Кіріспе
Британдық нейробиолог (1944–2022)
Сэр Колин Блейкмор (1 маусым 1944 – 27 маусым 2022) – британдық нейробиолог, көру қабілеті және мидың дамуы саласында маманданған. Ол Гонконг қалалық университетінде Йеунг Кин Ман нейроғылымының профессоры және Гонконгтың жоғары оқу ортасының аға ғылыми қызметкері болды. Сондай-ақ ол Лондон университетінің Философия институтының ерекше аға ғылыми қызметкері, Оксфорд университетінің нейроғылымының зейнеткер профессоры және Британдық медициналық зерттеулер кеңесінің (БМЗК) бұрынғы бас директоры қызметтерін атқарды. Ол ғылымды көпшілікқа жеткізуші ретінде және жануарлар құқығын қорғау науқанының ұзақ жылдар бойы бағытталған нысаны ретінде белгілі болды. The Observer газетінің мәліметінше, ол Ұлыбританиядағы ең беделді ғалымдардың бірі және жануарларды қорғау қозғалысы үшін жек көрілетін тұлға болған.
Ерте өмір және білім
Блейкмор 1944 жылғы 1 маусымда Уорвикширдегі Стратфорд-апон-Авонда Берил Блейкмордың (қыз есімі Смит) және Норман Блейкмордың жалғыз баласы ретінде дүниеге келді. Ол кезде Берил Англия әйелдер армиясының мүшесі болса, Норман Корольдік әуе күштерінде қызмет еткен. Блейкмор бес жасқа толғанда, әкесі теледидар жөндеуші инженер болып жұмыс істеді. Блейкмор білімін жергілікті бастауыш мектепте бастады, бірақ ерекше қабілетін көрсеткен соң, ата-анасы оны жекеменшік мектепке, Ковентридегі Король Генрих VIII мектебіне оқуға жіберді. Ол онда ғылым, өнер және спортта өте жақсы нәтижелер көрсетті. Блейкмор физиологиялық оптика саласында докторлық диссертациясын Калифорния университетінде (Беркли) қорғады. Ол онда Гораций Барлоумен бірге жұмыс істеді. 1979 жылы, 35 жасында Оксфорд университетінде Уэйнфлет физиология профессоры және Магдален колледжінің мүшесі болып тағайындалды. 1989 жылы осы университеттен жоғары ғылыми дәреже алды. 2012 жылы Лондонның Жоғары оқу мектебіндегі Философия институтының сезімдерді зерттеу орталығының директоры болып тағайындалды. Ол Уорвик университетінде құрметті профессорлық қызмет атқарды, сондай-ақ Сингапурдағы Duke NUS Graduate Medical School-да профессор болып жұмыс істеді, онда ол нейробиологиялық зерттеулер серіктестігінің төрағасы және кейіннен сыртқы ғылыми кеңесшісі болды. Блейкмор Humanists UK (бұрынғы Британ гуманистік қауымдастығы), Рационалистік қауымдастық және Ұлттық зайырлы қоғамның құрметті мүшесі болды. 2001 жылдың шілдесінде ол "The Independent" газетінде жарияланған, діни мектептерді кеңейтуді қолдау мәселесін қайта қарауға үндеген хатқа қол қойды. Сондай-ақ, ол 2003 жылдың 12 ақпанында "The Times" газетінде жарияланған және премьер-министр мен ішкі істер министріне жіберілген Чарльз Дарвиннің туған күніне арналған мерекеге қолдау білдірген хатқа қол қойды. Ол Үндістанның Ұлттық ғылым академиясы, Үндістанның нейробиологиялық ғылым академиясы және Қытайдың инженерлік академиясының мүшесі болды. 2010 жылы Корольдік қоғамның Ферриер сыйлығын және дәріс оқыды. 2001 жылы нейробиология ғылымына ерекше үлес қосқаны үшін Британдық нейробиологиялық қауымдастықтың сыйлығын, ал 2012 жылы Нейробиологиялық қоғамның ең жоғары сыйлығы – Ральф В. Джерард сыйлығын алды. Бұрын Грете Лундбектің Еуропалық ми зерттеулері сыйлығының қорының (әлемдегі нейробиология саласындағы ең құнды сыйлық, 1,3 миллион евро) іріктеу комиссиясының төрағасы болды. Блейкмор алғаш рет 1974 жылы Мәдени революция кезінде Қытайға сапар шекті және 1970-ші жылдардың соңы мен 1980-ші жылдардың басында Пекиндегі Қытай ғылым академиясының биофизика институтында зерттеулер жүргізді. Ұлыбритания мен Қытай арасындағы ғылыми қарым-қатынасты дамытудағы еңбегі 2012 жылы Қытай Халық Республикасының ең жоғары сыйлығы – Достық сыйлығымен мойындалды, бұл сыйлық "елдің экономикалық және әлеуметтік дамуына ерекше үлес қосқан шетелдік сарапшыларға" беріледі. 2012 жылы Пекиндегі ДеТао Мастерлер академиясының магистрі болып тағайындалды.
Зерттеу
Блейкморенің зерттеулері көру қабілеті, мидың ерте дамуы және соңғы кезде инсульт және Хантингтон ауруы сияқты жағдайларға бағытталған. Ол осы тақырыптар бойынша ғылыми мақалалар мен бірқатар кітаптар жариялады. Нейроғылымға оның қосқан үлесі нейрондық пластикалық, яғни мидың байланыстары арқылы өтетін әрекеттің нәтижесінде өзін-өзі қайта ұйымдастыру қабілеті тұжырымын қалыптастырудағы рөлін қамтиды. 1960 жылдардың соңында Блейкмор ми қабығының көру бөлігінің туғаннан кейінгі белгілі бір кезеңде белсенді, бейімделуге қабілетті өзгерістерге ұшырайтынын алғашқылардың бірі болып көрсетті және бұл мидың сезімдік ортаға сәйкес келуіне көмектеседі деп мәлімдеді. Ол мұндай пластикалық қасиеттің нерв жасушаларының пішіні мен құрылымындағы өзгерістер, нерв талшықтарының таралуы және сондай-ақ нерв жасушаларының таңдап өлуі нәтижесінде пайда болатынын көрсетті. Бастапқыда дау тудырғанмен, сүтқоректілердің миының «пластикалық» және бейімделуге қабілетті екендігі туралы идея қазір нейроғылымдағы басым тақырыпқа айналды. Нерв жасушалары арасындағы байланыстардың пластикалық қасиеті көптеген түрлі оқу мен есте сақтау түрлерінің, сондай-ақ сезімдік дамудың негізі деп саналады. Ұйымдық өзгерістер тіпті ересектерде де өте жылдам болуы мүмкін. Блейкмор туғаннан кейін көп ұзамай көзі көрмей қалған адамдарда адам ми қабығының көру бөліктерінің басқа сезімдерден, әсіресе, қозғалыс сезімінен келетін сигналдарға жауап беретінін көрсетті. Инсульттің немесе басқа ми жарақатының салдарынан, осындай қайта ұйымдастыру қалпына келтіру процесіне көмектеседі, өйткені мидың басқа бөліктері зақымдалған бөліктің функциясын өздеріне алады. Блейкморенің кейінгі жұмыстары пластикалық қасиетке ықпал ететін молекулалық механизмдердің әртүрлілігін атап көрсетті және нерв жасушаларының нерв импульстарының ағынына жауап ретінде байланыстарын өзгертуге мүмкіндік беретін кейбір гендерді анықтады. Ол 2005 жылы Корольдік дәрігерлер колледжінде өткен Харвеян лекциясында ми пластикалық қасиеттері туралы зерттеулерді қорытындылады және 2010 жылы Корольдік қоғамдағы Ферриер лекциясында пластикалық қасиеттердің адам мәдени эволюциясындағы рөлін зерттеді. Ол «Neuroscience of Consciousness» журналының редакциялық алқасының мүшесі болды.
Қоғамның қатысуы және мемлекеттік қызмет
Академиялық мансабымен қатар Блейкмор ғылымды таратуды және қоғаммен келіспеушілік тудыратын және күрделі мәселелерді талқылауды қолдады. 1976 жылы, 32 жасында, ол BBC Reith Lectures бағдарламасында «Ақыл-ой механикасы» атты алты дәрістен тұратын сериясын ұсынған ең жас адам болды. Кейіннен ол жүздеген радио және теледидар бағдарламаларын ұсынды немесе оларға үлес қосты. 1982–83 жылдары Корольдік институтының Рождестволық лекцияларын оқыды, сондай-ақ ғылым туралы көптеген басқа бағдарламаларды жазды және ұсынды, оның ішінде BBC телеарнасындағы 13 бөлімді «Ақыл-ой машинасы» сериалы, жасанды интеллект туралы радиосериалы «Ойлы машиналар» және Channel 4 телеарнасы үшін түсірілген «Құдай және ғалымдар» деректі фильмі бар. Ол британдық және шетел газеттеріне, әсіресе The Guardian, The Observer, The Daily Telegraph және The Times газеттеріне жазды. Сондай-ақ ол бірнеше танымал ғылыми кітаптарды жазды немесе редакциялады, соның ішінде «Ақыл-ой механикасы», «Ақыл-ой машинасы», «Жыныс және қоғам», «Ақыл-ой толқындары», «Суреттер және түсінік» және «Денеге арналған Оксфордтық анықтамалық». 2004 жылдан бастап ол Британдық ғылым жазушылары қауымдастығының құрметті президенті болды. 1989 жылы Блейкмор қоғамдық коммуникация саласындағы еңбегі үшін Royal Society-дің Майкл Фарадей сыйлығымен марапатталғанда, ол «Британияның ғылымды ең әсерлі таратқандарының бірі» деп сипатталды. Ол қоғамдық коммуникация және білім берудегі еңбегі үшін көптеген басқа да марапаттар алды, соның ішінде ғылым әдебиетіне қосқан үлесі үшін Phi Beta Kappa сыйлығы, Sigma Xi-ден Джон П. Макговерн ғылым және қоғам медалі, Эдинбург қалалық кеңесінің Эдинбург медалі және Нейробиологиялық қоғамның ғылым педагогі сыйлығы. Блейкмор көптеген медициналық қайырымдылық және коммерциялық емес ұйымдарда жұмыс істеді, соның ішінде SANE, Халықаралық ми жарақаты қауымдастығы, Headway, Sense (Ұлттық саңырау-соқырлар және қызылша қауымдастығы), Луиза Т. Блуин қоры, ғылым туралы сезім және Пилигрим тресті. Ол Моторлық нейрон аурулары қауымдастығының және ми ісігі қайырымдылық қорының президенті, Прогрессивті супернуклеарлық паралич қауымдастығының вице-президенті және «Өлімдегі қадір-қасиет» ұйымының меценаты болды. Ол Нью-Йорктегі Дана қорына ми туралы зерттеулердің маңыздылығын арттыруға бағытталған еуропалық жетекші нейробиологтардың одағын құруға көмектесті. Дана қорынан ғылым мұражайына жасалған үлкен сыйлық Лондондағы Куинс-гейттегі Дана орталығының құрылысын аяқтады, ол ғылыммен қоғамдық байланысқа бағытталған орталыққа айналды. Ол Дүниежүзілік экономикалық форумының мүшесі, Дүниежүзілік мәдени кеңестің құрметті президенті, Дүниежүзілік ғалымдар федерациясының мүшесі және Ұлыбритания гуманистерінің меценаты болды. Ол Оксфорд университетінің ғылыми қоғамының меценаты және Кембридж одағының құрметті мүшесі болды. Блейкмор бірнеше Ұлыбритания үкіметінің ведомстволарында, сондай-ақ шетелдегі агенттіктер, қорлар мен үкімет департаменттерінде кеңесші ретінде жұмыс істеді. Ол 1999–2000 жылдары Мобильді телефондар жөніндегі тәуелсіз сарапшылар тобының (Стьюарт комитеті) мүшесі болды және телекоммуникация жүйелерінің қауіпсіздігі жөнінде Полиция федерациясы мен Ішкі істер министрлігіне кеңес берді. Ол Азық-түлік стандарттары агенттігінің ғылым жөніндегі жалпы консультативтік комитетінің төрағасы және Уилтон Парк консультативтік кеңесінің (Сыртқы істер және Достастық істері министрлігі) мүшесі болды. Ол есірткіге қарсы саясатқа ұзақ жылдар бойы қызығушылық танытты, Ұлыбританияның есірткі саясаты жөніндегі комиссиясының комиссары, Бекли қорының кеңесшісі және тәуелсіз есірткі ғылыми комитетінің мүшесі болды. Ол 2007 жылы Lancet журналында жарияланған әсерлі мақаланың авторы болды, ол есірткілердің зияндылығын бағалаудың рационалды, дәлелдерге негізделген жүйесін ұсынды, онда алкоголь мен темекі көптеген заңсыз есірткілерден гөрі зиянды екені көрсетілді. Ол Legal & General компаниясының ұзақ өмір сүру ғылыми кеңесші кеңесінің мүшесі болды, сондай-ақ Принстон университетінің баспасының Еуропалық кеңесші кеңесінде отырды және Абу-Дабидің Технологияны дамыту комитетінің ғылыми кеңесшісі болды.
Гуманистік белсенділік
Блейкмор ұзақ жылдар бойы гуманист және Humanists UK ұйымының демеушісі ретінде танылды, сондай-ақ ұйыммен бірге зайырлы мемлекет құру және адам құқықтары мен теңдік мәселелері бойынша, әсіресе білім беру саласында белсенді науқандар жүргізді. Ол 180-нен астам белгілі қоғам қайраткерлерінің қатарында үкіметтің 100% діни бағытты таңдаулы мектептер ашу жоспарларын айыптады, ал бұрын британ мемлекеттік мектептеріндегі діннің рөлін толық қайта қарау қажеттігін көтерген. Ол сонымен қатар Англияда, кейін Уэльсте креационизмді ғылыми негізде оқытуға тыйым салу және эволюция теориясын ғылым сабағының бағдарламасына енгізу үшін Humanists UK ұйымымен бірлесіп сәтті науқан жүргізген көптеген көрнекті ғалымдардың бірі болды.
Жануарларды зерттеу және жануарлардың құқықтары
Блейкмор медициналық зерттеулерде жануарларды сынақтан өткізуді ынталы түрде қолдады, бірақ түлкі аулауды және косметика үшін жануарларды сынақтан өткізуді жария түрде айыптады. Блейкмор жануарлар зерттеулері жөнінде ашық және толыққанды қоғамдық талқылауды жақтады және басқа зерттеушілерді ашық болуға көндіру үшін жұмыс істеді. Ол 2008 жылы құрылған Медициналық прогресс коалициясының, Зерттеуді қорғау қоғамының және Жануарларды зерттеуді түсіну ұйымының төрағасы болды, бұл ұйым зерттеулерде жануарларды жауапты пайдалануды қорғауға арналған.
Медициналық зерттеулер кеңесі
2003 жылы Блейкмор профессор сэр Джордж Радданы Медициналық зерттеулер кеңесінің төрағасы ретінде алмастырды, бұл ұлттық ұйым медициналық ғылымды жыл сайынғы 700 миллион фунт стерлингтен астам бюджетпен қолдайды. Медициналық зерттеулер кеңесінің беделі қаржылық басқарудағы кемшіліктер, танымал емес қаржыландыру схемаларының енгізілуі және зерттеушілермен байланыста ашықтықтың болмауы салдарынан зардап шекті. Блейкмор ғылыми қауымдастықпен кеңесу үшін республикалық іс-шара ұйымдастырды, қаржыны басқару механизмдерін жылдам өзгертіп, гранттар бағдарламаларын оңтайландырды, жас зерттеушілерге қолдау көрсетудің жаңа формаларын енгізіп, МРК-ның коммуникация саясатын жаңартты. Өкілеттігі кезеңінде ол Оксфордтағы ғылыми-зерттеу қызметін жалғастырды және: «Мен жоғарыдағы бюрократ емес, ғалым ретінде танылғым келеді. Керісінше, мен ортадағы ғалым ретінде танылғым келеді» деді. Блейкмор МРК стратегиясын жан-жақты қарауды бастап, клиникалық зерттеулерге және негізгі зерттеулердің пациенттерге пайда әкелуіне басымдық берді. Бұл әрекеттер 2006 жылғы сэр Дэвид Куксидің «Ұлыбритания денсаулық сақтау зерттеулерін қаржыландыруды қарау» есебін алдын ала болжады, нәтижесінде МРК мен Денсаулық сақтау министрліктері арасындағы ынтымақтастық күшейді, бірақ «негізгі ғылымды қаржыландыру деңгейін сақтау қажет» деп ұсынылды. Блейкмордың өкілеттігі аяқталған кездегі жан-жақты шығындарды қарау барысында МРК бюджеті үш жыл ішінде үштен бір бөліктен астамға ұлғайтылды. МРК-ның басшысы ретінде оны Лесшек Борисевич алмастырды. 2007 жылы МРК-дегі қызметі аяқталғаннан кейін Блейкмор 2012 жылы Лондон университетіне тағайындалғанға дейін Оксфордтағы нейробиология профессоры лауазымына оралды.
Құрметтер туралы дау
Оның MRC-ге тағайындалғанынан кейін көп ұзамай The Sunday Times британдық кабинет кеңсесінің құпия құжатын жариялады, онда ол 2004 жылғы Жаңа жылдық құрмет көрсету тізіміне енгізуге жарамсыз деп танылғандығы айтылды. Бұл себебі ол жануарларға қатысты зерттеулер жүргізгендіктен, саяси көшбасшылар мен қоғамның кең қолдауына қарамастан, ғылым және технология мәселелерін қадағалайтын британдық үкіметтік комитет бұл зерттеуді «даулы» деп санады. Оған жауап ретінде ол отставкаға кететінін мәлімдеп, сұхбаттарында бас атқарушы лауазымының енді сақталмайтынын айтты: «Бұл принциптік мәселе. MRC-нің мақсаты айқын. Медициналық зерттеулердегі мәселелерді қоғаммен талқылауға нақты міндеттеме бар. Егер үкімет оны құпия түрде мақұлдамайтынына дәлелдер болса, тіпті ашық түрде қолдаған болса да, мен қалай ғалымдарымызға барып, жануарларға қатысты зерттеулер туралы айтуға тәуекел етуді сұрай аламын?». Парламенттік тергеу нәтижесінде, Сэр Ричард Моттрам төрағалық ететін ғылым және технология жөніндегі комитеттің кіші комитеті кінәлі деп танылды. 2014 жылға дейін ол британдық құрмет жүйесінде танылмаған жалғыз MRC бас директоры болды. 2014 жылы туған күніне орай ғылыми зерттеулер, саясат және насихаттау саласындағы қызметтері үшін рыцарь дәрежесіне ие болды.
It's a matter of principle. The mission statement of the MRC is explicit. There's a specific commitment to talk to the public about issues in medical research. How can I now go to our scientists, and ask them to risk talking about animal research, when there now appears to be evidence that in secret the government disapproves it, even though in public they've strongly encouraged it? A parliamentary inquiry investigating the matter implicated the Honours Committee's subcommittee for science and technology chaired by Sir Richard Mottram. Until 2014, he was the only MRC chief executive unrecognised by the British honours system. He was knighted in the 2014 Birthday Honours for services to scientific research, policy, and outreach.
Ұлттық медициналық зерттеулер институтының жұмыс тобы
2003 жылы МРК өзінің ең ірі ғылыми-зерттеу мекемесі – Ұлттық медициналық зерттеу институтын Милл-Хиллдегі қазіргі орнынан Лондонның орталық бөлігіндегі жаңа орынға көшіруді қарастыру жоспарларын жариялады. Консультация процесінің бір бөлігі ретінде Блейкмор төрағалық еткен жұмыс тобы құрылды, ол жаңа NIMR-дің мөлшері мен орналасуына қатысты нұсқаларды қарастырды. Аталған процесте NIMR-дің бірқатар жоғары лауазымды қызметкерлері, оның ішінде сол кездегі директоры сэр Джон Скехел, көшуді жалғыз мүмкіндік ретінде ұсынып отырғанына қарсы шықты, олар «Милл-Хиллде қалу мүмкіндігі де қарастырылуы керек» деп есептеді. NIMR ғалымы Робин Ловелл Бэдж бұл нұсқаны жұмыс тобының ресми баяндамасына қосуды ұсынды, бірақ Блейкмор және көптеген мүшелер бұған қарсы болды. Бұл мәселеде келіспеушілік туғаннан кейін Ловелл Бэдж Блейкмордың оны жұмысынан айыру арқылы екі рет келісуге мәжбүрлеуге тырысқанын мәлімдеді. Блейкмор бұл айыптауларды «жалған өнекейлік» деп жоққа шығарды. Парламенттің комиссиясы бұл мәлімдемелерді тергеді. Олар шағымды қолдайтын «нақты сенімді дәлелдер» таппады.
Жеке өмір
Блейкмор жасөспірім шағында он екі елі ішегінің жарасына шалдықты, ал екінші жарасы университетте оқитын үшінші курсында пайда болды. Оған асқазанның жартысын алып тастауға тура келді, гастректомия жасалды. Ол жаралардан қан кету салдарынан өлімге жуық болды. Осыдан кейін ол өмір бойы дене шынықтыру мен спортқа, әсіресе ұзақ қашықтыққа жүгіруге қызығушылық танытты. Ол 18 марафонды аяқтады және 1996 жылы Афиныде өткен марафонда британдық командасының ветерандар тобында жеңіске жетті. Ол Андре Элизабет Уошборнға үйленді. Олар 15 жасында танысып, 1965 жылдан бастап оның 2022 жылдың қаңтарында қайтыс болғанға дейін бірге өмір сүрді.