Кіріспе

Гуангзэн (廣):

|императорлық есім= Император Руйвэнь Инъу Рэншэн Минсяо (睿)
|құрметті есім= Чу ханзадасы Гунсяо (楚恭孝王)
|толық аты= Тегі: Мэн (孟) Есімі: Рэнзан (仁), кейін Чан (昶) деп өзгертілді. Атасы: Баоюань (保)
|әкесі= Мэн Чжисян
|анасы= Императрица вдова Ли
|туған күні= 919
|туған жері= Тайюань
|өлген күні= 12 шілде, 965. Әкесі Мэн Чжисян сол кезде Ли Цунсю патшайымның қолбасшысы болған, және Ли Цунсюдың туысын әйелі ретінде үйленген. Алайда Мэн Рэнзан одан емес, Ли Цунсюдың бұрынғы кәнизағы болған, бірақ Ли Цунсю Мэн Чжисянга кәнизағы ретінде берген басқа Ли ханымнан туған. Ол Мэн Чжисянның бесінші ұлы, бірақ өскенде үшінші болды. 925 жылы ол одан әрі әскер жіберіп, Кейінгі Танның оңтүстік-батыс көршісі Бұрынғы Шуды (соның аумағы ақырында Кейінгі Шудың аумағы болады) жойды. Ол Мэн Рэнзанның әкесі Мэн Чжисянды бұрынғы Шудың негізгі аумағы Сичуань округінің (西川, штаб-пәтері қазіргі Чэнду, Сычуань) әскери губернаторы (джиедуши) етіп тағайындады. Алайда, көп ұзамай, бүкіл Кейінгі Тан патшалығы бірқатар бүліктерге байланысты шатастыққа ұшырады, ал Ли Цунсю 926 жылы Лоян қаласында болған бүлікте қаза тапты. Оның орнын асырап алған ағасы Ли Сыюань басқарды. Мэн Чжисян, заңды түрде жаңа Тан императорының азаматы болған кезде, Ли Сыюань режимімен, әсіресе Ли Сыюаньның күшті штаб бастығы Ан Чонхуймен, Меңді (Ли Цуньшудың туысымен некелік қарым-қатынасы есебінен) және Меңнің көршілес әскери губернаторы Донг Чжанды күдікті деп санай бастады. Ол Мэн Рэнзанға Тайбао (太保) қызметін атқарушы, Донгчуаньның әскери губернаторы, Чоншен сарайының директоры (崇聖宮) және құрметті канцлер (同中書門下平章事, Тонг Чжуншу Менсия Пингжанши) атақтарын берді. Ол кезде ол 15 жаста еді. 937 жылы Мэнге хабарлау үшін кейіннен Шуға елшілерін жіберді. Мэн тең мемлекеттерге сәйкес келетін протоколдарды қолдана отырып, жауап жазды. 939 жылы хан емес басшы Пэн Шичжоу (彭士愁), формалды түрде Кейінгі Шу вассалы (Си префектурасының префекті ретінде) (溪州, қазіргі Xiangxi Tujia және Miao автономиялық префектурасы, Хунань), Кейінгі Шудың оңтүстік-шығыс көршісі Чуға (формалды түрде Кейінгі Цзинь вассалы) тиесілі екі префектураға шабуыл жасады—Чэнь (辰州, қазіргі Хуайхуа, Хунань) және Ли (澧州, қазіргі Чандэ, Хунань)—және Кейінгі Шудан одан әрі ілгерілеу үшін көмек сұрады. Мэн бұл науқанның Кейінгі Шудан тым алыс екенін біліп, бас тартты. Кейіннен Чу ханзадасы Ма Сифан жіберген әскерлер Пэнгті жеңіп, ол Чуға берілді. Оның аумағы Чу аумағына айналды. Кейінгі Шу құрылғаннан бері майор-генералдарға жиі әскери губернаторлық лауазымдар берілді, бірақ олар империяның әскерінің операцияларын қадағалау үшін астана Чэндуда қалады. Бұл олардың округтерді басқаруды мүлдем ұмытып, оны қызметкерлерге қалдыруына әкелді, олар көбінесе жемқор және халықтың мүддесіне немқұрайды қарады. Мэн бұны біліп, 941 жылы Жао Тиньин, Ван және Чжанның әскери губернаторлықтарын алып тастап, оларға басқа да құрметті атақтар берді. Содан кейін ол бес округке бес азаматтық қызметкерді әскери губернаторлардың міндетін атқаруға жіберді. 943 жылы Мэн 12-19 жас аралығындағы әйелдерді жалпы іріктеу туралы жарлық шығарды, сонда оның сарайына кәнизактерді толтыру керек болды. Бұл жағдай халықты қатты абыржытты. Көптеген отбасылар қыздарын таңдап алудан қашу үшін қыздарын тез арада үйлендірді. Кенттік судья Чэнь Цзиши (陳及之) жарлықты жоюға шақыратын өтініш бергенде, Мэн Чэньді адалдығы үшін марапаттады, бірақ іріктеу процесін аяқтамады. Таңдалған әйелдер 14 топқа бөлінді.

Ортаңғы билік

Жаңа жылдың 947-ші жылы шамасында, Хитан Ляо әулетінің императоры Тайцзун бастаған зор әскері Кейінгі Цзинь астанасы Кайфэнге жақындағанда, Кейінгі Цзинь императоры Ши Чонгуй (Ши Цзиньтанның сіңілі баласы және мұрагері) Ляоға бағынды. Кейінгі Цзиньдің көптеген аймақтық губернаторлары Хан мен Хитанның заңды императоры екенін мәлімдеген Ляо императорына бағынуға өтініштер жіберді. Бірақ, олардың бірі, Хэ Чонцзянь (何重建), Сионгу округінің (雄武, штаб-пәтері Цинь префектурасында) әскери губернаторы, Ляоға бағынудан бас тарды және өз округіне келген Ляо елшісін өлімге кесті, содан кейін округін (Цинь, Цзиэ және Чэн префектураларын қоса) Кейінгі Шуға берді. Соңынан, Хэ Чонцзяньнің ықпалымен, Кейінгі Шу әскерлері де Фэн префектурасына (鳳州, қазіргі Баоджи) шабуыл жасады, ал Фэннің қорғаушысы Ши Фэнцзюнь (石奉頵) – Кейінгі Цзинь императорлық туысы – сол префектураны Кейінгі Шуға бағындырды. Алайда, Ляо императорының бұрынғы Кейінгі Цзинь территориясын дұрыс басқара алмауынан, оған қарсы көптеген хандық көтерілістер болды, ең күштісі – жаңа Кейінгі Хан императоры атанған Кейінгі Цзинь генералы Лю Цзиюань бастаған көтеріліс. Бірақ, жақын арада территорияны алуға тағы бір мүмкіндік туды. Хоу Кайфенге келген соң, Лю Цзиюаньдың жас император Лю Ченгюға көмектесуге жіберген негізгі лауазымды тұлғаларға көптеген сыйлықтар берді және Кейінгі Хан сарайында маңызды ықпалға ие болды, тіпті астананың әкімі де болды. Ван оны өлтіруді ойлағандықтан ашуланып, Ванның беделін түзейтін қауесет таратып, Ван қорқынышқа түсті. Сонымен қатар, сол кезде Кейінгі Ханға қарсы екі көтеріліс болды: генерал-майор Ли Шоужен Хуго округінде (護國, штаб-пәтері қазіргі Юньчэн, Шанси) және офицер Чжао Сиван Цзиньчжоуда көтеріліс жасады. Сондықтан Ван да көтеріліс жасауға шешім қабылдады, Ли және Чжао Сиванмен одақтасып, сонымен бірге Кейінгі Шуға бағыну үшін елшілер жіберді. Чжао Сиван да солай істеді. Кейінгі Шу Ван мен Чжао Сиванға көмектесу үшін әскер жіберді, бірақ Кейінгі Шу әскерін Кейінгі Хан генералы Чжао Хуй бастапқыда кері қайтарды. Мэн, одан кейін Шаннан батыс әскери губернаторы Ан Сицзянь (安思謙) басшылығымен үлкен әскерді Ван мен Чжао Сиванға көмектесуге жіберді, бірақ канцлер Ву Чжаойи оның қауіпті екенін ескерткеніне қарамастан. Бірақ Анның әскері Кейінгі Ханмен шайқасып, азық-түлігі бітіп қалғанда кері шегінуге мәжбүр болды. Кейінгі Шудан көмек үміті күйреп, Чжао Хуй оның астанасы Фэнсян муниципалитетіне қоршау салғанда, Ван өзін-өзі өлтірді. Чжао Сиван Кейінгі Хан әскерлеріне бағынды, бірақ ол тез арада Кайфенге кетпегендіктен, Кейінгі Хан генералы Гуо Конгй (郭從義) оны тұтқындап өлтірді. Кейінгі Шу әскері Кейінгі Хан әскерлерімен күресіп жатқанда, Кейінгі Шу императорлық үкіметінде де үлкен өзгерістер болды. Канцлер Чжан Йе менмендік пен ысырапшылдық танытып, көптеген адамдардың мүлкін тартып алды, бұл олардың наразылығын тудырды. Ол қашқындарды қорғап, өзіне қарыздар адамдарды түрмеге қамады. Сондықтан Чжанмен бұрын да қақтығысқан императорлық күзетші командирі Сунь Ханшао (孫漢) Чжан мен оның ұлы Чжан Джижаоның (張繼昭) сатқындыққа баруға ниеттенгендері туралы Мэнге хабарлады. Суньнің айыптауларына сенген Мэн Чжан Йе мен Чжан Джижаоны тұтқындап, өлім жазасына кесті. Осы орайда, Ан да Ван Чухуи мен Чжао Тиньинге қатысты да осындай айыптаулар жасады. Бірақ Мэн оларды өлтіргісі келмеді, сондықтан оларға зейнетке шығуға рұқсат берді. Мэн, Чжан Йе мен Ван Чухуй үкімет басқаруда болған кезде одан көп нәрсе жасырылған деп сеніп, сарайдың алдында сандықтар орнатты, сонда адамдар оған құпия хабарлар беру үшін оларды сандықтарға салып берді. Ли Хао мен Сюй Гуанпу Чжанның орнын канцлер лауазымына ауыстырды (бірақ Сюй бұрынғы Шудың негізін қалаушы императоры Ван Цзяньның қызын жыныстық қанауылдыққа ұшыратқан деген айыптамадан кейін дереу қызметтен алынды), ал Ван Чухуидің орнын бас штаб басшысы ретінде ешкім алмастырмады. Мэн екі жақын серігін, Гао Янжао мен Ван Чжаоюаньды өзінің бас штаб басшылары еткісі келді, бірақ олардың жеткілікті тәжірибесі жоқ деп саналғандықтан, оларға кішігірім лауазымдар берді және оларды бас штаб басшыларының міндетін атқарушы етіп, оларға қаржы мәселесінде еркіндік берді. Ван Чжаоюаньға қазынадан өз қалауынша алуға рұқсат етілді, ал ол не алғанын есепке алмады. 951 жылы Гаоның талабымен, ол бас штаб басшысының міндетін атқарушы лауазымынан алынды. Мэн өзінің туысы (Мэн Чжисянның қарындасы, Бао ханшайымының ұлы) И Шэньчжэнді бас штаб басшысының міндетін атқарушы етіп тағайындады. Ол мемлекеттік істердің көп бөлігін Иге сеніп тапсырғандығы айтылады, ал И амбициялы және еңбекқор болғанымен, сонымен бірге ашкөз және ысырапшыл еді. И мен Ван Чжаоюань үкіметтің көп бөлігін басқарғандықтан, Мэннің Кейінгі Шуды басқаруы осы сәттен бастап төмендеді делінеді. 952 жылы Кейінгі Шу астанасы Чэндуда үлкен су тасқыны болды, нәтижесінде 5000-нан астам адам суға батып, 1000-нан астам үй қирады. Тіпті императорлық храмдағы төрт зал да зардап шекті. Мэн жалпы кешірім жариялады және су тасқынынан зардап шеккендерге жәрдем қаражатын бөлуге рұқсат берді. Сонымен қатар, Кейінгі Шу халқы Ан Сицзянның Чжан Йенің өліміне және Чжао Тиньиннің қызметтен алынуына қатысқандығына наразы болды. Анға Ван Цзинчонға көмектесудегі Кейінгі Шу әскерінің сәтсіздігі де таңылды. 954 жылға қарай, Ан императорлық күзетшілерге басшылық етіп тұрғанда, Кейінгі Шу сарайының қауіпсіздік шаралары күшейтілді, және Ан Мэн оны күдіктенгендіктен осылай істеген деп ойлады. Сонымен қатар, ол императорлық күзетшілерге қатысты қатал болды, әскерлерді жиі өлімге кесті. Шындығында, ол күзетшілерден наразы болып қызметтен шығарғанда, Мэн оларды қызметте қалдырғанда, ол сол әскерлердің өлтірілуіне себепкер болды. Ресми тұлға Ван Цаоның (王藻) Анның сатқындыққа баруға ниеттенгені туралы айыптауларына сенген Мэн Анды және оның үш ұлын тұтқындап, өлім жазасына кесті. Ол Сунь Ханшаодан да императорлық күзетшілер басшылығын алып қойды, сонымен қатар Суньға да күдікпен қарады. Императорлық күзетшілер басшылығы 10 генерал арасында бөлісті. Одан кейін, Кейінгі Чжоу шабуылға шықты, оның әскерлері Фэнсян әскери губернаторы Ван Цзин (王景) және Сян Сюнь (向訓) басшылығымен жүрді. Алдыңғы қадамға бара жатқанда, Чжао Кейінгі Чжоу шабуылы басталғанын естіп, үрейленді және қалаға қарай жалғыз қашып кетті, бұл қалада да үлкен үрейге себеп болды, себебі халық Кейінгі Шу әскерінің ауыр жеңіліске ұшырағанын сенді. Мэн одан не болып жатқанын сұрағанда, ол жауап бере алмады. Ашуға мініп, Мэн оны өлімге кесті. Мэн Кейінгі Чжоуға қарсы одақтас болу үшін Солтүстік Ханға (Кейінгі Ханнан заңды мұрагерлік алған) және шығыстағы Оңтүстік Танға елшілер жіберді. Солтүстік Хан императоры Лю Цзюнь және Оңтүстік Тан императоры Ли Цзин одақтасуға келісті, бірақ Кейінгі Шуға қарсы шабуылды тоқтату үшін ешқандай шаралар қабылдамады. Бұрын мен император Чжуанцзунның (Ли Куньсю) Лян күштерімен өзен арқылы шайқасқанын және соңғы императордың (Мэн Чжисян) Тайюаньдегі және Шу аймағын бағындырудағы іс-әрекеттерін көрдім. Олардың басшылығымен, генералдар үлкен жетістіктерге қол жеткізбесе, әскерге басшылық етуге рұқсат берілмейтін, сондықтан әскерлер оларға құрметпен және қорқынышпен қарады. Қазіргі генералдарымыздың арасында Ван Чжаоюань біздің қызметшіміз болған; ал И Шэньчжэн, Хан Баочжэнь және Чжао Чунгдао (Чжао Тиньиннің ұлы) – жас, тәжірибесіз ұлдар...

Сун әулетіне бағынғаннан кейін

Мэн Чан бас берген кезде, өзінің інісі Мэн Ренчжиді (孟仁贄) Сонг астанасы Кайфенгке өзінің көңілдегі мақтанышсыздығы мен қорқынышын білдіру үшін жіберді, соның ішінде "Мен өзімді көптеген күнәларға толы деп есептеймін, сондықтан қорқамын және алаңдаймын" деген сөздерін де жеткізді. Сун императоры оны жұбатуға тырысқан жарлықпен жауап берді: "Енді сіз жақсы өмір іздеп отырсаңыз, бұрынғы жасаған қателерңіз кешіріледі. Біз берген уәдемізден қайтпаймыз. Қайғырмаңыз." Жарлықта Мэн Чанның есімі айтылмады, оған деген құрметтің белгісі ретінде, сондай-ақ Ли патшайымды "Мемлекет анасы" деп атады, оған да осылай құрмет көрсету үшін. 965 жылдың көктемінде Мэн Чан және оның отбасы, сондай-ақ жоғары лауазымды шенеуніктер шығысқа қарай Янцзы өзені бойымен Кайфенгке аттанды. Цзянлингке жеткен соң оларға арнайы аттар мен көлік берілді. Олар Кайфенгке келгенде, Сун императоры оларды зор салтанатпен қарсы алып, оларға кешірім берілгенін қайта-қайта айтты. Ол Мэнді Цинь герцогы етіп тағайындады және оған қосымша Кайфу Итун Санси (開府儀同三司), әрекет ететін Тайши (太師) және Чжуншу Лин (中書令) деген құрметті лауазымдар берді. Бірақ Мэн бірнеше күннен кейін дүние салды. Сун императоры оның қазасына қайғырып, оған Шаншу Лин (尚書令) және Чу патшасы деген мәртебелер берді. Мэн Чанның қайтысынан кейін Ли патшайым жыламады, бірақ тамақ ішуді тоқтатты. Ол да бірнеше күннен кейін қайтыс болды.