Кіріспе

Ли Ю (; 937), 961 жылға дейін Ли Кончжа (李從嘉) деп аталған, сондай-ақ Ли Хоучжу (李後主; сөзбе-сөз "Соңғы билеуші Ли" немесе "Соңғы мырза Ли") немесе Оңтүстік Танның соңғы билеушісі (南唐後主), Қытайдың Бес әулет және Он патшалық дәуіріндегі Оңтүстік Тан әулетінің үшінші билеушісі болды. Ол 961 жылдан 976 жылға дейін билік құрды, одан кейін оның мемлекетін жаулап алған Солтүстік Сун әулетінің әскерлері оны тұтқынға алды. Ли Ю Сун императоры Тайцзунның бұйрығымен 2 жылдық сүйіншілікте болғаннан кейін улану арқылы өлім жазасына кесілді. Ли Ю тиімсіз билеуші болды және Линь Ренжао мен Пан Юды (潘佑) улады.

Ерте өмір

Ли Кончжа туған жылы оның әкесі Сюй Жигао, сондай-ақ Сюй Гао (Ли Бьян) Цы (齊) мемлекетін құрды, оны 2 жылдан кейін Тан (Оңтүстік Тан деп белгілі) деп атады. Ли Кончжа 6 жасқа толғанда, оның әкесі Ли Цзинь Оңтүстік Танның келесі императоры болды. Ли Цзинь кіші інісі Ли Цзиньсуиді мұрагер етіп тағайындағандықтан, оның алтыншы ұлы Ли Кончжаның таққа отыруы шамалы болды. Бірақ Ли Кончжаның көптеген ағалары ерте қайтыс болды, ал 951 жылы екінші ағасы Ли Хунмао (李弘茂) қайтыс болғаннан кейін, Ли Кончжа күрт өзгеріп, ағасы Ли Хунчжи мен әйелі Ли Цзиньсуиден кейін мұрагерлік тізбегінде өзінің орнын тапты. Ли Хунчжи – жабық, мазасыз жас жігіт болатын. Ол өзінің жолында тұрған саяси қарсылас деп санайтын тәждік ханшайымына ашушараттанды. Ол тіпті бір анасынан туған кіші інісі Ли Кончжаны да ұнатпады. Осы отбасылық араздықтың салдарынан қорқып, Ли Кончжа көзге түспеуге тырысып, поэзия, сурет салу және музыка сияқты өнерге ден қойды. Ол оқуды жақсы көретін, және бұл құмарлығын әкесі, өзі де танымал ақын, қолдады. 17 жасында Ли Кончжа канцлер Чжоу Цзюньнің қызы, өзінен бір жас үлкен Чжоу Эхуанға үйленді. Чжоу ханым жоғары білімді ғана емес, музыка мен өнерде де көп дағдылы болды, және жас жұбайлар тығыз қарым-қатынаста болды.

Таққа отырғызу

955 жылы Ли Кончжаның үйленгенінен кейін бір жыл өткен соң, Оңтүстік Танға Кейінгі Чжоу шабуыл жасады. Қарсылық соғысы 958 жылдың көктемінде Ли Цзинь Янцзы өзенінен солтүстікке қарайғы барлық округтерді өзінің күшті солтүстік көршісіне бергеннен кейін ғана аяқталды. Ли Цзинь барлық императорлық рәсімдерден бас тартып, өзінің атағын императордан патшаға (國主) төмендетті. Ұлттық ұяттан кейін көп ұзамай отбасылық қайғы орын алды: сол жылдың соңында Ли Хунджи ағасы Ли Цзиньсуйды улады, ал бірнеше айдан кейін оның өлімі болды, бұл Ли Цзиньсуйдің кекшіл рухымен болған көптеген кездесулерінен жеделдетілді. Денсаулығы нашарлаған Ли Цзинь барлық жауапкершілікті мұрагеріне жүктеуді шешті. 961 жылдың көктемінде Ли Кончжаны тәжді мұрагер етіп тағайындады, ол бас қала Цзиньлиньде (金陵; қазіргі Нанкин, Цзянсу) билікке келді, ал Ли Цзинь оңтүстік Хунчжоу (洪州; қазіргі Нанчан, Цзянси) қаласына зейнетке шықты. Бірнеше айдан кейін ол қайтыс болды, Ли Кончжа ресми түрде таққа отырды, бірақ Ли Конгшан оған қарсы соңғы әрекет жасады. Осы кезде Чжун Мо да қайтыс болған еді, сондықтан Ли Конгшан канцлер Сю Юдан Ли Цзиньнің өсиетнамасын әкелуін сұрады. Сю Ю бас тартты және Ли Конгцзяға Ли Конгшанның ниеттерін айтты. Ли Кончжа, өзін Ли Ю деп атап, кіші інісін аздаған төмендетуден басқа жазаламады. Ол күтпеген жерден қайтыс болды. Ли әйелін қажетсіз қайғыға батпауы үшін ұлын жеке қайғырды. Бірнеше қайғылы өлеңдерден басқа, ол өзінің "Жаохуй патшайымы Чжоу үшін жоқтауын" (昭惠周后誄) – "Жаохуй" оның өлімнен кейінгі аты – қабір тасына өзі кесіп, шамамен 2000 иероглиф жазды.

Кім айтады, кеткендер уақыт өте келе алыстайды? Мен оны сағынамын, сол әдемі қызды, мәңгілік есте сақтап, дәл алғашқыдағыдай. Мен оны жақсы көремін, бірақ көре алмаймын; менің жүрегім оттан жанып, күйіп бара жатқандай сезіледі. Суық пен ыстықтан зардап шегемін, осыны жеңе аламын ба? Ли Ю әйелінің өліміне жақын уақытта оған опасыздық жасады. Оның соңғы күндері ол патшайымның кіші қарындасы, сол кезде 14 жаста болған патшайым Жоупен жасырын қарым-қатынас жасады. Ең жаманы, патшайым бұл "қарым-қатынасты" біліп алды, бұл оның өлімін жеделдетіп, Ли Юдің өкінішін арттырды. Бірнеше айдан кейін, 965 жылдың соңында тағы да апат болды: Ли бірнеше ай бойы мұқият күтім жасағаннан кейін жесір патшайым Чжун қайтыс болды. Аза тұту кезеңі Лидің кіші Чжоу ханыммен некелесуін 968 жылға дейін кешіктірді. Ли, мүмкін, білмейтін нәрсе, бір жыл бұрын Сун әскері Оңтүстік Таннан келген Фан Руошуй атты кісі берген Янцзы өзенінен өту нүктелерінің егжей-тегжейлі картасын қолға алған. Оңтүстік Ханды жаулап алғаннан кейін, олардың келесі қадамы Лин Ренжаоны жою болды. 974 жылы Сун императоры Тайцзу Оңтүстік Танда жұмыс істейтін агенттер арқылы Линнің суретін алды, содан кейін Бьянлянда тұтқынға алынған Ли Конгшан Линнің адалдығы Сунға қарасты дегенге сендірілді. Ли Ю бұл туралы естігенде, оны мұқият тергеместен, жасырын түрде улады. Канцлер Чэнь Цзяо Линнің өліміне ашуланып: "Адал министрлердің өлтірілгенін көріп, мен қайда өлемін білмеймін!" деді. Кейінгі өлеңінде Ли Цзиньлиньнен (Хсиун Тиннің аудармасы бойынша) алынған күні болған ұят пен өкініш туралы былай деп жазды:

Қырық жыл бойы елім мен үйім,
Мың ли таулар мен өзендер.
Феникс павильоны мен Аждаһа мұнарасы аспанға дейін көтерілді,
Жад ағаштары мен жасмық бұтақтары бұлтты тор құрайды.
Бірде-бір рет семсер мен найзаға тиіспедім!
Кенеттен құлға айналдым.
Белім бүгіліп, шаңырағым ағарып, тозып кетті.
Ата-бабалар ғибадатханасынан асығыс қоштасқан күнді ешқашан ұмытпаймын.
Сарай музыканттары қоштасу әндерін орындады,
Көздерімнен жас ағылып, сарай қыздарына қарадым.

Өлім

Ол 978 жылы Сун императоры Тайцзуңның уымен өлтірілді, бұрын ол өзінің империясының құлауы мен екінші әйелі, кіші Жоу императорның зорлануына аңғыртқан өлең жазғаннан кейін. Ол қайтыс болғаннан кейін өскери ханзада (吳王) атағы берілді.

Проза жазу

Лидің сақталған прозалық шығармалары әртүрлі мазмұнда. Мысалы, "Чжаохуй патшайымы Чжоуға арналған аза тұрғысы" ұйқастырылған және дерлік толығымен дұрыс төрт буынды өлшемде жазылған, бұл мың жыл бұрын фу түріне еліктейді.

Каллиграфия

Ли Юдың каллиграфиялық стилі күштілігі үшін «Алтын қадалған қылыш» (金錯刀) деп аталды. Сун әулетінің бір жазушысы былай деп жазған: «Ірі әріптер бөлінген бамбуктей, кішкентайлары – инелер шоғындай; мұндай нәрсе қылқаламмен жасалғандай емес!»

Телехикая

Үш тәуелсіз телесериал Ли Ю (Ли Хоучжу), Сун императоры Тайдзу (Чжао Куанъин) және олардың өміріндегі әртүрлі әйелдер арасындағы күрделі қарым-қатынастарға арналған. Олар: "Қылыш пен ән" (絕代雙雄) – Ли Ю рөлін Ли Вэнхай сомдаған 1986 жылғы Сингапур сериалы. "Махаббат, қылыш, таулар мен өзендер" (情劍山河) – 1996 жылғы Тайвань сериалы, онда Ли Ю рөлін Чин Фэн ойнады. "Ли Хоучжу және Чжао Куанъин" (李後主與趙匡胤) – Ли Ю рөлін Ники Ву ойнаған 2006 жылғы қытай сериалы.