Кіріспе
Қышқыл қағаздан жасалған кітаптардың тозуына қарсы шара. Массалық деацидификация – кітапхана және ақпараттық ғылымда ескі кітаптардағы қағаздың тозуына қарсы қолданылатын шаралардың бірі, оны "жайлап өртеу" деп те атайды. Процесс мақсаты – қышқыл қағаздың pH деңгейін көтеру. Қышқылсыз қағаз кеңінен қолданысқа енгенімен, 1850 жылдан кейін шығарылған кітаптарда қышқыл қағаздың көп бөлігі сақталған, себебі оның өндіріс әдістері арзан әрі жеңіл. Қышқыл қағаз, әсіресе жарыққа, ауаның ластануына немесе жоғары ылғалдылыққа ұшырағанда, уақыт өте сарғыш түске енеді және қатайып, сынғыш болады. Массалық деацидификация кезінде қағазға сілтілі зат енгізіліп, бұл қағаздағы қышқылды бейтараптандырып, одан әрі тозудың алдын алады. Массалық деацидификация қышқыл қағаздан жасалған кітаптарды сақтауға бағытталған, егер шара қолданылмаса, олар жоғалып кетуі мүмкін.
Mass deacidification is a term used in library and information science as one possible measure against the degradation of paper in old books, the so called "slow fires". The goal of the process is to increase the pH of acidic paper. Although acid free paper has become more common, a large body of acidic paper still exists in books made after the 1850s; this is because of its cheaper and simpler production methods. Acidic paper, especially when exposed to light, air pollution, or high relative humidity, yellows and becomes brittle over time. During mass deacidification an alkaline agent is deposited in the paper to neutralize existing acid and prevent further decay. Mass deacidification is intended for objects on acidic paper that will be lost if no action is performed.
Ғылыми-зерттеу және процестерді дамыту тарихы
Жаппай қышқылсыздандыру – микрофильм және ламинациямен қатар – 20-ғасырдың басында және ортасында қағазды құрайтын талшықтардың құрылымын және беріктігін қамтамасыз ететін гидролиз процесіне жауап ретінде дамыды, олардың байланыстары үзіліп, нәтижесінде қағаз уақыт өте келе қатты сынғыш бола бастады. Қоршаған ортаның ластағыштары қағазбен әрекеттесіп, тотығуды күшейтетін қышқылдар түзетін және қосымша өнім ретінде одан да көп қышқыл шығаратын, автокатализдік бұзудың оң кері байланыс циклын тудыратын жағдайға әкеледі. Уильям Барроу кітапхана ресурстары жөніндегі кеңестің грантымен қағаздың шіруіне қатысты зерттеу жүргізді. Осыған жауап ретінде 1960 жылы Зерттеу кітапханалары қауымдастығы (ARL) Зерттеу кітапхана материалдарын сақтау жөніндегі тұрақты комитет құрды. Барроу сондай-ақ қағаздың қышқылдығын бейтараптандырып, сілтілік буферді пайдаланып, оның ыдырау жылдамдығын баяулататын сулы процесті ойлап тапты. Барроудың бастапқы әдісіне қосымша, сулы емес – органикалық еріткіштерді қолдана отырып – және булы – Конгресс кітапханасының DEZ (диэтил мырыш) емдеуі – бірдей нәтижелерге жету әдістері уақыт, еңбек және шығындарды азайту мақсатында зерттелді. Ұсынылған әдістердің бірі – кітаптарды вакуумдық камераға орналастырып, содан кейін диэтилцинк (DEZ) енгізу. Теория бойынша, диэтилцинк қағаздағы қышқыл қалдықтарымен әрекеттесіп, сілтілік қалдық қалдыруға тиіс, бұл қағазды одан әрі ыдыраудан қорғайды. Бірақ іс жүзінде, реакция алдында кітаптардан су іздерін жою үшін қажетті қыздыру (DEZ сумен күшті реакцияға түседі) қағаздың жылдам ыдырауына, DEZ және кітаптың басқа компоненттері (жапсырмалар, мұқабалар) арасындағы химиялық реакцияларға және жағымсыз иіске әкелді. 1980 жылдары осы процесті пайдалана отырып, жаппай қышқылсыздандыруға арналған пилоттық зауыт НАСА-да салынды және Конгресс кітапханасы ұсынған кітаптармен сынақтан өтті. 1986 жылы DEZ-дің қышқылсыздандырудың бір кезеңінде толығымен алынып тасталмағаны, камераның түбінде жиналып, су құбырында қалған болуы мүмкін екендігі анықталды. DEZ оттегімен немесе су буымен жанасқанда тез тұтанатындықтан, вакуумдық камераны ашып, кітаптарды алып шығу мүмкін болмады. Соңында, күдікті құбырларды жарып жіберу үшін жарылғыш заттар қолданылды; қалдық DEZ бар екендігі туралы күдіктер, зауытты жойған өрт арқылы расталды. Николсон Бейкер "Дабл Фолд" кітабында НАСА бағдарламасының сәтсіздігін егжей-тегжейлі талқылайды. Кейіннен химиялық компания AkzoNobel процесті жетілдіруге тырысты. Өрт пен жарылыс қаупі жақсартылған процестік шешімдер арқылы азайтылды, бірақ зақымдану мен иіс проблема болып қала берді. Ақырында, AkzoNobel процестің коммерциялық тұрғыдан тиімді емес екенін анықтады және 1994 жылдың соңында зерттеу жұмыстарын тоқтатты.
Әсерлер
Барлық процестер Еуропалық Комиссияның сақтау және қолжетімділік жөніндегі зерттеулерінде, Конгресс кітапханасы мен Centre de Recherches sur la Conservation des Documents Graphiques ғалымдарының тобы жүргізген 1990-шы жылдардың басы мен ортасындағы зерттеулерде жеткілікті жоғары pH деңгейін көрсетті. BookKeeper 9–10 pH-ты қамтамасыз етті. Wei T'o 7.5-тен 10.4-ке дейін, ал Papersave 7.5–9 pH береді. Осы зерттеулер сонымен қатар процестердің сыртқы түріне кері әсер ететінін де анықтады. BookKeeper "сезілетін қалдықтарды" қалдырды, мұқабаларда қысым іздерін қалдырды және кейбір түсті сиялардың өшіп кетуіне себеп болды. Papersave "түс өзгеруіне, ақ шөгіндіге, Ньютон сақиналарына, сия мен бояулардың таралуына, иіске және қағаздың сезіміне" әсер етті. Wei T'o "иіске, ақ қалдықтарға, сақиналарға, қағаздың бүкілуіне, (сары) түс өзгеруіне және жабысқақтың таралуына" себеп болды.
Қабылдау және шығындар
Декислоталандыру Конгресс кітапханасы және Нью-Йорк қоғамдық кітапханасы сияқты ірі зерттеу кітапханалары тарапынан қабылданып, бірақ көптеген мұрағаттар, әсіресе АҚШ-тағы мұрағаттар осыны ұстанды ма, жоқ па, әлі белгісіз. Кейбір еуропалық ұлттық архивтер декислотациялау техникаларын сынақтан өткізді. Барроудың сулы техникасын жетілдірген АҚШ-тың Ұлттық архивтер және құжаттар басқармасы (NARA) өзінің сақтау қаражатын басқа салаға инвестициялауды жөн көрді. Бұл деректер қазір ескіргенмен, бірнеше көз декислоталандыру процедурасының құнын және тиімділігін бағалайды. Гарри Рэнсом гуманитарлық зерттеулер орталығы мен Нидерландының Бас мемлекеттік архиві жүргізген зерттеулер DEZ әдісінің мұрағаттық материалдарға ерекше қолайлы болуы мүмкін екенін көрсетті. 1990 жылдардың басында декислоталандыру құны, тасымалдау және жұмыс істеу шығындарын есептемегенде, бір томға 5–10 долларға бағаланған. 1995–1997 жылдары Конгресс кітапханасы 72 000 кітапты декислоталандыру және басқа әдістерді бағалау үшін Bookkeeper коммерциялық әдісін қолданып, 2 миллион доллар қаржы алды. Бір кітаптың нақты құны 11,70 долларды құрады. Соңында, жақындағы шығын салыстыру нәтижесінде микрофильмдеуге 125 доллар, сканерлеу және минималды индекстеуге 50 доллар, ал Нью-Йорк қоғамдық кітапханасының жобасына сүйенсек, декислоталандыруға 16,20 доллар жұмсалатыны анықталды.