Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нигериядағы этникалық топ – нюпе (хаусалар дәстүрлі түрде нюпава деп, ал көршілес йорубалар тапа деп атайды) – Солтүстік Орталық Нигерияның түпкілікті халқы. Олар Нигер штатында басым этностық топ, ал Квара штатында азшылықты құрайды. Нюпелер Коги штатында және Федералдық астаналық аумақта да кездеседі.
Ethnic group in Nigeria
the ethnic group
The Nupe (traditionally called the Nupawa by the Hausas and Tapa by the neighbouring Yoruba) are an ethnic group native to North Central Nigeria. They are the dominant ethnic group in Niger State and a minority in Kwara State. The Nupe are also present in Kogi State and The Federal Capital Territory.
Тарих
Нюпе халқының шығу тегі 15 ғасырда Ида әкімшілігінен қашқан және Нигер өзені бойында қалалардың біріккен конфедерациясын құрған Цодеге дейін жетеді. Нюпедің оңтүстіктегі йорубалық Игбомина және оңтүстік-батыстағы йорубалық Ойо халықтарына жақын орналасуы ғасырлар бойы сауда мен қақтығыстар арқылы мәдени ықпалдың өзара алмасуына алып келді. Афроамерикалық ғалым В.Е.Б. Дю Бойс "Негр" атты кітабында Нюпе саудасы Софала және Византия империясына дейін жеткен болуы мүмкін деп жазды, ал соңғысымен, оның "сенімді аңыз" деп атаған нәрсесіне сәйкес, тіпті елшіліктер алмасылған.
The Nupe trace their origin to Tsoede who fled the court of Idah and established a loose confederation of towns along the Niger in the 15th century. The proximity of Nupe to the Yoruba Igbomina people in the south and to the Yoruba Oyo people in the southwest led to cross fertilization of cultural influences through trade and conflicts over the centuries. In his book The Negro, African American scholar W. E. B. Du Bois wrote that Nupe trade may have extended as far as Sofala and the Byzantine Empire, with the latter of which, according to what he termed "credible legend," there was even an exchange of embassies.
Халық саны мен демография
Негізінен Нигер штатында шамамен 4,5 миллион нупе халқы бар. Нупе тілі сондай-ақ Куара, Коги және Федералдық астаналық аумақта қолданылады. Олардың көпшілігі мұсылман, бірақ христиандар мен дәстүрлі африка дінін ұстанатындар да бар. Нупе халқының бірнеше жергілікті дәстүрлі билеушілері бар. Эцу Нупе (Бида) тозанупе емес, оның әкесінің жағынан бабасы фулани, ал анасының отбасы толыққанды нупе. Оның әкесінің бабасы 1806 жылы Сокото джихады кезінде Биданы билеу үшін келді. Олардың қазіргі астанасы жоқ, бірақ бастапқыда Рабада орналасқан және 19 ғасырда ғана Бидаға көшкен.
There are probably about 4.5 million Nupes, principally in Niger State. The Nupe language is also spoken in Kwara, Kogi and Federal Capital Territory. They are primarily Muslims, with some Christians and followers of African Traditional Religion. The Nupe people have several local traditional rulers. The Etsu Nupe (Bida) is not pure Nupe, his great grandfather from his father side is Fulani, while the family of his mother was complete Nupe. His great grandfather from his father side came to rule Bida in 1806 during the Sokoto jihad. They have no present capital, although they were originally based at Raba and only moved to Bida in the 19th century.
Дәстүрлер, өнер және мәдениет
Нюпе халқының әртүрлі салт-дәстүрлері бар. 19 ғасырдағы Сокото джихады қозғалысының нәтижесінде көптеген әдет-ғұрыптар өзгергенімен, олар өз мәдениеттерінің бір бөлігін сақтап қалған. Көптеген нупелердің беттерінде тайпалық белгілер болады (ежелгі Игала дәстүріне ұқсас), олардың кейбіреулері осы белгілер арқылы өздерінің мәртебесін, тегін анықтап, сондай-ақ қорғаныш мақсатында және әшекейлену үшін қолданылады. Бірақ осы дәстүрлер кейбір аймақтарда жойылып барады. Олардың өнері көбінесе абстрактілі болады. Нюпелер бетіне ою-өрнек салынған ағаштан жасалған орындықтарымен әйгілі. Этнограф Зигфрид Надель нупелерді егжей-тегжейлі сипаттаған, оның "Қара Византия" атты кітабы антропологиядағы классикалық еңбектердің бірі болып саналады.
The Nupe people have various traditions. Many practices have changed as a result of the movements started by Sokoto jihad of the 19th century, but they still hold on to some of their culture. Many Nupe people often have tribal marks on their faces (similar to an old Igala tradition), some to identify their prestige and the family of which they belong as well as for protection, as well as jewellery adornment. But these traditions are dying out in certain areas. Their art is often abstract. They are well known for their wooden stools with patterns carved onto the surface. The Nupe were described in detail by the ethnographer Siegfried Nadel, whose book, Black Byzantium, remains an anthropological classic.
Музыка және ойын-сауық индустриясы
Нюпе дәстүрлі музыкасын нингбалар, яғни музыканттар орындайды, ал эняницижи барабан шалады. Есте сақталған көрнекті Нюпе әншілері: Хажия Фатима Лоло Алхажи Нда’асабе, Хажия Ннадзва, Хауа Кулу, Баба Мини, Ахмед Шата және Ндако Кутиги. Нюпе киносының бастамашылары 1990 жылдардың соңынан бастап 2000 жылдардың басына дейін фильм түсіруді қолға алды. Нюпе драмалары мен комедияларын экранға шығару, актерлік және режиссуралық идеяны тудырған ұлы тұлғалар: марқұм Садису Мұхаммед ДГН, ханзада Ахмед Чадо, марқұм ханзада Хусейни Кодо, М. Б. Яхая Бабс және Джибрил Бала Джибрил. Олар Нюпе драмаларын экранда көрсетуге бастама көтерген және қазіргі Нюпе киноиндустриясының, яғни Нюпвудтың негізін қалаушылар болып табылады. Нюпвуд миллиондаған Нюпе көрермендері үшін мыңнан астам көңілді фильмдер шығарды.
Nupe traditional music is sung by the Ningba, or musician(s), while the Enyanicizhi beats the drum. Legendary Nupe singers of memory include Hajiya Fatima Lolo Alhaji Nda'asabe, Hajiya Nnadzwa, Hauwa Kulu, Baba Mini, Ahmed Shata and Ndako Kutigi. The prime movers of the Nupe cinema started film making since the late 1990s into the early 2000s. Great Nupe personalities that birthed the idea of producing, acting and directing Nupe dramas/comedies on screen are late Sadisu Muhammad DGN, Prince Ahmed Chado, late Prince Hussaini Kodo, M. B. Yahaya Babs and Jibril Bala Jibril. They are the people who made the move for Nupe dramas to be on screen and are the founders of the modern day Nupe film industry known as Nupewood. Nupewood has since produced more than a thousand entertaining movies in Nupe space to the millions of Nupe audiences.