Кіріспе
Шыны бұранда жасаудың ұзақ тарихы бар, ең көне белгілі бұрандалар 3000 жылдан астам мерзімге жатады. Шыны бұрандалар кемінде Рим дәуіріне дейін табалады. Мүмкін, ең алғашқы шыныға ұқсас бұрандалар – мысырлық фаянс бұрандалар, олар өздігінен қалыптасатын шыны жабынмен жабылған саз бұрандалар болған. Шыны бұрандалар археологияда маңызды, себебі олардың табылуы көбінесе сауда қатынастары болғанын және бұранда жасау технологиясының таралып жатқанын көрсетеді. Бұған қоса, шыны бұрандалардың құрамын талдау археологтарға олардың қандай жерден шыққандығын анықтауға көмектеседі.
Шыны бұрандасын өндірудің жалпы түрлері
Шыны мұнылар әдетте шыныны өңдеу әдісіне қарай жіктеледі – оралған мұнылар, тартылған мұнылар және қалыпталған мұнылар. Мильфиори мұнылары сияқты композиттер де бар, онда тартылған шыны таяқтың қималары оралған шыны ядроға жабыстырылады. 19 ғасырда Венеция мен Францияда үрленген шыны мұнылардың шағын өндірісі де болған.
Жараланған шыны бұрандалар
Шынайы шыныдан жасалған ең алғашқы бұрандалар, әдетте, орама әдісімен жасалған. Жұмыс істеуге қолайлы немесе "икемді" болу үшін жеткілікті температураға дейін қыздырылған шыны, "бұранданы босату" деп аталатын балшық қабаты жағылған болат сымның немесе мандрелдің үстіне жатады немесе оралады. Ыстық күйіндегі бұранданы графит, ағаш, тот баспайтын болат, латунь, вольфрам немесе мәрмәр құралдар мен жапсырмалармен манипуляциялау арқылы одан әрі пішіндеуге болады. Бұл процеске марверлеу деп аталады, бұл термин француз тіліндегі marbrer сөзінен, яғни "мәрмәрлеу" сөзінен шыққан. Оны сондай-ақ, балқытылған күйінде қалыпқа басуға болады. Ыстық күйінде немесе қайта қыздырылғаннан кейін, бұранданың беті түрлі-түсті шыныдан жасалған жіңішке таяқшалармен – "сымдармен" безендірілуі мүмкін, бұл шамнан жасалған бұранданың бір түрі.
Шынынан жасалған бұрандалар
Шынының өңделуі де ежелден келе жатқан. Археологтар Үндістанда, Арекамеду сияқты жерлерде біздің заманымыздың 2-шы ғасырына жататын, ірі көлемде шыны бұранда жасаудың куәліктерін тапты. Бұл өнеркәсіп жасаған кішкентай бұрандалар «Үнді-Тынық мұхиты бұрандалары» деп аталады, себебі олар тарихтағы ең көп саудаланған заттардың бірі болуы мүмкін – Тынық мұхиты аралдарынан Оңтүстік Африкадағы Ұлы Зимбабвеге дейін табылған. Бұрандаларды жасаудың бірнеше әдісі бар, бірақ олардың барлығы шыныдан жасалған жиынды тартып, оның ортасына бұранданың тесігі ретінде қызмет ететін көпіршік енгізуді қамтиды. Арекамедуда бұл ыстық шыны шартына қуыс металл түтікті салыстырып, шыны жіпті оның айналасына тартып, үздіксіз шыны түтік жасау арқылы орындалды. Венеция бұранда өнеркәсібінде балқытылған шыны «пунтиль» деп аталатын құралдың ұшына жиналды, балқытылған шыны жиынының ортасына көпіршік қосылды, содан кейін жиынды ішкі көпіршігімен бірге ұзын таяқшаға созу алдында екінші пунтиль бекітілді. Бұл дағды талап ететін жұмыс болды, ал таяқшалар шамамен 200 фут (61 метр) дейін созылған деп хабарланды. Содан кейін тартылған түтік кесілді, одан жеке бұрандалар жасалды. Нәтижесінде алынған бұрандалар шеттерін балқымай, тесіктерін жаппай қалпында сақтап, ыстық құмда пісірілді немесе оралып дөңгеленді; өлшемдеріне сұрыпталды және әдетте сатуға арналған шоғырларға тізілді. Қазіргі заманғы шыны бұрандалардың ең көп таралған түрі – тұқымдық бұранда, әдетте 0,6 мм-ден кіші, дәстүрлі түрде бір түсті және өте көп мөлшерде өндіріледі. Олар механикалық түрде тартылған шыны бұрандалардың заманауи үлгісі болып табылады. Кішкентай, біркелкі өлшемдеріне байланысты «тұқымдық» деп аталатын бұрандалар қазіргі уақытта машинамен сығылған шыныдан жасалады. Тұқымдық бұрандалардың пішіні әртүрлі; көбінесе дөңгелек болса да, кейбіреулері, мысалы, Miyuki delicas, кішкентай түтікшелерге ұқсайды.
Қалыпталған бұрандалар
Престелген немесе қалыпталған бұрандалар еңбек ақысының төмен болуымен байланысты. Мұндай бұйымдар 20 ғасырдың басында Чехияда кеңінен өндірілген. Қалың шыны таяқшалар балқытылған қалпына дейін қыздырылып, шыныға белгі салып, ішіне тесік салатын инесі бар күрделі аппаратқа жіберіледі. Бұрандаларды қайтадан ыстық құмға салып, артық шыныны жойып, тігіс іздерін жұмсартады. Егер шыны таяқшаларды (машинаға салынатын) жолақты немесе әр түрлі өрнекпен жасаса, нәтижесіндегі бұрандалар қарапайым бұрандалардан гөрі әлдеқайда әсем түсті болуы мүмкін. Бір "беріліс" ыстық таяқшадан 10–20 бұранда шығады, ал бір оператор күніне мыңдаған бұранда жасай алады. Шыны бұрандалар айналмалы машинада да жасалады немесе қалыпталады, онда балқытылған шыны айналмалы қалыптың ортасына жіберіліп, қатты немесе қуыс шыны бұрандалар пішімделеді. Богемиялық шыны өнеркәсібі қымбат бұрандаларды көшіру қабілетімен белгілі болды және 19-шы және 20-шы ғасырдың басында Африка саудасында танымал болған қалыпталған шыны "арыстан тістерін", "маржанды" және "қабықшаларды" өндірді.
Шамның бұрыштарының бұрыштары
Шыны бұранда жасаудың бір түрі, сонымен қатар еңбекке көп талап ететін техника – дәстүрлі түрде шаммен жасау деп аталады. 19 ғасырда Африка саудасы үшін көп мөлшерде бұрандалар өндірілген Венеция өнеркәсібінде, әшекейленген бұранданың өзегі пеш температурасында балқытылған шыныдан жасалған, бұл ер адамдар басымдығымен көзге түсетін ірі өнеркәсіптік процесс болды. Ал әсем әртүрлі түсті әшекейлеуді көбінесе әйелдер үйлерінде май шамдары немесе спирт шамдары арқылы өзектерді және оларды безендіруге қолданылатын түсті шыны жіптерін қыздыру арқылы жасаған. Бұл жұмысшыларға жасалған шаммен жасалған бұрандалар үшін жалақы жұмыс өнімділігі бойынша төленген. Қазіргі заманғы шаммен жасалған бұрандалар газ шаммен шыны таяқты қыздыру және одан түзілген жіпті бұрандамен жабылған металл таяқтың айналуы арқылы жасалады. Негізгі бұранда қалыптасқаннан кейін, оның бетіне әртүрлі түсті шыны қосылып, көптеген дизайнды жасауға болады. Бұранда жасау процесінің бұл бастапқы кезеңінен кейін, бұранданы пеште қосымша күйдіру арқылы оның беріктігін арттыруға болады. Қазіргі заманғы бұранда жасаушылар бір немесе екі отынды шамдарды пайдаланады, сондықтан бұл техниканы «жалынмен жасау» деп атайды. Металл өңдеу шамдарынан немесе оттықтарынан айырмашылығы, жалынмен жасау шамдары көбінесе «беттік араластыру» принципінде жұмыс істейді; яғни, оттегі мен отын (әдетте пропан, бірақ табиғи газ да қолданылады) шамнан шыққаннан кейін араласады, нәтижесінде құрал тыныш жұмыс істейді және жалыны аз ластанады. Сонымен қатар, металл өңдеуден айырмашылығы, шам бекітілген, ал бұранда мен шыны жалын ішінде қозғалады. Американдық шамдар әдетте 45 градус бұрышпен орнатылады, бұл шыны өнеркәсібінің ғылыми мұрасының нәтижесі; жапондық шамдар терең орналасқан және жалыны үлкен бунзен шамдарына ұқсайды; ал чехиялық өндіріс шамдары көлденеңге жақын орналасады.
Дихроикалық шыны бұрандалар
Дихроикалық шыны жоғары сапалы әсемдік әйнек бұйымдарын жасау үшін қолданылады. Дихроикалық шынының бетіне металлдан жасалған жұқа қабат балқытылған, нәтижесінде әртүрлі бұрыштардан қарағанда екі түс арасында өзгеретін металдық жылтырлы бет пайда болады. Әйнек бұйымдарын қалыптау арқылы немесе дәстүрлі отта жасау техникасымен жасауға болады. Егер шыныны жалынға тым ұзақ ұстаса, металл қабық күміс түске айналып, күйіп кетеді.
Пеш шынысы
Италияның латицинио және занифирико сияқты шыны өңдеу техникалары, әсемдік жасау үшін бейімделген. Пеш шынысы үлкен, өрнекті таяқтарды пайдаланады, олар кішірек таяқтардан құрастырылып, мөлдір шыныға оралады, содан кейін сызықты және бұралған жолақты өрнектермен әсемдіктер жасау үшін сығылады. Шыныға ауа үрленбейді. Мұндай әсемдіктерді жасау үшін үлкен шыны пеші және қыздыру пеші қажет.
Қорғасын кристаллы
Қорғасын кристаллы бұршақтар машинамен кесіліп, жылтыратылады. Олардың жоғары қорғасын құрамы оларды басқа шыныдан гөрі көбірек жылтыратады, бірақ сонымен қатар оларды күңкілденуге бейім етеді.
Басқа әдістер
Қорғасын шыны (неон таңбалары үшін) және әсіресе боросиликат құбырлар түрінде қол жетімді, бұл шыныдан үрленген әшекейлер жасауға мүмкіндік береді. (Содалы-әктас шыны металл түтіктің ұшымен үрленеді, бірақ көбінесе қуыс әшекей жасау үшін мандрелге оралады, біріншісі сирек кездеседі, ал екіншісі нағыз ауызбен үрлеу емес.) Бұған қоса, әшекейлер шыны жапырақтарынан немесе ұнтақталған шыныдан балқыту арқылы жасалуы мүмкін. Қазіргі Ганада ұнтақталған шыныдан жасалған әшекейлерді өндіру өркендеп келеді. Африкада Мавританияда Киффа әшекейлері жасалады, бұл жұмысты тарихи түрде әйелдер атқарады, олар әдетте әшекей жасаушылардың коммерциялық түрде қол жетімді шыны моншақтарынан және қайта өңделген шыныдан ұнтақталған шыныны пайдаланады. Егер ұнтақталған шыны қалыпқа боялса, ол "pâte de verre" деп аталады, және бұл техника әшекейлер жасау үшін қолданылуы мүмкін, бірақ алқаптар мен кабошондар жиірек кездеседі. Шаммен жасалған (немесе басқа) әшекейлер шыны бояуларымен боялуы мүмкін.