Қағаздық және цифрлық уақытша нәрселер туралы

Кіріспе

Уақытша заттар, әдетте басылған

Эфемера – бастапқыда сақтауға немесе сақталған күйде болуға арналмаған, бірақ жиналған немесе сақталған заттар. Сөздің этимологиясы грек тіліндегі ephēmeros сөзінен шыққан, мағынасы – «бір күнге ғана созылатын». Бұл сөз көпше және жекеше түрде қолданылады. Эфемераның бір анықтамасы – «күнделікті өмірдің шағын, уақытша құжаттары». Эфемера көбінесе қағазға басылған заттар болып табылады, оның ішінде мәзірлер, билеттер, газеттер, пошта карточкалары, плакаттар, ноталар, стикерлер және құттықтау карточкалары бар. Алайда, 1990 жылдардан бері бұл термин цифрлық артефакттарды немесе мәтіндерді де білдіреді. Алғашқы мағынасы майшағана және басқа да қысқа өмір сүретін жәндіктер мен гүлдерге, биологиялық Ephemeroptera тобына қатысты. 1751 жылы Сэмюэл Джонсон «күнгі газеттер» дегенді білдіру үшін ephemerae терминін қолданды. 19 ғасырдың ортасында эфемерлік сөзі басылған заттарды жалпылай атау үшін қолданыла бастады. Эфемераның эфемерлі болу дәрежесі оған берілген құндылыққа байланысты. Уақыт өте келе, кейбір эфемераның эфемерлігі өзгеруі мүмкін, себебі заттар сәннен шығып, коллекционерлер арасында танымал бола бастайды. Концептуалдық санат ретінде эфемера ғалымдардың қызығушылығын тудырады. Генри Дженкинс эфемераның пайда болуы және басқалар лақтырып тастаған заттарды жинауға қызығушылық таныту, күнделікті өмірде туындайтын мәдениеттің материалдық емес табиғатын көрсетеді деп санайды. Рик Прелинджер эфемера сақталғанда және оған үлкен мән берілгенде, бұл заттың эфемера болуы тоқтатылатынын атап өтті. Эфемера түрлерін жіктеу кітапхана ғылымы мен тарихнамадағы жүйелерге қиындық туғызады, себебі қамтылуы мүмкін заттардың түрлерінің түсініксіздігі бар. Эфемераға қатысты қиындықтар оның авторын, мақсатын, жасалған күні мен орнын және оның әсерін анықтауды қамтиды. Оның қазіргі контекстегі құндылығын, мүмкін жасырын мақсатынан бөлек анықтау да қызығушылық тудырады. Басылған эфемераның ауқымы кең және әртүрлі, көбінесе қарапайым анықтамадан тыс шығады. Кітапханашылар эфемераны көбінесе «сұр әдебиетпен» шатастырады, ал коллекционерлер эфемераның ауқымын және анықтамасын кеңейтеді. Хосе Эстебан Муньос эфемераның ерекшеліктерін бүлдірушілік және әлеуметтік тәжірибе деп қарастырды, ал Элисон Бьерли эфемераны мәдени үрдістерге жауап ретінде сипаттады. Вассерман эфемераны «жоғалуға немесе жойылғанға арналған заттар» деп анықтады және келесілерді эфемера деп санады: плакаттар, альбом мұқабалары, отырыс хаттамалары, түймелер, стикерлер, қаржылық жазбалар және жеке естеліктер; өмірдегі оқиғалар туралы хабарламалар, мысалы, туу, өлім, бітіру немесе үйлену. Мәтіндік материалдар да эфемера болып саналады. Тарихи тұрғыдан алғанда, эфемераның әртүрлі санаттары болған. Жанрлар функциясы бойынша анықталуы немесе нақты элементті қамтуы және егжей-тегжейлі сипаттауы мүмкін.

Ephemera are items which were not originally designed to be retained or preserved, but have been collected or retained. The word is etymologically derived from the Greek ephēmeros ‘lasting only a day’. The word is both plural and singular. One definition for ephemera is "the minor transient documents of everyday life". Ephemera are often paper based, printed items, including menus, ticket stubs, newspapers, postcards, posters, sheet music, stickers, and greeting cards. However, since the 1990s, the term has been used to refer to digital artefacts or texts. The initial sense extended to the mayfly and other short lived insects and flowers, belonging to the biological order Ephemeroptera. In 1751, Samuel Johnson used the term ephemerae in reference to "the papers of the day". Ephemeral, by the mid 19th century, began to be used to generically refer to printed items. The degree to which ephemera is ephemeral is due in part to the value bestowed upon it. Over time, the ephemerality of certain ephemera may change, as items fall in and out of fashion or popularity with collecotrs. As a conceptual category, ephemera has interested scholars. Henry Jenkins has argued that the emergence of ephemera, and the interest that some people show in collecting items that other people throw away, showcases the immaterial nature of culture arising in daily life. Rick Prelinger noted that when a piece of ephemera is preserved, and greater value is placed upon it, the object then arguably stops being ephemera. Categorising types of emphemera has presented difficulties to fixed systems in library science and historiography due to the ambiguity of the kinds of items that might be included. Challenges pertaining to ephemera include determining its creator, purpose, date and location of origin and impact thereof. Determining its worth in a present context, distinct from its perhaps obscured purpose, is also of interest. The breadth of printed ephemera is vast and varied, often eluding simple definition. Librarians often conflate ephemera with grey literature whereas collectors often broaden the scope and definition of ephemera. José Esteban Muñoz considered the characteristics of ephemera to be subversion and social experience; Alison Byerly described ephemera as the response to cultural trends. Wasserman, who defined ephemera as "objects destined for disappearance or destruction", categorised the following as ephemera:
Further items that have been categorised as ephemera include: posters, album covers, meeting minutes, buttons, stickers, financial records and personal memorabilia; announcements of events in a life, such as a birth, a death, a graduation or marriage, have been described as ephemera. Textual material, uniformly, could be considered ephemera. Historically, there has been various categories of ephemera. Genres may be defined by function or encompass and detail a specific item.

Нысандар

Қай тақырып болмасын, өзінің уақытша шығармаларын тудырмаған емес. Эфемераның мәтіні қысқадан салыстырмалы түрде ұзаққа дейін (мысалы, 400 сөздей) созылуы мүмкін. 19 ғасырға қарай, литографияның енгізілуіне байланысты түрлі түсті басу, сондай-ақ көркем, шығармашылық, инновациялық және әсем дизайн пайда болды. Көбейту машиналары мен фотокөшірмелердің қазіргі заманғы эфемерасы негізінен ақпараттық сипатта болады. Ұстамдылық қозғалысы кең таралған эфемераны жасады; кейбір басылған эфемералардың өндіріс көлемі миллионға жетті, бірақ осы мәселені сандық тұрғыда анықтау көбінесе шектеулі, бірақ кең ауқымды шамалауға тәуелді. Мұндай эфемера сол замандағы сезімталдық пен жек көруді тудыруға жеткілікті болды. Осы кезде эфемераны түрлі мекемелер басып шығарды, олардың кейбіреулері үшін ол маңызды элементке айналды. 15 ғасырдың ортасы баспа революциясынан кейін эфемераның пайда болған кезі деп саналады. Баспаның алғашқы күндері діни кешірімдер сияқты эфемералар маңызды рөл атқарды. Өз кезеңінде эфемера құжаттама, білім беру, соғыс, сын және насихат үшін қолданылды. Лотерея билеттері, хабарламалар және сауда карточкалары георгиан және Азамат соғысы дәуірлері сияқты дәуірлердің ең танымал эфемераларының қатарында болды. Панорамалық суреттер эфемераның кең таралған түрі болды, бірақ олардың көп бөлігі сақталмады. Спам – қазіргі заманғы танымал эфемераның мысалы. Эфемераның кең таралғандығы салыстырмалы түрде жаңа құбылыс, мұны Анри Беральдидің олардың көбеюіне қатысты таңғалыс тудырған жазбалары дәлелдейді. Басылған эфемераның кең таралған сипаттамалары 1840 жылдарға дейін жетеді, ал ғасырдың басында эфемераның көптігі кең таралған кезде, «оқырмандар баспа эфемерасымен байланысымен анықталды». 19 ғасырдың ортасында эфемераның көбеюін талқылаған Э.С. Даллас жаңа әдеп енгізілгенін, соның салдарынан «жаңа дәуір» басталатынын, авторлық және әдебиет енді жабық емес екенін көрсететін ойды жазды.

Цифрлық эфемера

1998 жылы кітапханашы Ричард Стоун Интернетті "өте көп көлемдегі, өте тез өтетін және өзгергіш, өзгеріске немесе жойылуға бейім ақпарат пен жарнамасы бар қысқа мерзімді нәрселердің ең жоғары деңгейі ретінде қарастыруға болады" деп жазды. Интернет-мемдер мен селфилер эфемердің түрлері ретінде сипатталған, ал қазіргі заманғы көптеген баспа эфемерлерінің құрамында цифрлық элементтер бар. Көбінесе басылған эфемерлер енді тек цифрлық форматта ғана көрінеді. Tate кітапханасы "электрондық эфемер" дегенді мәдени мекемелер шығарған, әдетте жарнамалық сипаттағы электрондық хаттардың цифрлық мазмұны мен паратексі ретінде анықтайды; монографиялар, каталогтар және микросайттар олар электрондық кітаптар саналатындықтан, осы санаттан шығарылады. Instagram сияқты платформаларда графикалық түрде жасалған эфемерлерді көрсетуге арналған арнайы аккаунттар бар. Цифрлық эфемер баспа эфемерге ұқсас, бірақ одан да кең таралған және эфемер туралы түсініктерді өзгертуге бейім. Цифрлық сақтаудың шексіздігі туралы айтқан Вассерман, эфемер санатының жойылуы мүмкін екенін, өйткені оның мазмұны толығымен сақталады деп мәлімдеді.

Жинақтау

Эфемер ұзақ жылдар бойы әдейі де, соғымсыз да жиналды, қазіргі кезде сақталған жалғыз көшірмелер осы болуы мүмкін. Бұл көбінесе жеке бастама болды, мәдени өмірде көрінісі шамалы болғанмен, маңызды адамдар арасындағы байланыс құралы ретінде танылды. Сигарет карточкалары кеңінен, мақсатты түрде жиналды. Рикардс эфемерді "тарихтың екінші жағын, онда әдетте тарихтан шығарылып тасталатын адамның барлық қасиеттері қамтылған" деп сипаттады.