Кіріспе
Америка Құрама Штаттарында заңгерлік білім көбінесе жоғары білім деңгейін аяқтауды білдіреді, оның нәтижесінде түлектер заңгер ретінде практика жасауға лицензия алу емтиханына қатысуға құқылы болады. Заңгерлік білім алғандардың шамамен 60 пайызы заңгерлікпен айналысады, ал қалғаны көбінесе бизнес (оның ішінде қаржы, сақтандыру, жылжымайтын мүлік және консалтинг) немесе мемлекеттік қызмет немесе саясат салаларында жұмыс істейді, онда олардың білімі де артықшылықтар береді. (Паралегалдардың, (Вашингтон штатында) шектеулі практикамен жұмыс істейтіндердің, жалпы азаматтардың және адвокаттыққа қабылданғаннан кейін адвокаттардың білімін жаңаруы (үздіксіз заңгерлік білім) сияқты заңгерлік білімнің басқа түрлері осы мақалада қарастырылмайды.)
Еуропадағы алғашқы заң мектептері
Еуропадағы алғашқы университеттердің негізін XI ғасырдың глоссаторлары – заң мектептері құрады. Еуропадағы алғашқы университет, Болонья университеті, XII ғасырда осы қаладағы глоссатор мектебінің студенттері болған төрт белгілі заңгерлермен заң мектебі ретінде құрылды. «Доктор» деген алғашқы академиялық дәреже заң ғалымдарына берілді. Болонья университеті орта ғасырлық басқа заң мектептері үшін үлгі болды. Заңгерлердің басқа елдерде білім алуы және оқуы жиі кездесетін жағдай болғанымен, Англияда бұл Рим құқығын қабылдамауына байланысты орын алмады. Оксфордта канондық құқық оқытылса да, оның маңызы сол мекемеде азаматтық құқықтан әрқашан жоғары болды. Сот істеріндегі білім берудің бастапқы әдісі сот отырыстарын бақылау, дәрістер мен сот процесін имитациялау сияқты амалдардың қосындысынан тұрды. 1729 жылы парламент қабылдаған заңмен адвокаттарды даярлау жүйесі ресми түрде орнатылды. Оқушылар бағдарламалары көбінесе шәкірттерді қосалқы жұмыстарға тартты, және олар заң кеңсесінің күнделікті жұмысына жақсы дайындалған болғанымен, көбінесе тәжірибелі маман немесе құқықтық ойлау қабілетіне ие болмады. АҚШ-тағы Мэриленд университетінің 1812 жылы ашылған заң бағдарламаларында көптеген теориялық және философиялық зерттеулер, соның ішінде Киелі кітап, Цицерон, Сенека, Аристотель, Адам Смит, Монтескье және Гроций сияқты еңбектер оқытылды. Дорси Эллистің айтуынша, "Ланделл заңды ғылым ретінде қарастырды, ал заң кітапханасын – зертхана ретінде, ал істер осы "ғылым ретінде қарастырылатын" заңның "принциптері немесе доктриналарына" үйренудің негізін құрады". Дегенмен, 1900 жылға дейін көптеген штаттар университет білімін міндетті етпеді (бірақ шәкірттік көбінесе талап етілді) және көптеген заңгерлер заң мектебіне немесе колледжге бармады. Бұл АҚШ-та заң білімінің және заңгерлік білім беру бағдарламасының маңызды бөлігіне айналды.
Академиялық дәрежелері
Заңгерлік білім әдетте заң мектебі бағдарламасы арқылы алынады. АҚШ заң мектептерінің табыс ететін кәсіби дәрежесі – Юрис Докторы (J.D.). Құрама Штаттарда адвокаттық практикаға қабылдану үшін, J.D. (немесе басқа да тиісті куәлік) алған болашақ адвокаттар қосымша штаттық талаптарды орындауы керек. Юрис Докторы (J.D.), Медицина Докторы (M.D.) сияқты, кәсіби докторлық дәреже болып табылады. Американдық Адвокаттар Ассоциациясының Кеңесі мәлімдеме жасап, JD-ні білім беру мақсатындағы PhD дәрежесіне тең деп жариялады. Юридика ғылымдарының докторы (S.J.D.) (“Scientiae Juridicae Doctor” латын тілінде) және Салыстырмалы құқық докторы (D.C.L.) – зерттеу және академиялық негіздегі докторлық дәрежелер. АҚШ-та “Легум Докторы” тек құрметті дәреже ретінде беріледі. 2012 жылдың шілдесінен бастап Йель заң мектебі заңгерлік мамандық бойынша PhD дәрежесін ұсынады, ол бұрыннан J.D. дәрежесіне ие және заңгерлік зерттеулерді кеңейтуді қалайтын студенттерге арналған. Заңгер емес мамандар үшін бакалавриат және магистратура деңгейінде академиялық дәрежелер бар. Бакалавриат деңгейіндегі кең таралған білім – Заңтану ғылымдарының бакалавры (B.S.). Заңтану саласындағы магистрлік академиялық дәрежелер де бар, мысалы, Магистр (M.S.) және Кәсіби зерттеулер магистрі (M.P.S.). АҚШ-та практика жасауға ниеттенген, бірақ Юрис Докторы (J.D.) дәрежесі жоқ шетелдік заңгерлер көбінесе Юрис Магистрі (J.M.), Заң Магистрі (LL.M.), Салыстырмалы құқық магистрі (M.C.L.) немесе Юриспруденция магистрі (M.J.) дәрежелерін алуға тырысады.
Адвокаттық қызметке қабылдау
АҚШ-та адвокаттыққа қабылдау туралы бөлімді қараңыз. Әр штатқа байланысты адвокаттар үздіксіз құқықтық білім беру (CLE) талаптарын орындауы керек.
Адвокаттық біліктілік, бедел және мансап жолы
Америкалық заң фирмалары көбінесе біліктілікке баса назар аударады. Юрисдоктор (J.D.) дипломы мен мемлекеттік адвокаттық алқаға қабылданудың ең төменгі талаптарынан өзге, мамандық ішінде адвокаттарды бір-бірінен ажырататын нақты біліктіліктер бар; осы біліктіліктер адвокаттардың өмірбаяндары мен профильдерінде міндетті түрде көрсетіледі, олармен әріптестеріне де, болашақ клиенттеріне де хабарласады. Олардың ішінде ең маңыздысы – заң мектебінің құқықтық журналына (law review) мүшелік, сот имитациясы (moot court) немесе сот процесін имитациялау (mock trial) бағдарламаларында қатысу. Бітірген соң судьялардың кеңсесінде тағылымдама (judicial clerkship) немесе оқу кезінде беделді заң фирмаларында заңгерлік тәжірибе (law clerk positions) жинау да ерекше белгілер саналады. Осы біліктілікке негізделген жүйе заң мектебінде қалыптасады, онда үлгерімнің жоғары көрсеткіштері жиі құқықтық журналға мүшелікпен және ірі жеке заң фирмаларында жазғы тағылымдамамен (кейбір аймақтарда «жазғы серіктестік» деп аталады) марапатталады. Бұл бағдарламалар фирманың жазғы серіктестеріне нақты клиенттерді қатыстыратын нақты жобалармен фирманың серіктестерімен және заңгерлерімен жұмыс істеуге мүмкіндік беру арқылы сол фирмадағы заң практикасының күнделікті өмірімен таныстыруға арналған. Нью-Йорк немесе Чикаго сияқты ірі қалалардағы ірі фирмаларда жазғы серіктестер аптасына 3000 долларға дейін табыс таба алады. Фирмадан жазғы тағылымдама алу үшін бәсекелестік күшті, ал біліктілік (оқушының GPA және сыныптық орны, құқықтық журналға немесе сот имитациясына мүшелік, жарияланымдар және т.б.) кімнің таңдалатынын шешуде шешуші роль атқарады. Көптеген ұсыныстар үш кезеңдік қабылдау процесінен кейін жасалады. Біріншіден, 2-курс (екінші жыл) студенттері күзге қарай әр заң мектебінде өмірбаяндарын орталықтандырылған қағаздық тізімге немесе онлайн дерекқорға (мысалы, CRIS немесе LexisNexis Martindale Hubbell) жібереді, онда қабылдау комиссиясы 1-курс GPA және сыныптық орнына сүйене отырып, сұхбатқа шақыруға лайық деп санайтын үміткерлерді іріктейді. Екіншіден, іріктелген студенттерге әдетте электрондық пошта арқылы хабар беріледі, содан кейін заң мектебінде немесе жергілікті қонақүйde қабылдау сұхбатын тағайындайды; бұл сұхбатты әдетте фирманың бір немесе бірнеше адвокаты жүргізеді және көптеген мектептердегі қабылдау комиссиясының (On Campus Interview - OCI) бағдарламасының бөлігі болып табылады, онда фирмалар елдің әртүрлі мектептеріне қабылдау комиссияларын жібереді. Соңында, қабылдау сұхбатынан өткен студенттер фирма кеңсесінде өткізілетін соңғы «қайта шақыру» сұхбатына шақырылады. Егер іріктелген студент фирма орналасқан қаладан алыс жердегі мектепте оқыса, фирма студенттің жол ақысын және қалада болған уақыттағы тұруын төлеуі мүмкін. Қайта шақыру сұхбатынан кейін іріктелген үміткерге (әдетте 48 сағат ішінде) телефон арқылы ұсыныс жасалғаны туралы хабар беріледі. Жазғы тағылымдамадан кейін, 3-курс (үшінші жыл) студенттерінің басым көпшілігі мектепті бітіргеннен кейін және адвокаттық емтихан тапсырғаннан кейін фирмаға жұмысқа орналасу туралы ресми ұсыныстар алады.
Заң факультеттерінің рейтингтері
U.S. News & World Report американдық бағдарламалардың ең белгілі жылдық рейтингін жариялайды, онда Йель заң мектебі рейтингтердің басталуынан бері әр жыл сайын бірінші орынды сақтап келеді. Leiter Reports Law School Rankings сияқты бірнеше баламалы рейтингтер де бар. Бұл рейтингтер заң мектептерін әрбір бағдарламаның жалпы сапасына сүйене отырып, «деңгейлерге» бөледі. Бұл рейтингтерді жасау үшін әр жыл сайын түрлі факторлар мен статистика жиналады, олардың ішінде академиялық бедел, оқытушылардың сапасы (әдетте олардың жарияланымдарының сапасымен өлшенеді), студенттердің сапасы (әдетте Заң мектебіне қабылдау тестісінің (LSAT) орташа ұпайы және бакалавриаттағы орташа балымен өлшенеді), кітапханадағы кітаптардың саны, түлектердің табысқа жету мүмкіндігі, адвокаттық емтиханды тапсыру көрсеткіштері және жұмысқа орналасу деңгейі кіреді. Бұл өлшемдердің көп бөлігі әрбір заң бағдарламасынан ерікті түрде берілген мәліметтер арқылы алынады, ал қалғандары судьялар, заңгерлер, жақында бітірген түлектер, заң профессоры және мектеп басшыларынан ресми сауалнамалар жүргізу арқылы жиналады. Рейтингтерді мойынламау туралы баспасөз хабарламаларын жариялау көптеген заң бағдарламалары үшін жыл сайынғы дәстүрге айналды, бірақ көпшілігі әртүрлі рейтингтік басылымдарға статистиканы жинау және ұсынуға қатысады.
Бірінші деңгей
АҚШ-та шамамен 200 ABA аккредиттеген заң мектебі бар. Әдетте қабылданған жалпы рейтинг жүйесі жоқ, бірақ көптеген жағдайда заң мектептерін квартильдерге (әрқайсысы 50 заң мектебі) немесе сегізіншілерге (әрқайсысы 25 заң мектебі) бөліп «деңгейлерге» жіктеуге тырысады, сондай-ақ U.S. News рейтингісі немесе LSAT балының медианасы бойынша алдыңғы 10 немесе 20 заң мектебін бөліп көрсетеді. JD-ден кейін заңгерлік емтихан тапсырған (бірақ міндетті түрде заңгерлікпен айналыспаған) заңгерлердің кең ауқымды зерттеуі көрсеткендей, кіретін студенттердің LSAT балының медианасы бойынша алдыңғы 10 заң мектебінің түлектері бітіргеннен кейін 12 жыл ішінде әдетте 170 000 доллардан астам табыс табады. Келесі 10 заң факультетінің түлектері шамамен 158 000 доллар, ал 21-50 орындардағы мектептердің түлектері әдетте 130 000 доллардан астам табыс табады. Тағы бір тәуелсіз зерттеуде заңгерлердің табыс мүмкіндігінің 75-ші пайыздық шегіндегі түлектер, тек бакалавр дәрежесіне ие болған жағдайдағы табысқа қарағанда, әр жыл сайын шамамен 80 000 доллар көбірек табады деген қорытынды жасалған. Ал кейбір деректерге сүйенсек, жоғары деңгейдегі стресс, «сағаттар мәдениеті» және заңгерлік кәсіпте жиі кездесетін этикалық мәселелер көптеген басқа мамандықтармен салыстырғанда жұмысқа қанағаттанбау деңгейін төмендетуі мүмкін. Мысалы, Патрик Шилцтің «Ақша және этика: жас заңгердің қиындықтары» атты мақаласын қараңыз, Вашингтон штатының заңгерлер алқасының жаңалықтары, 2000 жылғы қаңтар.