Кіріспе

Өзінен-өзі буын құрайтын немесе буынның ядросы болып табылатын дауыссыз дыбыс – бұл, мысалы, ағылшын тіліндегі "ритм", "түйме" және "бөтелке" сөздерінің кейбір айтылуларындағы m, n және l сияқты өздігінен буын құрайтын дауыссыз. Оны көрсету үшін Халықаралық фонетикалық әліпбидегі төмен сызық диакритикалық белгісі қолданылады. Егер өзгертетін таңбаның төменге созылған бөлігі болса, оның орнына жоғары сызық қолданылуы мүмкін. Көптеген тілдерде буындық дауыссыз дыбыстар соноранттар болып табылады, мысалы, мұрындық және сұйық дыбыстар. Құрсаулы дыбыстар (яғни, жабық, үскір және аралас дыбыстар) қалыпты сөздерде сирек кездеседі, бірақ ағылшын тілінде "shh!" және "zzz!" сияқты тілдік емес сөздерде буындық үскір дыбыстары бар.

Герман тілдері

Жоғары және төменгі неміс тілінің көптеген түрлерінде, буындық дауыссызды айту – шибболет саналады. Жоғары неміс және Твиант тілдерінде (Нидерландыда қолданылатын төменгі саксон диалектісі; төменгі саксон диалектілерінің көпшілігінде буындық дауыссызды бар), белгісіз формадағы етістіктер мен «en» деп жазылатын әйелдер көпше есімдерінің сөз соңғы буындары буындық дауыссыздымен айтылады. Жоғары неміс тіліндегі «laufen» («жүру») сөзі немесе (кейбір акценттерде) тіпті , ал оның Твиант тіліндегі әріптесі «loopn» деп айтылады. Твиант тілінің ғалымдары тіпті осы ерекшелікті жазуға енгізу керек пе, жоқ па деген мәселені талқылайды, нәтижесінде екі қабылданған жазу формасы пайда болды («loopn» немесе «lopen»). Люксембургтегі стандартты неміс тілінде Люксембург тілінің ықпалымен буындық дыбыстар көбінесе жоқ, сондықтан «laufen» сөзі , емес, деп айтылады. Көптеген ағылшын диалектілері «even», «awful» және «rhythm» сияқты сөздерде буындық дауыссызды қолданады, ал ағылшын сөздіктерінің транскрипциясы оларды шва және дауыссыздың жасырылған тізбегінің нұсқасы ретінде қарастырады (мысалы, ). Дания тілінде буындық дауыссыз – шва фонемасы мен сонанттың стандартты әдеби тілдегі бірігуі, бұл әдетте шва ассимиляциясы деп аталады, мысалы, «katten» («мысық») = , «dame» («ханым») = , «cykel» («велосипед») = , «myre» («құмырсқа») = , «sove» («ұйықтау») = , «reje» («креветка») = , немесе «huset» («үй») = . Норвегия тілінің төрт диалектілік тобының барлығында буындық альвеолярлық мұрындық дауысы , естілуі мүмкін. Ол басқа альвеолярлық дауыссызды қуып жетеді және әсіресе еркек есімдердің анықталған жекеше түрінде кездеседі (норвегия грамматикасына қараңыз), онда шва жойылған, мысалы, «bilen» («көлік») , бастапқыда болған жерде. Кейбір сөйлеушілер шваны қайтадан қосуы мүмкін, әсіресе «-en» мен аяқталатын сөздерде, онда буындық мұрындық дауысы толығымен жойылған болуы мүмкін, мысалы, «mannen» («адам») сөзі немесе деп айтылуы мүмкін. Бұған қоса, «vatn» («су») және «botn» («түбі») сияқты сөздерде әрқашан буындық мұрындық дауысы кездеседі. Альвеолярлық дауыс ретрофлекске айналған жағдайларда, мұрындық дауысы да ретрофлекске айналады, мысалы, «barten» («мұстах») (норвегия фонетикасына қараңыз#Дауыссызды). Норвегия тілінің кейбір диалектілерінде, буындық альвеолярлық бүйірлік дауысы, буындық мұрындық дауысы сияқты жағдайларда естілуі мүмкін, мысалы, «puddel» («пудель»), бірақ ол буындық мұрындық дауысынан гөрі сирек кездеседі. Бергенде, келесі буын толығымен жойылған жерде, мысалы, «solen» («күн») сөзінде де буындық мұрындық дауысы естілуі мүмкін. Солтүстік норвегия және Трёндерск сияқты кейбір альвеолярлық дауыссызды палаталандататын диалектілерде, келесі буындық мұрындық дауысы да палаталандатылады, мысалы, «ballen» («доп»).

Кедергілері

Герман тілдерінде дыбысталуы өзгертілген барлық дауыссыздар соноранттар болып табылады. Дегенмен, ағылшын тілінде кедергілі дауыстар тек имитациялық сөздерде ғана дыбысталу ретінде қолданылады, мысалы, sh! (үндемеу үшін бұйрық), ссс (жыланның сызылуы), ззз (араның ұшуы немесе адамның ұйықтауы), және тск тск! (наразылықты немесе аянышты білдіру үшін қолданылады), алайда мұндай жағдайларда дыбысталудың не екенін қалай анықтау қиын.

Санскрит тілі

Санскрит тіліндегі ऋ ṛ, ऌ ḷ – бұл әріс дауыстылар, консонантты r және l дыбыстарының аллофондары. Бұл прото-индоевропа тілінің қайта құрылған жағдайын жалғастырады, онда екі сұйық және мұрындық дыбыстардың да әріс аллофондары болған.

Славян тілдері

Көптеген славян тілдерінде буын түзір дауыссыз әріптер қолданылады. Мысалдар: чех және словак тілдеріндегі r және l әріптері, мысалы, "Strč prst skrz krk" ("саусағыңды жұтқыншақтан өткіз") тіркесінде (екеуі де). Словак тілінде осы буын түзір дауыссыз әріптердің ұзын нұсқалары да бар, мысалы: kĺb – 'буын', vŕba – 'тал', škvŕn – 'дақтар'. Чех тілінде де m̩ және n̩ әріптері бар, мысалы: sedm – 'жеті'. Словения тіліндегі , және шетел сөздерінде, мысалы, Влтава. Серб-хорват тілдеріндегі r, мысалы, trčati – 'жүгіру'; l, мысалы, Vltava – 'Влтава'; және n, мысалы, Njutn – 'Ньютон'. Оңтүстік-шығыс Сербияның көптеген Торлак диалекттерінде стандарттағы у [u] әрпіне сәйкес келетін тұрақты буын түзір l [l] әрпі бар. Мысалы, vlk ("қасқыр", стандарттағы vuk) және slza ("жас", стандарттағы suza). Кроатияның соғысқа дейінгі Купа өзені мен Велебит арасындағы диалекттерде басқа да дауыссыз әріптер буын түзір болып келеді. Мысалы, t, мысалы, mostć (стандартты хорват тілінде mostić – 'кішкентай көпір'); және č, мысалы, klinčć (стандартты хорват тілінде klinčić – 'қалың тырнақ'). Македониялық р, мысалы, прв – 'бірінші', срце – 'жүрек', незадржлив – 'тоқтаусыз', рбет – 'жұлын', рѓа – 'тозаңдану', рчи – 'қырылдау' және т.б.

Синиттік тілдер

Кантон және Хоккьин сияқты бірнеше синиттік тілдерде өздері жеке сөздер болып тұратын "м" және "ң" дыбыстары кездеседі. Кантон тілінде біріншісі көбінесе "жоқ" (唔, ) мағынасын білдіретін сөзде қолданылады, ал екіншісі "бес" (五, ) сөзінде және Ng (吳, немесе 伍, , тонға байланысты) тегінде де кездеседі.

Сылбырлық фрикативтер

Бірнеше тілде сөз тіркесімен немесе фрикативті дауыстылар кездеседі. Қытай тілінің бірнеше диалектісінде фрикативтер мен аффрикаттардан кейін келетін жоғары дауыстылар сол дыбыстардың кеңеюі ретінде айтылады, дауыстық қосылады (егер ол бұрыннан болмаса) және тіл мен тістер алдыңғы дауыссыз сияқты күйде қалып, дауыстыға көтеріледі, нәтижесінде фрикативтің турбуленттілігі дауыстыға ауысады. Мысалы, мандарин тілінде бұл sī, zī, shī және rī сөздерінде байқалады. Дәстүрлі грамматика оларды «бұрқылдаған» дыбыс деп сипаттайды. Көптеген заманауи тіл білімі мамандары оларды әлсіз фрикация және дауыстықпен болғанымен, нағыз сөздік фрикативтер деп сипаттайды. Олар тиісінше транскрипцияланады. Дегенмен, көптеген сөйлеушілерде фрикация тек дауыстының басына дейін ғана созылады. Тіл мен тістер өз орнында қалады, бірақ тілдің байланысы жоғары жақын дауыстыны жасау үшін аздап жеңілдетіледі, тек бастапқыда, ауысу кезінде ғана фрикация болады. Джон Уэллс si және shi дыбыстарының толық транскрипциясын қолданады (тона назар аудармайды), үстіңгі индекс дыбыстың «түсін» көрсетеді, ал z әрпіндегі төмендету белгісі тілдің байланысы фрикацияны болдырмау үшін жеткілікті түрде жеңілдетілгенін көрсетеді. Тағы бір зерттеуші si және shi үшін сәйкесінше ұсынады, бұл дауыссыздың фрикациясы дауыстыға ауысуы мүмкін екенін көрсетеді. Кейбір сөйлеушілер тістерін ашып, тілін айтарлықтай төмендетіп, тіпті еркін артикуляция жасайды, сондықтан sī shī rī… Нуосу тілінде екі ұқсас «бұрқылдаған» дауысты бар, олар сөздік фрикативтер деп сипатталады. Алғашқысы тіпті дірілдеуі мүмкін. Қытайды зерттеушілер мен тіл білімі мамандары қытай-тибет тілдеріндегі осы және басқа да ұқсас дыбыстарды сипаттау үшін жиі «апикальды дауысты» (舌尖元音) терминін қолданады. Алайда, стандарт емес символдар әдетте осы дауыстыларды тиісінше немесе орнына транскрипциялау үшін қолданылады. «Апикальды дауысты» терминін сөздік фрикативпен синоним ретінде қарастырмау керек, мысалы, Ляншань-Идегінің билабиалды сөздік фрикативі тілмен жасалмайды.

Басқа тілдер

Бербер, салиш, вакашан және хемакуан тілдерінде қалыпты сөздікте Нуксальк, "солтүстік-шығыс жел", "ылғалды", "құрғақ" немесе "біз ән салдық" сияқты буындық кедергілер кездеседі. Стандартты йоруба тілінде м және н дыбыстары буындық болып, дауыстылар сияқты тонды білдіруі мүмкін. Дегенмен, олар әрқашан жеке буын ретінде тұрады және буын ядросы бола алмайды. Бауле тілінде m немесе n буындық болуы мүмкін. Жеке сөз ретінде ол "Мен" (бірінші тұлғалық жалғау) мағынасын білдіреді, мысалы, N ti baule "Мен Бауле тілінде сөйлеймін". Оның айтылуы одан кейін келетін дауыссызға байланысты өзгереді, мысалы, M bá aiman "Мен ертең келемін". Мажар тіліндегі s сөзі, "және" деген мағына беретін és сөзінің жоғары стильдегі түрі, буындық дауыссыз, бірақ көбінесе сөз тіркесі ретінде қолданылады: s ettem "және мен жедім".