Кіріспе
Медициналық жағдай. Жануарлардағы ларингиялық шалдық – ларинкстің бір немесе екі аритеноидтік шеміршегінің қозғалысын басқаратын жүйкелер мен бұлшықеттердің жұмысын тоқтату жағдайы. Аспирация кезінде ашылып, жұту кезінде жабылу орнына, аритеноидтар белгілі бір бейтарап күйде қалып қояды. Атап айтқанда, аритеноидтық шеміршектің қабысуын қамтамасыз ететін крикоарритеноидтық дорсальды бұлшық етінің функциясы тоқтатылады. Бұл жаттығу кезінде және дене температурасын реттеу үшін тыныс алу кезінде (ысықтап тыныс алу) жеткіліксіз желдетуге, сондай-ақ жұту кезінде тыныс жолдарының толық қорғалмауына алып келеді. Ларингиялық шалдықтың ең көп кездесетін түрлері орта және ірі тұқымды иттерде, әсіресе лабрадор ретриверлерінде, сонымен қатар басқа да кейбір тұқымдарда байқалады. Бұл жағдай дәстүрлі түрде идиопатиялық ларингиялық шалдық (“ILP”: идиопатиялық – “себебі белгісіз” деген мағынаны білдіреді) деп аталып келді және ларинкстің жүйкелеріне әсер ететін жағдайдың салдары деп есептелді (қайталамалы ларингеялық жүйкелердің екі жақты мононевропатиясы). Алайда, 2005-2013 жылдар аралығында Мичиган және Теннесси штаттарындағы екі топ жүргізген ILP зерттеулері, бұл жағдайдың тек ларингеялық жүйкелердің дисфункциясымен ғана байланысты емес, оның салдары емес екенін көрсетті. Керісінше, ол қарт жастағы баяу дамитын полиневропатияның ең айқын белгісі болды, ол денедегі басқа да жүйкелерге де әсер етеді. Бұл тұжырым, қосымша зерттеулердің нәтижесінде қазіргі кезде кеңінен қабылданып, осы ларингиялық шалдықтың түрін “Идиопатиялық ларингиялық шалдықтан” (“ILP”) “Гериатриялық бастамалы ларингиялық шалдық полиневропатиясы” (“GOLPP”) деп қайта атауға әкелді. Ларингиялық шалдықпен ауыратын жануарлардың физикалық жаттығуларға және ыстыққа төзімділігі төмендейді, сондай-ақ аспирациялық пневмонияға шағу қаупі артады. Бұл жағдай, тыныс алудағы қиындықтар немесе физикалық қимылдардағы қиындықтардан туындаған физикалық жайсыздық пен алаңдаушылықтан басқа, әдетте ауырсынуды тудырмайды деп есептеледі. Егер ларингиялық шалдық GOLPP сияқты жалпы прогрессивті полиневропатиямен байланысты болса, жүйке жүйесі біртіндеп деградацияланып, аяқ-қолдарды басқаруда (әсіресе артқы аяқтарда), жұтуда және тыныс алуда қиындықтар тудырады, содан кейін көп жағдайда эвтаназияға алып келеді. Ларингиялық шалдық ірі тұқымды және қарт иттерде, әсіресе лабрадор ретриверлерінде жиі кездеседі, мысықтарда сирек кездеседі, ал жылқыларда да кездеседі, онда оны “құрқырау”, “құрқырау синдромы” немесе медициналық тұрғыдан “ларингиялық гемиплегия” немесе “қайталамалы ларингиялық нейропатия” (RLN) деп атайды. Ларингиялық шалдық аритеноидтық шеміршектің бірінің немесе екеуінің дисфункциясына байланысты бір- немесе екі жақты болуы мүмкін.
Laryngeal paralysis in animals is a condition in which the nerves and muscles that control the movements of one or both arytenoid cartilages of the larynx cease to function, and instead of opening during aspiration and closing during swallowing, the arytenoids remain stationary in a somewhat neutral position. Specifically, the muscle that causes abduction of the arytenoid cartilage, the cricoarytenoideus dorsalis muscle, ceases to function. This leads to inadequate ventilation during exercise and during thermoregulatory panting as well as incomplete protection of the airway during swallowing. One of the most common forms of laryngeal paralysis develops in geriatric medium to large breed dogs, in particular the Labrador retriever, but also some other breeds. This had been traditionally known as idiopathic laryngeal paralysis ("ILP": idiopathic means "of unknown cause"), and was believed to be a result of a condition affecting the nerves of the larynx (bilateral mononeuropathy of the recurrent laryngeal nerves). However investigations into ILP by two groups in Michigan and Tennessee between 2005 2013 showed that the condition was not limited to, or specifically a result of, dysfunction of the laryngeal nerves. Instead it was the most visible symptom of a slowly progressing polyneuropathy of old age, which also affected other nerves in the body. This finding, now generally believed correct following further research, has led to the proposed renaming of this type of laryngeal paralysis from "Idiopathic laryngeal paralysis" ("ILP") to "Geriatric onset laryngeal paralysis polyneuropathy" ("GOLPP"). Animals affected by laryngeal paralysis have reduced tolerance for exercise and heat and an increased risk of aspiration pneumonia. The condition is not generally regarded as causing pain, other than physical distress and anxiety caused by any difficulty in breathing or emotional distress from any difficulty with physical movement. Where laryngeal paralysis is related to a general progressive polyneuropathy, as in GOLPP, the nervous system will gradually degenerate causing increasing difficulty in management of the limbs (especially rear limbs), swallowing and breathing, and eventually in most cases euthanasia. Laryngeal paralysis is fairly common in large breed and geriatric dogs, particularly in the Labrador retriever, is rarely found in cats, and can also occur in horses where it is referred to as roaring, roarer's syndrome, or medically as laryngeal hemiplegia or recurrent laryngeal neuropathy (RLN). Laryngeal paralysis can be unilateral or bilateral depending upon dysfunction of one or both arytenoid cartilages.
Себептер
Көп жағдайда, көмекей параличінің себебі белгісіз немесе идиопатиялық болып табылады. Дегенмен, бұл ауру жалпы нейропатияларға, жүйеленген нейромиопатиялық ауруларға, бұлшықет ауруларына, мойын аймағындағы немесе төс орталық бөлігіндегі ісіктерге немесе жарақаттарға байланысты туындауы мүмкін. Бұл түрі көбінесе орта жастағы немесе егде жастағы ірі немесе алып тұқымды иттерде кездеседі, мысалы, Лабрадор ретривері, алтын ретривер, Сибир хаскисі, Ньюфаундленд және Сент-Бернар. Әдетте, бұл иттер қалыпты көмекеймен туады, бірақ уақыт өте келе көмекейді басқаратын жүйкелер мен бұлшықеттер функциясын жоғалтады. Катарине Хиллестадтың "Көмекей параличі" атты еңбегі. Көмекей параличі кейбір тұқымдарда (мысалы, Бувье де Фландр, Далматин, Сибир хаскисі және бульдог) туа біткен болуы мүмкін, бұл екі мен алты ай аралығындағы иттерде көрінеді. Ауруға шалдыққан күштектер жұту мен тыныс алуда қиындықтарға тап болуы мүмкін, олар жиі құсып, олардың үрлеуі әдеттен тыс дыбысталуы мүмкін. Далматиндерде бұл "көмекей параличі полиневропатиялық комплексі" деп аталатын басқа жағдайдың бір бөлігі болып табылады. Ауруға шалдыққан күштектерді көбейтуге пайдаланбау керек. Шағылысу мойлықтары бұл аурудың маңызды факторы деп есептелмейді. Алайда, көмекей параличі диагнозы қойылғаннан кейін, әдетте иттің мойнына мойлық немесе басқа да нәрселерді тағуды тоқтатып, оның орнына қауіпсіз бау қолдану ұсынылады.
Белгілер
Ларенгиялық параличтің белгілеріне дауыстың өзгеруі (иттің үні қабақты естіледі), құсу немесе жөтел (көбінесе тамақтанғаннан немесе су ішкеннен кейін), жаттығуға төзбеушілік, дем алу кезіндегі шу (дем алғанда дыбыс шығару), тыныс алудың қиындауы және ауыр жағдайларда цианоз немесе синкоп (естен тану). Екіншілік проблемалар да пайда болуы мүмкін, соның ішінде өкпеге тамақ түсу немесе ісіну, бірақ көбінесе мәселе жоғарғы тыныс алу жолдарының мәселесі болып қалады. Бұл ауруға шалдыққан иттер тыныс алу арқылы салқындау қабілеттері шектеулі болғандықтан ыстық соққыға және ыстықтан шаршауға бейім, бірақ бұл аурудың өзі ыстық соққымен шатастырылуы мүмкін. Белгілер кез келген уақытта пайда болуы мүмкін, бірақ бастапқыда иелері иттерінің үні өзгергенін, бұрынғыдай көп жүгіре алмайтынын немесе бір жақты жағдайларда ыстық ауа райында қиындыққа тап болатынын байқауы мүмкін, себебі зардап шекпеген жақ салқындаған жақты толықтыра алады. Дегенмен, бір жақты жағдайлардың көпшілігі ақырында ларинкстің екі жағын да қамтиды, бұл симптомдары жиірек пайда болатын күрделі проблема. Белгілер әдетте ыстық және ылғалды ауа райында, жаттығу кезінде, стресс немесе қозғырғыштық кезінде және семіз жануарларда нашарлайды. Жедел немесе соңғы сатыдағы симптомдар әдетте айқын болады және дереу шұғыл медициналық көмек қажет.
Диагностика
Бұл жағдай көбінесе жеңіл седация астында ларинксті тікелей қарап тексеру арқылы диагноздалады, соның ішінде қатерсіз немесе қатерлі ісіктердің болуын анықтауға болады. Кейде жүрек, өкпе немесе орталық көкірек қуысы ауруларын, сондай-ақ ЛП-мен бірге көрінетін симптомдардың басқа да себептерін жоққа шығару үшін кеуде рентгені, КТ немесе эхокардиография сияқты қосымша зерттеулер қажет болуы мүмкін. Кейбір мал дәрігерлері гипотиреоздың белгісі немесе салдары ретінде ЛП пайда болуы мүмкін болғандықтан, қалқанша безінің қан талдауын жасауды ұсынады.
Емдеу
Жеңіл жағдайлар физиклық белсенділікті шектеу, салмақты қалыпты деңгейде ұстау және жоғары температураға ұшыраудан сақтану арқылы емделеді. Аз мөлшердегі тыныштандыратын дәрілерді қолданумен, алаңдаушылықты және тез тыныс алуды азайту арқылы тыныс алу жақсартылуы мүмкін. Өте ауыр жағдайларда, ларинкстің қабынуын және ісінуін азайту үшін кортикостероидтар да қолданылуы мүмкін. Тыныс алуда қиындық, гипертермия немесе аспирациялық пневмония сияқты ауыр белгілерді тұрақтандыру үшін седативтер мен оттегілік терапия қолданылуы керек, сондай-ақ стероидтар немесе антибиотиктер қажет болуы мүмкін. Кейде оттегі беру үшін трахеотомия жасау қажет болады. Пациенттің жағдайы тұрақтанғаннан кейін хирургиялық ем тиімді болуы мүмкін, әсіресе екі аритеноид хрящі паралич болған жағдайда (екі жақты паралич). Операция (аритеноидты латералдау немесе "ларингиялық тіреу") аритеноид хрящінің біреуін ең көп ашылған (ашық) күйде тігуден тұрады. Бұл жеткіліксіз желдетумен байланысты белгілерді (мысалы, физикалық жаттығуларға төзбеушілік немесе қызу) азайтады, бірақ аспирация және оның салдарынан пневмония қаупін арттыруы мүмкін. Екі емес, бір ғана аритеноид хрящінің тіреуін жасау аспирация қаупін азайтуға көмектеседі. Одан кейін ит әлі де дауысы қарлы болады және жеңіл ларингопаралич жағдайындағыдай емделуі керек. Жақында жасалған зерттеулер ларингопараличпен ауыратын көптеген иттердің өңеш қозғалғыштығы төмендегенін көрсетті. Қайта құсу немесе құсу тарихы бар жануарлар өңеш немесе басқа асқазан-ішек бұзылуларының бар-жоғын толық тексеруден өтуі керек. Мегаэзофаг немесе жиі құсуды немесе қайта құсуды тудыратын басқа да жағдайлары бар иттерде ларингиялық тіреуден кейін аспирациялық пневмонияға шалдығу қаупі жоғары. Осы иттерге клиникалық белгілерін жеңілдету үшін тұрақты трахеостомия жасау тағы бір хирургиялық балама болып табылады.
Хирургиялық емдеудің асқынулары
Операция мен жалпы анестезияның қосымша қиындықтарынан өзге, кесікте дренаж, ісіну немесе қызару, тамақ немесе су ішу кезінде құсу немесе жөтел пайда болуы мүмкін, сондай-ақ тамақ немесе сұйықтықтың тыныс жолдарына түсуінен пневмония дамуы мүмкін. Жанға қауіпті асқынулар шамамен 10-30% жағдайларда кездеседі деп есептеледі. Егер медициналық емге көмектеспесе және операцияны бірқатар аурулардың (мысалы, жүрек немесе өкпе аурулары) немесе қаржылық мәселелердің салдарынан жасау мүмкін болмаса, жануардың өмір сапасы аурудан қабылдауға келмейтін жағдайға жетсе, эвтаназия қажет болуы мүмкін.