Кіріспе

Мидың жарты шарларының әрқайсысының ортасындағы ядро – тісті ядро.

Тісті ядро – орталық нерв жүйесіндегі нейрондардың, яғни жүйке жасушаларының шоғыры, оның тіс тәрізді немесе араланған жиегі бар. Ол мидың жарты шарларының терең ақ затында орналасқан және миды мидың қалған бөлігімен байланыстыратын ең ірі жеке құрылым болып табылады. Тісті ядро – төрт жұп терең ми ядросының ішіндегі ең үлкені және орта сызықтан ең алыс орналасқан ядросы, ал қалғандары – глобус және эмболиформ ядролары, олар бірге интерпозциялық ядро деп аталады, сондай-ақ фастигиалдық ядро. Тісті ядро ерікті қозғалыстарды жоспарлау, бастау және бақылау үшін жауапты. Тісті ядроның дорсальды аймағы қозғалыс функцияларына қатысты шығу арналарын қамтиды, бұл – қаңқа бұлшықеттерінің қозғалысы, ал вентральды аймағы саналы ойлау және визуалды-кеңістіктік функциялар сияқты моторикалық емес функцияларға қатысты шығу арналарын қамтиды.

Даму

Дентатты ядро өте күрделі құрылымды, гирлер (ми қабығындағы жоталар) және сулькус (ми қабығындағы ойыстар немесе телімдер) бар. Оның қалыптасуы ұрықтың дентатты ядросының қарқынды өсу кезеңімен бірге жүреді. Дентатты ядро мишаның ақ затында жүктіліктің 11-12 аптасында көріне бастайды, онда тек тегіс бүйірлік (жаққа қарай немесе орта сызықтан алшақ) және медиалдық (орта сызыққа қарай) беттері ғана болады. Осы кезеңде дентатты ядроның нейрондары пішіні мен түрі жағынан ұқсас, көбінесе екіполюсті жасушалар болып табылады. Жүктіліктің 22-28 апталарында, дентатты ядроның ұрықтық дамуындағы маңызды кезеңде, гиральдық қалыптасу бүкіл беткейінде кеңінен жүзеге асады, ал ең көп кездесетін нейрон түрлері орташа және ірі нейрондар болып табылады.

Терең мишақша ядролары

Дентат: Дентат ядросы – мишақша ядроларының ең ірісі, ең жақтық және филогенетикалық тұрғыдан ең жаңасы. Ол омыртқаның алдыңғы және қосымша моторлық қабықшаларынан понтоцеребеллярлық жүйе арқылы келіп түсетін сигналдарды қабылдайды. Эфференттік немесе шығатын сигналдар жоғарғы мишақша аяқшасы арқылы қызыл ядроға, содан кейін қарсы жаққа орналасқан – қарсы жаққа – Вентроантериорлық/Вентролатеральды (ВА/ВЛ) таламусқа жетеді. Араласқан: Глобус және эмболиформ ядролары бірігіп араласқан ядроны құрайды. Араласқан ядро – мишақша ядроларының ең кішісі. Ол дентат және фастигиялық ядролардың арасында орналасқан. Мишақшаның алдыңғы (алға қарай) бөлігінен афференттік жабдықтау алады және жоғарғы мишақша аяқшасы арқылы қарсы жаққа орналасқан қызыл ядроға шығыс жібереді. Бұл ядро – негізінен аяқ-қолдың иілгіш бұлшық еттеріне әсер ететін руброспинальді жолдың бастауы. Фастигиялық: Фастигиялық ядро – ең медиалды. Ол құрт тәрізді бөлімнен афференттік кіріс алады, ал эфференттер төменгі мишақша аяқшасы арқылы вестибулярлық ядроларға жетеді. Терең мишақша ядролары Пуркинье жасушалары арқылы мишақша қабығынан соңғы шығысты тежеу (ингибиция) түрінде алады. Мишақша ядроларындағы нейрондар Пуркинье жасушаларының үнемі тежеуіне қарамастан, спонтанды әрекет потенциалын тудырады. Мишақша ядролары төменгі зәйтүн, бүйірлік тор ядросы, жоғарғы мойын және бел омыртқа сегменттері, сондай-ақ понтоцеребеллярлық ядролардан афференттік проекцияларды алады. Бірге терең мишақша ядролары мишақша қабығының кері байланыс арқылы басқарылуын қамтамасыз ететін функционалдық бірлік құрайды. Эволюциялық уақыт шкаласында жақтаулы аймақ жақында пайда болған деп қабылданса да, қазіргі 3 өлшемді бейнелеу осы болжамға күмәндік тудырады, себебі үшінші ось – рострокаудальді осьті де талдауға болады. Дентаттың шамамен 50–60 пайызы моторлық және 20 пайызы моторлық емес домендерді құрайды. Адам дентатының пропорциялары да осыған ұқсас деп есептеледі. Дентаттың жобалаған барлық ми қабығының аймақтары понтоцеребеллярлық ядроларға эфференттер арқылы кері байланыс береді, ал мишақшаға жобаламайтын қабық аймақтары дентаттың шығысының нысаны емес.

Жолдар

Дентатты ядродан желімше таламусына дейін үш ерекше жол бар, оның ішінде тікелей, артқы және алдыңғы жол. Тікелей жол таламустың астынан алдыңғы-латеральды бағытта өтеді және құрсақ жағынан кіреді. Артқы жолды жалғастыратын аксондар таламустың артқы жағындағы орта сызықтан жоғары қарай бұрылып, таламусқа әртүрлі орындардан кіреді. Алдыңғы жолмен жүретін аксондар субталамуста бүйірлеме өтіп, сыртқы медуллярлық қабатқа кіреді. Бұл қабаттың ішінде талшықтар артқа қарай бұрылып, таламустың арқалық жағына кіреді. Осылайша, осы әртүрлі жолдардың нәтижесінде дентатты ядроның нейрондары орта сызықтағы және алдыңғы ядролық топтарды қоспағанда, барлық таламиялық ядроларды кесіп өте алады. Дентатты ядро аксондары дивергентті немесе конвергентті болуы мүмкін. Конвергентті тармақтар – мүлдем басқа аксондардан басталып, әртүрлі жолдармен жүретін, бірақ бірдей терминалдық өрісте жиналатын тармақтар. Дивергентті жолдар бір аксоннан басталып, әртүрлі жолдармен жүріп, әртүрлі терминалдық өрістерге бағытталады. Дентатты ядро мен таламус арасында тікелей байланыс байқалмаса да, таламустағы бір тісті орын мен бірнеше дене бөліктерінің бейнесі арасында алдын ала орнатылған байланыс бар деп саналады. Ли ауруы: Клиникалық және патологиялық белгілері көбінесе өмірдің бірінші жылында пайда болады және психомоторлық дамудың қалыпты болмауы мен ми сабағының дисфункциясын қамтиды. Периакведуктивті сұр зат, ми сабағы, базальды ганглиялар және дентатты ядрода екі жақты симметриялық зақымдар көрінеді.