жоғалу қаупі бар екені анық болды. Нитрат пленкасын сақтау мәселесі ғана емес, сонымен қатар, нитрат пленкасын ауыстыру үшін қолданылатын қауіпсіз пленканың «сірке синдромы» деп аталатын ерекше тозу түріне ұшырауы да анықталды. Сонымен қатар, әсіресе Eastman Kodak компаниясы өндірген түсті пленканың солғындауы мүмкін екендігі белгілі болды. Сол кездегі ең тиімді шешім – түпнұсқа фильмді көбірек қорғалған ортаға көшіру болатын. Фильмдерді сақтаудың институционалдық тәжірибесі 1930 жылдарға дейін барып жетеді, бірақ бұл сала 1980 жылы ғана ресми мәртебе алды, осы жылы ЮНЕСКО «қозғалыстағы бейнелерді» әлемдік мәдени мұраның ажырамас бөлігі деп таныды.

Пленканың бүліну проблемасы

Көптеген нұсқаулы фильмдер дәуірінде түсірілген фильмдердің басым бөлігі қазір мәңгілікке жоғалып кетті деп есептеледі. Олардың көпшілігі күміс құрамы үшін қайта өңделді немесе студиялардағы немесе қоймалардағы өрттерде жойылды. Дегенмен, ең басты себеп – қасақана жою болды. Фильмдерді сақтаушы Роберт А. Харрис мынадай түсіндірді: "Көптеген ерте фильмдер студиялардың жаппай жоюының салдарынан сақталмады. Бұл фильмдерді сақтау туралы ешқандай ой болған жоқ. Оларға тек қоймада орын керек еді, ал материалдарды сақтау қымбатқа түсетін". 1930 жылдары дыбысты фильмдердің пайда болуынан кейін нұсқаулы фильмдердің коммерциялық құны төмендеді немесе мүлдем болмады, сондықтан олар сақталған жоқ. Осының салдарынан, қазір сирек кездесетін нұсқаулы фильмдерді сақтау кинотанушылар арасында маңызды міндет ретінде қарастырылуда. Фильм таспасының нәзік болуына байланысты, фильмді дұрыс сақтау үшін түпнұсқа негативтерді (егер сақталған болса) және басылымдарды климаттық бақылаудағы жайларда сақтау қажет. Фильмдердің көп бөлігі осылай сақталмады, нәтижесінде фильм таспалары кеңінен бүлінді.

Фильмнің бүлінуі өнер түрі ретінде

1991 жылы кинорежиссер және Амстердамдағы Eye Filmmuseum директорының бұрынғы орынбасары Питер Дельпеут Десмет коллекциясынан шіріп бара жатқан фильмдерді пайдаланып, «Лирикалық нитрат» фильмін жасады. 2002 жылы режиссер Билл Моррисон ескі, қалпына келтірілмеген нитрат негізіндегі фильмдердің әртүрлі күйіндегі фрагменттеріне толыққандай негізделген «Декасия» фильмін түсірді, бұл фильмге біршама керемет эстетиканы сыйлады. Фильм Майкл Гордонның осы аттас симфониясына сүйемелдеу үшін жасалған, оны оның оркестрі орындады. Пайдаланылған кадрлар ескі жаңалықтар мен мұрағаттық фильмдерден алынған және Моррисон оларды Джордж Истман үйі, Қазіргі заманғы өнер мұражайының мұрағаттары және Оңтүстік Каролина университетінің Fox Movietone News кино мұрағаттары сияқты бірнеше көздерден алды.

Сақталу үшін мұқият сақтау

Фильмді сақтау әдетте климатты бақылайтын қоймада фильмнің физикалық сақталуын, кейде фильм элементін жөндеуді және көшіруді білдіреді. Сақтау, реставрациядан өзгеше, себебі реставрация – фильмді оның алғашқы көрсетіліміне ең жақын нұсқаға қайтару, және көбінесе фильм элементтерінің әртүрлі бөліктерін біріктіруді қамтиды. Дәстүрлі фотохимиялық реставрация кезінде, сақталған материалдарды қайта құрастырғанда бейне полярлығын ескеру қажет, ал соңғы, ең төмен буын реставрациялық шебері дубликат негатив немесе ұсақ түйіршікті позитив болуы мүмкін. Осы реставрациялық шебер элементтен болашақ ұрпақтар үшін дубликаттау шеберлерін және көрсетуге арналған көшірмелерді қолжетімді ету үшін сақтау элементтері, мысалы, ұсақ түйіршікті позитивтер мен дубликат негативтер жасалады. Архивтер қауымдастығының кейбір өкілдері фильмді цифрлық бейнеге түрлендіру сапаның төмендеуіне алып келеді деп санайды, бұл цифрлық бейнеге негізделген жоғары сапалы көшірме жасауды қиындатады, бірақ цифрлық бейнелеу технологиясы 8K сканерлері 65 мм-ге дейін түсірілген бейнелердің толық ажыратымдылығын түсіре алатын деңгейге жетті. 70 мм IMAX пленкасының теориялық ажыратымдылығы 18K, сенсордың ең жоғары ажыратымдылығы. Әрине, аралық цифрлық кезең болуы және содан кейін цифрлық нәтижелерді жаңа пленкаға лазерлік түрде түсіру арқылы жаңа фильмді жасау қосымша буынды білдіреді. Сондай-ақ, кадр бойынша қолмен реставрацияланған аралық фильмдік шебер де. Фильмді немесе цифрлық реставрациялауды таңдау қажетті реставрациялау мөлшеріне, реставратордың талғамы мен шеберлігіне, сондай-ақ фильмді немесе цифрлық реставрациялаудың экономикалық тиімділігіне байланысты болады. Фильмді сақтау үшін цифрлық технологияны қолданудың эстетикалық және этикалық салдары кеңінен талқыланып жатыр. Мысалы, Джордж Истман үйінің бас кураторы Паоло Черчи Усай фильмді аналогтық сақтаудан цифрлық сақтауға ауысуды этикалық тұрғыдан қабылдауға болмайтындық деп айыптады, философиялық тұрғыдан фильмнің ортасы киноның болуы үшін қажетті онтологиялық алғышарт екенін дәлелдеді. 2009 жылы Нидерландыдағы EYE кино институтының бас кураторы Джованна Фоссати киноны қалпына келтіру және сақтау үшін цифрлық технологияларды пайдалануды кино ортасын қалпына келтірудің бір түрі ретінде оптимистік тұрғыдан қарастырды және цифрлық технологиялардың қалпына келтіру мүмкіндіктерін кеңейту, сапаны жақсарту және шығындарды төмендету қабілетіне оң баға берді. Кино зерттеушісі Лео Энтикнаптың пікірінше, Усай мен Фоссатидің көзқарастары фильмді сақтаудағы цифрлық пікірталастың екі полюсін көрсетеді. Алайда, Усай мен Фоссатидің аргументтері өте күрделі және нюансты, сонымен қатар, фильмді сақтаудағы цифрлық технологиялардың пайдалылығы туралы пікірталас күрделі және үнемі дамып отырады. Келесі жылы Анри Ланглоа Парижде әлемдегі ең ірі халықаралық кино жинағына айналатын Cinémathèque Française-ді құрды. Конгресс кітапханасында сақталған мыңдаған ерте үнсіз фильмдер үшін, көбінесе 1894 және 1912 жылдар аралығында, қазіргі қолжетімді көшірмелер авторлық құқық ретінде тіркелген қағаз орамаларында сақталған. Осы мақсатта оптикалық принтер қолданылып, бейнелерді қауіпсіз пленкаға көшірді, бұл жоба 1947 жылы басталды және бүгінге дейін жалғасуда. Кітапхана Ұлттық кино сақтау кеңесіне ие, оның Ұлттық кино тізімі жыл сайын 25 АҚШ фильмін «американдық кино мұрасының ауқымын және әртүрлілігін көрсетеді» деп таңдайды. Джордж Истман үйінің Халықаралық фотосурет және кино мұражайы 1947 жылы фотосурет пен кино тарихын жинау, сақтау және көрсету үшін құрылды, ал 1996 жылы Луис Б. Майер консервация орталығы ашылды, ол АҚШ-тағы төрт кино сақтау орталығының бірі. Америка кино институты 1967 жылы келесі буын режиссерлерін даярлау және американдық кино мұрасын сақтау үшін құрылды. Қазіргі таңда оның коллекциясында 27 500-ден астам фильм бар. 1978 жылы Доусон қаласында, Юкон территориясында, Канадада құрылыс қазбалары кездейсоқ түрде 20 ғасырдың басындағы 500-ден астам тасталған фильмдерден тұратын ұмытылған коллекцияны тапты, олар тоң топырақта көміліп, сақталған. Бұл сәтті жаңалық АҚШ Конгресс кітапханасына және Канаданың кітапхана және мұрағат бөліміне қауіпсіз сақтауға және архивке беруге жіберілді. Алайда, мұндай өте тұтанатын материалды осы қашықтыққа тасымалдау үшін, ақырында, көмек көрсету үшін Канада қарулы күштерінің жәрдемі қажет болды. Бұл жаңалықтың тарихын және осы фильмдердің үзінділерін 2016 жылғы «Доусон Сити: Frozen Time» деректі фильмінде көруге болады. Ұлыбританияның Ұлттық кино және теледидар архивінің қызметкерлері жасаған тағы бір маңызды реставрация – Митчелл мен Кеньон коллекциясы, ол көбінесе 20 ғасырдың басында Ұлыбританияның әртүрлі аймандарындағы жергілікті жәрмеңкелерде көрсету үшін саяхаттайтын жәрмеңке операторлары тапсырыс берген оқиғалық фильмдерден тұрады. Фирма таратылғаннан кейін коллекция көптеген жылдар бойы екі үлкен бөшкеде сақталды және 1990-жылдардың басында Блэкбернде табылды. Қалпына келтірілген фильмдер қазіргі таңда 20 ғасырдың басындағы британдық өмірдің ерекше әлеуметтік суретін ұсынады. Бұл іске үлес қосқан жеке сақтаушылардың арасында Роберт А. Харрис және Джеймс Кац («Арабияның Лоуренсі», «Менин қызы», және бірнеше Альфред Хичкок фильмдері), Майкл Тау («Супермен»), және Кевин Браунлоу («Төзімділік» және «Наполеон») бар. UCLA кино және теледидар архиві сияқты басқа да ұйымдар фильмдерді сақтады және қалпына келтірді; UCLA-ның жұмысының маңызды бөлігіне «Беки Шарп» және Paramount/Famous Studios және Warner Bros. мультфильмдері кіреді, олардың титрлері бір кезде басқа ұйымдардың құқықтарына өткендіктен өзгертілді.

Студиялық жұмыстар

1926 жылы Уилл Хейс киностудиялардан фильмдерін 40 градус температурада, төмен ылғалдылықта сақтауды сұрады, осылайша "3000 және 4000 жылдары мектеп оқушылары біз туралы білуі үшін" деді. 1970-ші жылдардан бастап Metro Goldwyn Mayer өзінің Алтын ғасыр фильмдерінің көптеген түпнұсқалық негативтері өртте жойылғанын білген соң, барлық фильмдерін қалпына келтіру және сақтау бағдарламасын бастады. Бұл бағдарламада қолда бар негативтер немесе, көбінесе, ең жақсы нұсқа (жоғары сапалы позитив немесе жаңа архивтік көшірме) пайдаланылды. Бастапқыда, егер кейбір фильмдерді сақтау қажет болса, онда барлығын сақтау керек деп шешілді. 1986 жылы Тед Тернер MGM кітапханасын сатып алғанда (ол кезде Warner Bros. 1950 жылға дейін, MGM 1986 жылдың мамыр айына дейін және RKO Radio Pictures каталогтарының көп бөлігі кірді), ол MGM бастаған сақтау жұмысын жалғастыруға уәде берді. Warner Bros. Discovery, Turner Entertainment компаниясының қазіргі иесі, бүгін де бұл жұмысты жалғастыруда. Фильмдерді сақтау мәселесі 1980-ші және 1990-шы жылдардың басында Стивен Спилберг және Мартин Скорсезе сияқты әйгілі және ықпалды режиссерлер бұл мәселеге үлес қосып, алға шықты. Спилберг өзінің "Жау" фильмінің шеберіне қарағанда, ол түсірілгеннен кейін он бес жыл өткен соң, нашарлап, бүлінгенін көргенде фильмді сақтауға қызығушылық танытты. Скорсезе 1980 жылы түсірілген "Ашулы бұқа" фильмінде қара-ақ түсті пленканы қолдану арқылы киноиндустриясының түссіздендірілген пленканы пайдалануына назар аударды. Оның "Хьюго" фильмінде кино пионері Жорж Мелиестің көптеген үнсіз фильмдері балқытылып, шикізат аяқ киім ретінде қайта өңделген көрініс болды; көптеген кино сыншылары бұл көріністі "балалық оқиғалар мен интригалар туралы қиялға толы фильмге оралған фильмді сақтауға деген құштарлық" деп бағалады. Скорсезе өткендегі кинофильмдерді сақтау қажеттілігі туралы алаңдаушылық 1990 жылы коммерциялық емес The Film Foundation ұйымын құруға әкелді. Осы жобаға оның директорлар кеңесінде қызмет еткен әріптестері қосылды: Вуди Аллен, Роберт Альтман, Фрэнсис Форд Коппола, Клинт Иствуд, Стэнли Кубрик, Джордж Лукас, Сидней Поллак, Роберт Редфорд және Стивен Спилберг. 2006 жылы Пол Томас Андерсон, Уэс Андерсон, Кертис Хансон, Питер Джексон, Анг Ли және Александр Пэйн Америка Режиссерлер Гильдиясымен байланысы бар The Film Foundation директорлар кеңесіне қосылды. Кинофонд жетекші киноархивтермен және студиялармен бірлесіп жұмыс істеп, 600-ға жуық фильмді сақтап қалды, көбінесе оларды бастапқы күйіне қайтарды. Көптеген жағдайларда, түпнұсқа негативтен қиылып немесе АҚШ-тағы өндіріс кодексі бойынша цензураланған түсірілімдер қайта қосылды. Классикалық киноны сақтау, қалпына келтіру және көрсетумен қатар, қор "Фильмдер тарихы" білім беру бағдарламасы арқылы жастарға кино тілі мен тарихы туралы білім береді, бұл бағдарлама "елдегі 100 000-нан астам педагогтар қолданады" деп мәлімделеді. Цифрлық теледидар, жоғары сапалы теледидар және DVD дәуірінде фильмдерді сақтау және қалпына келтіру коммерциялық және тарихи маңызға ие, өйткені көрермендер цифрлық форматтардан ең жоғары сапалы суретті талап етеді. Сонымен қатар, үй бейнелерінің үстемдігі және теледидарлық хабар таратуға үнемі қажеттілік, әсіресе арнайы арналарда, фильмдердің бұл медианың дамуынан бұрынғы суретшілер мен студия басшылығы елестетпеген ұзақ мерзімді табыс көзі екенін көрсетті. Осылайша, медиа компаниялардың фильмдердің толық кітапханасын мұқият архивке салып, сақтауға зор қаржылық мүддесі бар.

Фильмдерді сақтаудағы көмек

Видеоарқалы фильмдерді сақтауға көмектесетін (VAFP) тобы 2005 жылы интернетте жұмысқа кірісті. VAFP сайты 2005 жылғы Музейлер және кітапханалар институтының (IMLS) Folkstreams жобасына берген грантының есебінен қаржыландырылды. Сайттың мақсаты – Ұлттық кино сақтау қоры ұсынған фильмдерді сақтау туралы нұсқаулықтарды бейнедемонстрациялармен толықтыру. Аталған ұйым ұсынған сақтау нұсқаулықтары сақтаудың дұрыс әдістерін толыққанды көрсетеді, бірақ көбінесе мәтін түрінде жазылған. Фильмдер мен видеоклиптер Creative Commons лицензиясымен қорғалады, бұл кез келген адамға оларды авторды көрсету арқылы пайдалануға мүмкіндік береді – яғни, VAFP сайтына және видеоклиптің авторы мен оның компаниясына сілтеме жасау арқылы.

Қайта қалпына келтірудегі кедергілер

Баспаның жасы ескерілмей, дұрыс сақталмаса зақымдануы мүмкін. Пленканың зақымдануы (баспаның жыртылуы, пленканың күшті жарыққа, температураға, ылғалға және т.б. әсер етуінен иілуі) сақтау процестерін қиындатып, құнын арттырады. Фильмнің физикалық және химиялық зақымдану деңгейі сақтауға деген ынтаны анықтайды, яғни, бизнес тұрғысынан қарағанда, фильм енді "коммерциялық" құндылығын жойғаннан кейін пайда әкелмейді және қаржылық жүктемеге айналады. Көптеген фильмдерді цифрлық түрде жаңартуға болғанымен, фильмдерді цифрлық қалпына келтірудің жоғары құны осы әдістің кеңінен қолданылуына кедергі келтіреді. Жаңа медиа, цифрлық кино және тұтынушылардың цифрлық форматтарының үнемі дамуы сұранысты өзгертіп тұрады. Фильмдерді жаңарту орталықтары көрермендердің қанағаттануын сақтау үшін осы өзгерістерге ілесуі керек. Бүгінде классикалық фильмдерді қайта көрсету немесе сату үшін мінсіз жағдайда болуы қажет, ал театрлар 2K-дан 4K-ға көшетін сайын, тұтынушылардың медиасы SD-ден HD-ге, UltraHD-ге және одан да жоғары форматтарға өтетін сайын кемелділікке деген талап артып келеді.