Кіріспе

490 (NZ) эскадрильясы – Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі қызмет үшін құрылған, Жағалау командасының суастына қарсы және теңіздік барлау эскадрильясы. Бұл эскадрилья Империялық әуе оқу жоспарының XV бабына сәйкес құрылған Жаңа Зеландия эскадрильясы. Ұшқыш құрамының көп бөлігі Жаңа Зеландия Корольдік әуе күшінен тартылғанымен, эскадрилья Корольдік әуе күшінің оперативтік және әкімшілік басқаруында болды. 1943 жылдың наурыз айында құрылған 490 эскадрильясы Батыс Африкадағы Фритаун қаласының жанындағы Джуиде орналасқан және бастапқыда Consolidated Catalina ұшақ қайығын пайдаланды. Шілдеде толыққандай жұмысын бастаған эскадрильяның негізгі міндеттері конвойларды сүйемелдеу, теңіздегі патрульдеу және Батыс Африка жағалауында іздеу-құтқару операцияларын жүргізуден тұрды. 1944 жылы Short Sunderland ұшақ қайығын қолдана бастады, бірақ ол кезде аймақтағы конвойларға U қайықтарының қауіпі көбінесе жойылған еді, сондықтан эскадрилья жаумен аз қақтығысты. 1945 жылдың тамызында таратылды.

Өмірбаян

1930 жылдардың ортасында Корольдік әуе күштері (RAF) кеңейіп, лайықты ұшқыш құрамының қажеттілігі артып келе жатқан еді. Жаңа зеландиялықтардың RAF-те қысқа мерзімді қызметке комиссия алуы үшін бірнеше схемалар іске асырылды, одан кейін олардың Жаңа Зеландия Корольдік әуе күштеріне (RNZAF) ауысуы көзделіп отырды. Бұл, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін 500-ден астам жаңа зеландиялықтың RAF-те қызмет етуіне әкелді. 1939 жылдың желтоқсан айында Оттавада өткен британдық, Жаңа Зеландиялық, канадалық және австралиялық үкіметтерінің өкілдерінің кездесуінде олардың әуе күштері әуе экипаждарын оқытуды үйлестіріп, біріктіруге келісті, бұл Империялық әуе оқу схемасы (EATS) деп аталды. Жаңа Зеландия RAF-қа бастапқыда 880 толық даярланған ұшқышты беруге, ал схема жалғасқан әр жыл сайын тағы 520 бастапқы деңгейде даярланған ұшқыштарды жіберуге міндеттенді. Келісімнің XV бабына сәйкес, үш доминионның әуе күштерінің эскадрильялары RAF операциялық құрамаларының құрамында соғысқа қатысу үшін арнайы құрылатын болды; осы XV бап эскадрильялары британ үкіметімен қаржыландырылатын (жалақысын қоса) және RAF қорынан ұшақтармен жабдықталтын еді. Бастапқыда доминиондар жердегі қызметкерлермен де, ұшқыштармен де қамтамасыз етілуі тиіс еді. Бірақ, Жаңа Зеландия үкіметі Еуропадағы эскадрильяларды толықтай қамтамасыз етуде қиындықтарға тап болғандықтан, оның XV бап эскадрильялары көбінесе RAF-те қызмет ететін Жаңа Зеландия ұшқыштарының ядросынан құрылды, олар RNZAF-тен жаңадан оқытылған әуе экипажымен толықтырылды; әкімшілік және басқа да жердегі персонал тек RAF арқылы берілді. Жаңа Зеландия үкіметі өзінің XV бап эскадрильяларын ұйымдастыру мен операциялық қолдануға аз ғана ықпал етті, және шындығында, Еуропаға жіберілген RNZAF қызметкерлерінің шамамен 90% XV бапқа жатпайтын эскадрильяларға жіберілді.

Тарих

490 эскадрилья 1943 жылғы 28 наурызда Фритаун қаласының жанындағы, қазіргі Сьерра-Леонеде құрылды. Жаңа Зеландияның жеті XV бап эскадрильясының соңғысы болған ол бастапқыда Үнді мұхиты үстінде жұмыс істеуге арналған еді, бірақ Африканың батыс жағалауындағы конвойлерді қамтамасыз ету үшін жағалау командасының эскадрильяларының қажеттілігі салдарынан бағыты Джуиге өзгертілді. Джуиге алғаш келгендер – жердегі экипаж, ол суға құйылған жердің жотасында орналасқан және мангр батпақтарымен қоршалған. Ұшқыштар маусым айында Шотландиядан, Странрейрде оқығаннан кейін ұшақтарымен келе бастады. Бұрын Фиджидегі RNZAF күштеріне басшылық еткен қанатты командир Д.У. Бэрд басқарды. Consolidated Catalina ұшатын қайықтарымен жабдықталған 490 эскадрильяның міндетіне суасты қайықтарын іздеу, конвойлерді сүйемелдеу және іздеу-құтқару операциялары кірді, бұл операциялар Джуиден де, Либериядағы Фишерменс-Лейк көлінен де жүзеге асырылды. Оның алғашқы операциясы 2 шілдеде конвойді сүйемелдеу болды. 7 тамызда эскадрилья алғашқы теңізшілерін – Фритауннан шамамен 644 км қашықтықта торпедалық шабуылдан батып кеткен сауда кемесінен 39 адамды құтқарып алды. Бұл үшін Catalina ұшағы теңізшілердің үстінен ұшып, олар құтқару салдарына отырғанда, екінші ұшақ оларды жинап алу үшін басқа кемеге бағыт берді. Бірнеше күннен кейін U- қайық байқалды және оған шабуыл жасалды. Төрт тереңдік заряды тасталды, нәтижесінде U- қайықтың рульдік басқаруы зақымданды және ол суға батып кетті. Алайда, көптеген патрульдер оқиғасыз өтті, өйткені U- қайықтарының белсенділігі төмендеді және олардың экипаждары өте сақ болды, эскадрильяның әуе кеңістігінің шегінде жұмыс істеді. Желтоқсанның басында Фритаунның жанында кеме торпедаланған кезде қысқа мерзімге белсенділік күшейді, бірақ эскадрилья шабуылдаған U- қайықты таба алмады. 1943 жылғы желтоқсанда командир Б.С. Николл эскадрилья басшылығын өз қолына алды және келесі жылы эскадрильяны Short Sunderland ұшатын қайықтарына ауыстыруын қадағалады. Осы кезде эскадрильяның алдыңғы базасы Либериядағы Фишерменс-Лейк көлінде құрылды. U- қайықтарының қауіп-қатері көбінесе жойылды, бірақ эскадрилья конвойлерді сүйемелдеу және патрульдеуді жалғастырды. Көңілсіздікке қарамастан, ұшқыштар үшін де қауіп болды, көбінесе операция аймағындағы дауылдардан. 1944 жылғы 13 шілдеде дауылдан зақымдану салдарынан бір Sunderland ұшағы құрлықтан 322 км қашықтықта құлап түсті. Екі экипаж мүшесі суға батқан ұшақта тұтқында қалды, ал қалғандары құтқару күтіп 24 сағат бойы тамақ пен сусыз құтқару салдарында күшін сақтады. 1944 жылғы қазан айында командир Т.С. Гилл эскадрильяның командирі болып тағайындалды. Ол 1945 жылғы 6 мамырда соңғы операциясын орындады. 490 эскадрильяның Жапонияда қажеттігі болмағандықтан, ол 1 тамызда таратылды.

Операциялық қорытынды

Жаңа Зеландияның барлық RAF эскадрильяларының ішінде No 490-шы эскадрилья ең аз қимыл-әрекетке қатысты, бірақ оның үстіне 463 операциялық ұшуды, жалпы 4853 сағатты құрады. Эскадрилья қызметкерлерінің біріне Ұшқышқа арналған ерекше тәж (Distinguished Flying Cross) ордені табысталды. Эскадрильяның ұраны, Жаңа Зеландияның жергілікті тілі – маори тілінде, "Taniwha kei runga" ("Аспандағы Таниуа") деп аталады. Таниуа – маори аңыздарындағы мифтік, зиялы дабындар, кейде, бірақ дәл емес, "дракондар" деп аударылады. Эскадрильяның белгісі ретінде шыбықтан төмен қиылып, қолында пату (соққы) ұстаған қол таңдалды.

Басшы офицерлер

No. 490 эскадрильяның командирлері:
Авиация полковнигі Д. В. Бэрд (1943 жылдың маусымы – желтоқсаны);
Авиация полковнигі Б. С. Николл (1943 жылдың желтоқсаны – 1944 жылдың қазаны);
Авиация полковнигі Т. Ф. Гилл (1944 жылдың қазаны – 1945 жылдың тамызы).