Кіріспе

Америка Құрама Штаттарындағы ұлттық жабайы табиғат қоры (Иллинойс, Айова және Висконсин штаттарындағы Driftless Area National Wildlife Refuge) – АҚШ-тың ұлттық жабайы табиғат қоры, Айова штатының солтүстік-шығысында, Висконсин штатының оңтүстік-батысында және Иллинойс штатының солтүстік-батысында орналасқан. Бұл Жоғарғы Миссисипи өзенінің ұлттық жануарлар мен балықтардың қорығына жақын, бірікпеген учакелердің жиынтығы. Қорық 1989 жылы федералдық тізімге енгізілген екі түрдің қалпына келуіне көмектесу үшін құрылған: қауіпті жағдайдағы Айова плейстоцен улы құмырсқасы және қорғалатын Солтүстік жабайы аққонақ. Қорық құмырсқа мен гүлді қорғау үшін құрылған болса да, осы жерлерде сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарлардың толық қауымдастығы сақталған. АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі қорықты Ұлттық жабайы табиғат қорықтары жүйесінің бөлігі ретінде басқарады. Қазіргі уақытта қорық тек Айова штатының төрт округінде орналасқан тоғыз учакеден тұрады. Жер аумағының кему ретімен олар: Клейтон, Дубук, Джексон және Аламаки округтері.

Геология

Айова, Висконсин, Миннесота және Иллинойс штаттарының кейбір аймақтарында ерекше геологиялық құрылымдар кездеседі. "Дрифтсіз аймақ" деп аталатын карст аймағы соңғы мұздықтардың ығысуынан құтылып, палеозой дәуіріне жататын тасты негіз эрозияға ұшырады. Бұл жердегі тік беткейлер мен жартастардың ерекше топографиясымен қатар, бірегей мекендеу орындары да бар. Әдетте солтүстікке қараған кейбір беткейлер талус қабатымен жабылған, ол мұзбен салқындатылған ауаның жер асты жарықтары мен тегістерден шығуына жағдай жасайды. Жоғары жатқан шұңқырлар ауа ағыны режиміне әсер етеді және суық тасты беткейлер деп аталатын ерекше жүйенің маңызды бөлігі болып табылады. Сыртқы ауа температурасы 90°F (32°C) болатын шілде айының ортасында да осы беткейлердегі жер температурасы 42°F (6°C) пен 55°F (13°C) аралығында сақталады. Қыста беткейлер қатып мұздаса да, температура орташа деңгейде ұсталады. Бұл беткейлер жыл бойы салқын болып, сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарларға пана болып табылады.

Салқындатылған ауа

Жазда ауа шұңқырлар арқылы төмен сорылып, өте суық жер асты суларынан өтеді және беткейлердегі желдеткіштер арқылы шығарылады. Жазғы температуралар беткейлерде 0-ден 0-ге дейін ауытқиды. Қыста ауа желдеткіштерге тартылады, ал жер асты сулары қайтадан қатып жатады. Суық температура мен ылғалды жағдайлардың арқасында, осы аймақ үшін ерекше өсімдіктер беткейлерде өседі. Әдетте, салқын, солтүстік климатта өсетін, мырза, балсам шыршасы, әдемі қадам гүлі және алтын саксифраг салқын беткейлерде кездеседі. Бұл беткейлердің суық микроклиматы сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарлардың тірі қалуына жағдай жасайды.

Қалдық шаяндар

Айова плейстоцен шаяғы – өте кішкентай құрлық шаяңы, диаметрі шамамен 5 миллиметр (1/4 дюйм), көйлектің түймесінен де кіші. Бұл түр мұздық қалдық ретінде қарастырылады және температура, ылғалдылық және тамақ жағдайлары қолайлы болған шағын аумақтарда ғана сақталған. Бұл шаяңдар бұрын тек қазба жәділерден ғана белгілі болды және 1955 жылға дейін жойылған деп есептелді. Алайда, сол жылы ғалым Айова штатының солтүстік-шығысындағы жапырақтардың арасында оны тірі күйінде тауып алды, ол қайың және клен жапырақтарымен қоректенді. Бұл шаяңның өмір сүру ортасының нәзік болуы және жалпы санының аздығы салдарынан, ол федералдық түрлердің жойылу қаупі төніп тұрған тізіміне енгізілді. Шаяңды қорғаудың басты шарты – қалған колонияларды тұрақты түрде қорғау. Қазіргі таңдағы деректер бойынша, солтүстік-шығыс Айовада 36 колония, ал солтүстік-батыс Иллинойста бір популяция бар.

Қауіпке ұшыраған майлы гүл

Қауіп астындағы Солтүстік жабайы монахтың қынасы, майлы гүлдер тұқымдасына жатады, Айова, Висконсин, Огайо және Нью-Йорк штаттарындағы 114 алгификалық талус беткейлерінде және осыған ұқсас салқын, ылғалды орталарда өседі. Осы орындардың көп бөлігі Айова штатында. 1978 жылы қоршаудағы гүл, қоңыр аралардың тозаңдануына бейімделу нәтижесінде, қауіп астындағы түр деп тізілді. Оның қалпына келтіру мүмкіндіктері шырышқа ұқсас.

Тіршілік ортасының мәртебесі

300-ден астам алгифтік талус беткейлері бар, бірақ олардың кейбіреулері нашар күйде. Шұңқырлар арқылы және жарықтар арқылы ауа ағынын бұзатын кез келген фактор осы ортаға әсер етеді. Бұрынғыда орман шаруашылығы, мал жаю, жол салу, карьерлер, егіс шаруашылығынан ағып келетін сулар және шұңқырларды толтыру алгифтік талус беткейлерінің санын азайтқан. Бүгінде де осы орталар орман шаруашылығы, мал жаю, егіс шаруашылығынан ағып келетін сулар, шұңқырларды толтыру және сарымсақ қышасы сияқты бөгетті түрлердің салдарынан қауіп төніп тұр.

Қорғану орындары

Қазіргі уақытта бұл қорық Айова штатының солтүстік-шығысында бірнеше акрдан бірнеше жүз акрға дейін таралған учаскелерден тұрады. Жерді ізгі ниетпен сатуға дайын адамдардан сатып алу жұмысы жалғасуда. Орман немесе далалық мекен ортасын қалпына келтіру алгифтік талус беткейлерін қоршаған жерлерде жүргізіледі және аққұйрықты бұғы, жабайы түйеқұс, ақбас бүркіт, американдық орман құсы, түрлі тоқылдақтар және әртүрлі әнші құстар сияқты әртүрлі жануарларға мекен жасайды. Штаттар, округтер және The Nature Conservancy сияқты жеке ұйымдар да алгифтік талус беткейлерін қорғауға көмектеседі. Жеке меншік иелері, әсіресе, қалған алгифтік талус беткейлерінің ең маңызды қорғаушылары болып табылады. Балық және жануарлар дүниесі қызметі мұндай мекендері бар жер иелерімен байланысып, оларды басқаруға көмек көрсетеді. Қорық Айова штатының МакГрегор қаласынан басқарылады, онда экскурсиялар ұйымдастырылуы мүмкін. Балық аулауға және аққұйрықты бұғыға аң ауруға шектеулі бірнеше учаскеде рұқсат беріледі.