Кіріспе

Ұзақ мерзімді пайдалану үшін ақпаратты сақтайтын маман – мұрағатшы. Мұрағатшы – ұзақ мерзімді құндылығы бар деп танылған жазбалар мен мұрағаттарды бағалаумен, жинаумен, ұйымдастырумен, сақтаумен, бақылауды қамтамасыз етумен және оларға қол жеткізуді ұйымдастырумен айналысатын ақпараттық маман. Мұрағатшы сақтайтын жазбалар түрлі форматта болуы мүмкін, мысалы хаттар, күнделіктер, журналдар, жеке құжаттар, мемлекеттік құжаттар, дыбыс және/немесе бейне жазбалары, цифрлық файлдар немесе басқа да материалдық заттар.

Жұмыстағы міндеттер мен жұмыс ортасы

Мұрағатшылардың міндеттеріне жаңа жинақтарды алу және бағалау, жазбаларды реттеу және сипаттау, анықтамалық қызмет көрсету және материалдарды сақтау кіреді. Жазбаларды реттеу кезінде мұрағатшылар екі маңызды қағиданы қолданады: шығу тегі және бастапқы рет. Шығу тегі – жазбалардың жасалуы және контексті сақтау үшін әртүрлі жазбаларды бөлек ұстау. Үкіметтер, бизнес, университеттер және жеке тұлғалар сияқты көптеген ұйымдар жазбалар жасайды. Бастапқы рет – жазушы(лар) белгілеген және сақтаған ретімен жазбаларды сақтау арқылы қолданылады. Шығу тегі мен бастапқы рет екеуі де бір корпоративтік органның жазбалары екіншісімен араластырылмауы керек деген respect des fonds қағидасымен тығыз байланысты. Реттеудің екі аспектісі бар: интеллектуалдық және физикалық. Екі аспекті де бастапқы рет қағидасын сақтайды. Мұрағатшылар жазбалардың ұзақ мерзімді сақталуын қамтамасыз ету үшін оларды қышқылсыз папкалар мен қораптарға салып физикалық түрде өңдейді. Олар сондай-ақ жазбаларды интеллектуалдық тұрғыдан өңдейді, жазбалардың неден тұратындығын, қалай ұйымдастырылғанын және іздеу құралдарының қажеттігін анықтайды. Іздеу құралдары қораптар тізімі, сипаттамалық тізімдер немесе көрсеткіштер болуы мүмкін. Бастапқы рет түсініксіз немесе жинаққа қол жеткізуге ыңғайсыз болса да, оны көбінесе мағыналырақ нәрсеге қайта реттемейді. Себебі бастапқы ретті сақтау жазбаларды жасаған адамның қалай жұмыс істегенін, жазбалардың не үшін жасалғанын және оларды қалай реттегенін көрсетеді. Сонымен қатар, жазбалардың шығу тегі мен нақтылығы жоғалуы мүмкін. Дегенмен, бастапқы рет кейбір жинақтарды сақтаудың ең жақсы тәсілі болмайды және мұрағатшылар аралас медиадан тұратын немесе нақты бастапқы реті жоқ жинақтарды сақтаудың дұрыс тәсілін анықтау үшін өз тәжірибесі мен қазіргі заманғы ең жақсы тәжірибелерді пайдалануы керек. Мұрағатшылардың жұмысы үш кең және өзара байланысты салаға жататын этикалық шешімдерді қамтиды: заңнамалық талаптар; кәсіби стандарттар; және білімнің негізгі көзі ретінде қызмет ететін және ұжымдық естелік пен ұлттық сананы қалыптастыратын құжаттамалық материалдарды іріктеу және сақтаудағы қоғамға есеп беру. Мұрағатшылар өз жұмысында туындайтын этикалық қайшылықтарды шешуде этика кодекстеріне сүйенеді. Америка мұрағатшылар қоғамы 1980 жылы, Халықаралық мұрағат кеңесі 1996 жылы этика кодексін қабылдады. Мұрағатшылар жинақтарды реттеумен және күтумен қатар, пайдаланушыларға материалдарды түсіндіруге және сұрақтарға жауап беруге көмектеседі. Бұл анықтамалық жұмыс кішкентай ұйымда мұрағатшының жұмысының шағын бөлігі болуы мүмкін, ал үлкен мұрағатта – олардың жұмысының басым бөлігін құрайды, онда нақты рөлдер (мысалы, өңдеуші мұрағатшы және анықтамалық мұрағатшы) бөлінеді. Мұрағатшылар мемлекеттік органдар, жергілікті билік органдары, мұражайлар, ауруханалар, тарихи қоғамдар, бизнес, қайырымдылық ұйымдары, корпорациялар, колледждер мен университеттер, ұлттық парктері мен тарихи орындары және зерттеушілер, көрмеге қоюшылар, генеалогтар және басқалар үшін құнды болуы мүмкін жазбалары бар кез келген мекемеде жұмыс істейді. Олар үлкен отбасының немесе жеке тұлғаның жинағымен де жұмыс істей алады. Мұрағатшылар көбінесе білім берушілер болып табылады; университетте немесе колледжде жұмыс істейтін мұрағатшы өз жинағына қатысты пән бойынша лекция оқуы мүмкін. Мәдениет мекемелерінде немесе жергілікті билік органдарында жұмыс істейтін мұрағатшылар мұрағат пайдаланушыларының өздерінің жинақтарындағы ақпаратты түсіну және оған қол жеткізу қабілетін арттыру үшін білім беру немесе насихаттау бағдарламаларын жиі жоспарлайды. Бұл көрмелер, жарнамалық шаралар, қоғаммен байланыс немесе бұқаралық ақпарат құралдарында жариялау сияқты әртүрлі іс-шараларды қамтиды. Кодталған мұрағаттық сипаттама (EAD) енгізілуі және материалдарды онлайн режимінде қолжетімді етуге деген сұраныстың артуы соңғы он жылда мұрағатшылардың технологиялық біліміне қосымша талаптар қойды. Көптеген мұрағатшылар зерттеушілерге онлайн іздеу құралдарын ұсыну үшін XML негіздерін меңгеруде.

Білім беру дайындығы

Архившілердің білім беруге дайындығы елден елге өзгеше.

Австралия

Австралия архившілер қоғамы – мұрағатшылардың кәсіби ұйымы және әртүрлі университеттердегі курстарды аккредиттеуге жауапты. Архивтік білім беруді алғаш рет 1973 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс университеті ұсынды. Курс 2000 жылы жабылды. 2017 жылдан бастап Куртин университеті, Чарльз Стюрт университеті, Монаш университеті және Оңтүстік Австралия университетінде бакалавриат және магистратура деңгейінде курстар бар. Эдит Коуэн университетіндегі курс кезең-кезеңімен тоқтатылуда. Бразилиядағы көптеген университеттер, мысалы, Санта-Мария Федералды университеті (UFSM), Эспириту-Санто Федералды университеті (UFES), Амазонас Федералды университеті (UFAM) және тағы он үш университет «архивология» мамандығын ұсынады, ол шамамен «архивтік ғылым» деп аударылады.

Канада

Архив ісі мамандығын ұсынатын әртүрлі оқу орындары бар. Олардың бірі – Британдық Колумбия университеті.

Колумбия

Servicio Nacional de Aprendizaje – SENA – Antioquia Технологиялық институтымен бірлесіп, тізбектес оқыту арқылы мұрағаттану мамандығын ұсынады.

Франция

Францияда ең көне мұрағат мектебі – 1821 жылы құрылған Эколь де Шарт. Бұл беделді Grande école (сөзбе-сөз "үлкен мектептер") 1849 жылы үш жылдық оқу бағдарламасын аяқтағаннан кейін "Мұрағат палеографиясы" мамандығы бойынша диплом береді. Көптеген түлектер мұрағаттарда, мұражайларда және кітапханаларда қызмет етеді немесе университеттерде зерттеуші болады. Жан Мулен Университеті (Лион 3) және Версаль Сен-Кантен-ан-Ивелин Университеті мұрағаттану ғылымы бойынша магистр дәрежесін ұсынады, ал Бургундияда тарих мамандығы бойынша 20-шы және 21-ші ғасырлардағы Еуропа мұрағаттарына баса назар аударатын курс бар.

Ирландия

Ирландия Республикасындағы Дублин Университет Колледжінің (UCD) Тарих мектебі мұрағат ісі және құжаттарды басқару саласы бойынша өнер магистрі дәрежесін ұсынады. Бұл Ирландияда кәсіби мұрағатшыларды даярлау үшін мойындалған жалғыз курс және ол Мұрағаттар мен құжаттар қауымдастығымен аккредиттелген. UCD мұрағатты басқару және құжаттарды басқару салаларында сертификаттарды да ұсынады.

Жаңа Зеландия

Веллингтонның Виктория университеті – Жаңа Зеландиядағы жоғары білім беру мекемептерінің арасында магистрлік деңгейдегі мұрағаттану курстарын ұсынатын жалғыз оқу орны. ARCR мақұлдауы бар Виктория университетінің ақпараттану біліктіліктері Австралия мен Жаңа Зеландияның деректерді және ақпаратты басқару мамандары қауымдастығы (Records and Information Management Professionals Australasia) тарапынан мойындалған. Жаңа Зеландияның Ашық Политехникалық институтында мұрағаттану бойынша бакалавриат курсы бар.

Ұлыбритания

Қазіргі уақытта Ұлыбританияда Аберистуит университеті, Дублин университетінің колледжі, Данди университеті, Глазго университеті, Ливерпуль университеті және Лондон университетінің колледжінде мұрағаттық іс-қағаздарды басқару немесе басқару бойынша жоғары білім беру курстары бар, бұл курстар Архивтер және жазбалар қауымдастығы (Ұлыбритания және Ирландия) тарапынан мойындалған. Студенттерден Ұлыбританиядағы курстарға қабылдану үшін ақылы немесе қоғамдық жұмыс тәжірибесі болуы күтіледі, ал кәсіби сертификация (біліктілік алғаннан кейін) Архивтер және жазбалар қауымдастығы ұсынатын тіркеу жоспары арқылы алуға болады.

Америка Құрама Штаттары

Архившілердің жоғары білім алуының ең көп таралған түрлері – мұрағаттану, қоғамдық тарих, тарих, кітапхана ғылымы немесе кітапхана және ақпарат ғылымы салаларында. Мұрағатшылар кітапхана және ақпараттану мамандығы бойынша докторлық дәрежеге де ие бола алады. PhD дәрежесі бар архившілер көбінесе оқытушы, декандар немесе мұрағат бағдарламаларының директорлары болып жұмыс істейді. 2002 жылы Америка архившілер қоғамы мұрағаттану бойынша жоғары оқу бағдарламасының нұсқаулықтарын жариялады; сонымен қатар, 1980 жылы алғаш қабылданғаннан бері бірнеше рет қайта қарастырылған этика кодексін насихаттайды және таратуда. 1989 жылы құрылған кезде ACA сертификаттауға сын көтергендер оның жылдық мүшелік жарнасына, сынақтарының теориялық және практикалық сипатына, сондай-ақ мүшелердің әр бес жыл сайын қайта сертификатталу қажеттілігіне қарсы болды. Алайда, соңғы ондаған жылдарда мұндай талаптар басқа мамандықтардағы сертификаттау бағдарламаларымен салыстырылатыны және сертификаттау кәсіби стандарттарды және жеке құзыреттілікті арттыратыны туралы бір пікірге келді. Мұрағаттағы кейбір лауазымдар сертификатты талап етеді және көптеген жұмыс берушілер сертификатты басымдық ретінде қараса да, АҚШ-тағы барлық жұмыс берушілер оны міндетті деп талап етпейді. 2016 жылдың мәліметі бойынша, ACA арқылы шамамен 1200-ден астам архивші сертификат алған. Мұрағат саласындағы әйелдер тарихы, әйелдер мәртебесі комитетінің феминизмнің саяси, әлеуметтік және мәдени аясындағы қызметі мен оның осы салаға тигізген ұзақ мерзімді әсері туралы толық мәліметтер келтіреді.

Кәсіби ұйымдар мен үздіксіз білім беру

Көптеген мұрағатшылар кәсіби ұйымға мүше болады, мысалы, Америка мұрағатшылары қоғамы, Канада мұрағатшылары қауымдастығы, Мұрағаттар және жазбалар қауымдастығы (Ұлыбритания / Ирландия), Колумбия мұрағатшылары колледжі (CCA) және Австралия мұрағатшылары қоғамы, сондай-ақ көптеген жергілікті немесе аймақтық қауымдастықтар. Бұл ұйымдар көбінесе өз мүшелеріне және осы салаға қызығушылық танытқан мамандарға үздіксіз білім беру мүмкіндіктерін ұсынады. Формалды білім беруге және оқушылыққа қоса, көптеген мұрағатшылар кәсіби қауымдастықтар мен кітапхана мектептері ұсынатын үздіксіз білім алу мүмкіндіктерін пайдаланады. Медиа сақтау және жаңа технологиялар саласындағы жаңа жаңалықтар мұрағатшының мамандығындағы жаңа тенденцияларды ұстап қалу үшін үздіксіз білім алуды қажет етеді.

Кәсіптің тарихы

Батыс елдеріндегі мұрағаттану ғылымының алғашқы алғышарттары 1571 жылғы Якоб фон Раммингеннің еңбектері және 1632 жылғы Бальдассар Бонифационың "De Archivis libris singularis" кітабы болып табылады. 1883 жылы француз архивисі Габриэль Ришу мұрағаттық теорияға арналған алғашқы батыстық мәтінді жариялады, ол "Traité théorique et pratique des archives publiques" (Мемлекеттік мұрағаттардың теориясы мен практикасы туралы трактат) деп аталды, онда ол 1841 жылы Наталис де Вайли алғаш рет жариялаған қорлардың құрметі туралы архивтік теорияны жүйелендірді. 1898 жылы үш голланд архивисі – Сэмюэл Мюллер, Йохан Фейт және Роберт Фруин "Handleiding voor het ordenen en beschrijven van archieven" (Мұрағаттарды реттеу және сипаттау жөніндегі нұсқаулық) атты еңбегін жариялады. Голланд архивистер қауымдастығы үшін жазылған бұл нұсқаулықта архивистердің жұмысын ұйымдастыру үшін жүз ереже келтірілген. Атап айтқанда, осы ережелердің ішінде мұрағаттарды орналастыру мен сипаттаудың маңызды қағидасы ретінде шығу тегі мен бастапқы тәртібін сақтау принципі алғаш рет айтылды. 1956 жылы Т. Р. Шелленберг "Америкалық мұрағатты бағалаудың әкесі" ретінде танымал болды. 1972 жылы Эрнст Познер "Көне әлемдегі мұрағаттар" атты еңбегін жариялады. Познердің зерттеулері мұрағаттардың жаңа өнертабыс емес, жазылған тарих бойында көптеген түрлі қоғамдарда болғанын көрсетті. Америка мұрағаттану теориясы мен тәжірибесін дамытудағы рөлі үшін оны кейде "Америкалық архивистердің деканы" деп атады. Нортон мұрағатты тарих немесе кітапхана ғылымынан бөлек мамандық ретінде дамытуға ықпал етті және американдық мұрағаттық дәстүрді тарихшы/мұрағатшы емес, әкімші/мұрағатшыға баса назар аудару үшін жетілдірді. Ол тәжірибе, практикалық қолдану және қоғамдық талқылау арқылы білім алуға шақырып, "The American Archivist" журналының редакторы ретінде ғылыми емес, техникалық мәселелерге көбірек мән берді, мұрағаттық құжаттар ғылыми зерттеулерден басқа да салаларда пайдалы екеніне сенді.

Архивтер 2.0

Мұрағатшылар, кітапханашылар сияқты, Web 2.0 технологияларын – блогтар, викилер, сондай-ақ ашық қолжетімділік және ашық кодты философияларды пайдалануда. Архивтер 2.0, тікелей алғанда, нақты қалыптасқан мекеме емес, көбірек қатысуға шақыратын онлайн-қойма болып табылады, бірақ ол мұрағатшылардың өзінің жалпы қабылдау деңгейі бойынша Web 2.0-дан айтарлықтай қалып қойды. Архивтер 2.0 жаңа технологияларды енгізуді білдірсе, ол архивтік материалдардың ашықтығы мен икемділігін арттыру мақсатында архивтермен өзара әрекеттесудің де жолы болып табылады. Бұл қоғамның архивтерге қатысуы, мұрағатшылардың өз коллекцияларымен белсенді жұмыс істеуі және қазіргі заманда архивтердің пайдасын насихаттау арқылы қол жеткізіледі. Кейт Теймер Архивтер 2.0-ты түсіну үшін оны Архивтер 1.0-мен салыстыру қажет екенін жазады. Ол өзінің Архивтер 1.0 туралы сипаттамасы архивтік тәжірибенің барлық ауқымын толық қамтымайтынын, жан-жақты еместігін мәлімдейді. Төменде 1.0 мен 2.0 арасындағы қарама-қарсылықтардың тізімі келтірілген. Осы кітапханаларды қолдаушылар BitTorrent және IPFS технологияларын пайдаланып, осы сайттарды орталықтандырылмаған, берік және цензурадан қорғалған етуге ұмтылды. Сондай-ақ, цифрлық ойындарды архивтеу және оларды Интернет арқылы қолжетімді ету сияқты басқа да жобалар бар, немесе тоқтатылған веб-сайттардың мазмұнын сақтап, қолжетімді етуге болады. Интернеттегі ең толыққанды қоғамдық архив – Интернет архиві, ол веб-сайттарды (Wayback Machine арқылы), бағдарламалық қамтамасыз етулер/ойындар, музыка, фильмдер/бейнелер, қозғалыс суреттері және кітаптарды қоса алғанда, цифрланған материалдар жинағына тегін қол жеткізуді қамтамасыз етеді. 2023 жылдың қыркүйек айына қарай, Интернет архивінде 39 миллионнан астам кітап және мәтін, 13,6 миллион фильм, бейне және телешоу, 1 миллион бағдарламалық қамтамасыз ету, 15 миллион аудио файл, 4,7 миллион сурет және 840 миллиард веб-бет сақталған.