Кіріспе

Заң бойынша бакалавр дәрежесі (Legum Baccalaureus; LL. B) – көптеген жалпы құқық жүйесі бар елдердегі негізгі заң білімі болып табылады және заңгерлер үшін алғашқы кәсіби біліктілік ретінде қызмет етеді. Бұл дәреже құқықтың негізгі пәндерін және құқық тануды оқуды талап етеді, бұл құқықтық жүйенің және оның жұмыс істеу принципінің толыққанды түсінігін қамтамасыз етеді. LLB оқу жоспары заң принциптерін толық меңгеру, заңдық зерттеу дағдыларын және қоғамдағы заңгерлердің рөлі мен жауапкершілігін жақсы түсіну үшін жасалған. Бұл дәреже көбінесе юрисдикцияға байланысты, адвокаттық экзамендерге түсу немесе практикалық заңгер ретінде біліктілік алу үшін міндетті шарт болып табылады. Сонымен қатар, LLB бағдарламасы заң магистрі (LLM) немесе заң саласындағы басқа да аспирантура білімі сияқты, одан әрі заң білімін алуға негіз болып табылады.

Жеңіс берілген өңір

Заң бакалавры дәрежесін Еуропа, Австралия, Қытай, Гонконг, Макао, Малайзия, Бангладеш, Үндістан, Жапония, Пәкістан, Уганда, Кения, Гана, Жаңа Зеландия, Нигерия, Сингапур, Оңтүстік Африка, Ботсвана, Израиль, Бразилия, Танзания, Замбия, Зимбабве, Малави және Ұлыбритания сияқты аймақтардағы университеттер тағайындайды. Америка Құрама Штаттарында заң бакалавры 1960-шы жылдарға дейін басты заң дәрежесі болды, бірақ ол Juris Doctor иелігіне көшуге байланысты біртіндеп тоқтатылды; Канада 21-ші ғасырдың басында осы үрдісті қабылдады.

Тарих

Алғашқы академиялық дәрежелер ортағасырлық университеттердегі заң дәрежесі болды, ал алғашқы заң дәрежесі – докторлық. Алғашқы университеттердің негізін XI ғасырдағы заң мектептері болған глоссаторлар қалады. Алғашқы университет – Болонья, ол XII ғасырда осы қаладағы глоссатор мектебінің студенттері болған төрт белгілі заңгермен заң мектебі ретінде құрылды. Болонья университеті ортағасырлық басқа заң мектептері үшін үлгі болды. Заң студенттерінің басқа елдердегі мектептерге барып оқуы жиі кездесетін жағдай болғанмен, Англияда Рим заңын қабылдамауы себеп болды (Адмиралтейство соты сияқты кейбір юрисдикцияларды қоспағанда). Оксфорд және Кембридж университеттері ағылшын реформасына дейін канондық құқықты оқытса да, оның маңызы әрқашан азаматтық құқықтан жоғары болды. "LLB" латын тіліндегі Legum Baccalaureus дегенді білдіреді. "LL." деген қысқарту "legum" ("заңдар") сөзінің көпше жаққа қатысты жағдайынан алынған. Латын тілінен көпше санды қысқартуды жасағанда, әдетте бірінші әріпті екі еселеу қолданылады (мысалы, "pp." – "беттер" үшін). Бакалавр дәрежесі Париж университетінде пайда болды, ал оның жүйесі Оксфорд пен Кембридждегі бакалавр дәрежесімен іске асырылды. Дәрежеге "өнер" деп ат қою дәстүрлі түрде студенттің классикалық пәндерді белгілі бір көлемде оқығанын көрсетеді. Еуропадағы бакалавриат 18 немесе 19 ғасырдың басында жойылды, бірақ Оксфорд пен Кембриджде сақталды. Оксфорд университетінде заң оқыту философиялық немесе ғылыми мақсаттармен жүргізілді және заңгерлік мамандығына дайындауды көздемеді. Англияда жалпы құқықпен айналысу үшін кәсіби дайындық сот палаталарында жүзеге асырылды, бірақ уақыт өте келе палаталардың оқыту функциясы азайды және жеке тәжірибешілермен тәжірибелік дайындық басты құрал ретінде пайда болды. Алайда, оқудың стандартталмауы және осы тәжірибелік дайындықты бағалаудың объективті стандарттарының болмауынан кейін университеттердің ағылшын тілді әлемдегі заңгерлерді оқытудағы рөлі маңызды болды. 1292 жылы Англияда Эдуард I заңгерлерді оқытуды талап еткенде, студенттер тек соттарда отырып, бақылап отырды, бірақ уақыт өте келе студенттер өздерінің резиденцияларында дәріс беру үшін мамандарды жалдады, бұл сот палаталары жүйесінің құрылуына әкелді. Сот палаталарындағы білім берудің бастапқы әдісі сот процесін бақылаумен және дәрістермен қатар сот отырыстарын имитациялаудан тұрды. Он жетінші ғасырда сот палаталары Оксфорд және Кембридж университеттеріне ұқсас университет мәртебесіне ие болды, бірақ мақсаты бойынша өте мамандандырылған. Тәңір жорықтары кезінде сот процестеріне қатысушылардың жиі болмауынан заңгерлердің рөлі артып, оларға деген сұраныс өсті. Дәстүрлі түрде Оксфорд пен Кембридж жалпы құқықты зерттеуге лайық деп санамады және тек канондық және азаматтық құқық аясында, сондай-ақ философия немесе тарихты зерттеу мақсатында ғана заң бойынша курстарды қамтыды. Осылайша заңгерлерге арналған тағылымдама бағдарламасы пайда болды, ол кәсіптерге арналған тағылымдама бағдарламаларымен бірдей ережелерге сәйкес құрылды және реттелді. 1729 жылы парламент актісімен заңгерлерді оқыту ресми түрде белгіленді. Уильям Блэкстоун 1753 жылы Оксфорд университетінде ағылшын жалпы құқығының алғашқы оқытушысы болды, бірақ университет кәсіби оқу мақсатында бағдарлама құрмады, ал дәрістер философиялық және теориялық сипатта болды. Блэкстоун заң оқуын университет негізінде жүргізу керектігін, онда негізгі қағидаларға назар аудару керек, ал сот палаталарындағы және тағылымдамадағы егжей-тегжейлі мәселелерге емес, деп талап етті. Сот палаталары өз қызметін жалғастырды, бірақ тиімділігі төмендеді, ал адвокаттыққа қабылдау үшін маңызды білім беру іс-шаралары немесе емтихан қажет болмады. Сондықтан 1846 жылы Парламент болашақ адвокаттардың білім алуын және дайындығын тексерді және бұл жүйе АҚШ-та ұсынылған заңгерлік білімнен төмен екенін анықтады. Сондықтан заңның ресми мектептері құрылуы қажет болды, бірақ олар ғасыр соңында ғана құрылды, тіпті содан кейін де адвокаттар қабылдау шешімінде университет дәрежесін ескермеді. Ағылшын адвокаттары мен адвокаттар қауымдастықтары басқа жалпы құқық елдерінде заң дәрежесін талап еткен кезде, LLB жалпы құқық елдерінің адвокаттары үшін бірыңғай дәрежеге айналды.

Жалпы құқық бағдарламалары

Көптеген жалпы құқық елдерінде (Квебек пен АҚШ-тан басқа Канаданың барлық провинциялары ескерілгенде) заң бакалавры бағдарламасына әдетте орта мектепті бітіргеннен кейін тікелей түседі.

Англия

LLB – бұл бакалавриат деңгейіндегі курс. Англия мен Уэльсте бұрын заң саласымен байланысы жоқ бакалавриатты бітіргендер үшін заңгерлік қызметке жол ашатын, кәсіби даярлық курстарында оқуға мүмкіндік беретін бағдарламаны оқуға да болады.

Шотландия

Шотландияда азаматтық және ортақ құқық әсері бар аралас құқықтық жүйе болғанымен, заңгерлік мансапқа кірудің негізгі жолы – бакалавриат деңгейіндегі LLB болып табылады. Шотландия құқығы бойынша LLB әдетте Шотландиядағы басқа университеттердегідей, төрт жылдық құрметті курс ретінде оқытылады. Шотландия Заңгерлер Қоғамының талаптарын орындап, заңгер болуды көздейтін студенттер бекітілген университетте кәсіби құқықтық тәжірибе саласындағы аспирантура дипломын аяқтауы тиіс.

Австралия

Австралияда заңгер ретінде қабылдау үшін біліктілікті растайтын заң білімі – аккредиттелген университеттердегі бакалавриат LLB бағдарламасы немесе JD (Juris Doctor) дәрежесі болып табылады. Әр штаттың қабылдау комиссиясының таныған әрбір біліктілігі басқа барлық штаттар тарапынан өзара мойындалады. Дегенмен, дәреже алу алдында Австралияда заңгер болудың дәрежеге балама жолы болды, ол Barrister's Admission Board немесе Solicitor's Admission Board болатын, олардың емтихандары тиісінше қабылдануға құқық беретін. Осы комиссиялардың мұрагері – Заңгерлік мамандықты қабылдау жөніндегі кеңес, ол Заң бойынша ерекше дипломды ұсынады, ол LLB немесе JD дәрежесімен теңестіріледі. Әдетте, бакалавриатқа түсу үшін 4 жыл, ал университет түлектері үшін 3 жыл білім алу қажет. Барлық 38 заң мектебінің 13-і магистратураға түсушілер үшін Juris Doctor бағдарламасын ұсына бастады.

Бангладеш

Бангладеште сотта адвокат ретінде практика жасау үшін LLB дәрежесін алу қажетті шарт. Мемлекеттік және жеке университеттерде LLB және LLB (Hons.) дәрежелерін алуға болады. Тек жеті мемлекеттік университет ғана LLB (Hons.) дәрежесін ұсынады. Кейбір жеке университеттер төрт жылдық LLB (Hons.) және бір жылдық LLM курстарын ұсынады. Бангладеш Ұлттық университеті заңнан басқа мамандықтарды бітірген түлектерге екі жылдық LLB дәрежесін ұсынады. Раджшахи университеті Оңтүстік Азияда заң саласында бакалавр дәрежесін ұсынған алғашқы оқу орны болып табылады, ол 1970 жылдан бастап B. Jur. (Құқықтану бакалавры) дәрежесін ұсынды. Кейіннен бұл бағдарлама LL.B (Hons.) бағдарламасына алмастырылды.

Канада

Канадада екі заң жүйесі бар. Квебек провинциясы азаматтық құқық жүйесін пайдаланады. Федералдық деңгейде, сондай-ақ Квебектен басқа барлық провинциялар мен территорияларда ортақ құқық жүйесі қолданылады. Осы себепті, әдетте қолданылатын екі түрлі канадалық заң білімі бар.

Жалпы құқық

Жалпы құқық бойынша оқу бағдарламасы дәстүрлі түрде бакалавриат LLB дәрежесі болды, бірақ қазір Канаданың дерлік барлық жалпы құқық мектептерінде ол JD ретінде қайта аталды. JD бағдарламасына қабылданатын абитуриенттердің көпшілігі заң бағдарламасына тіркелу алдында бакалавриат дәрежесіне ие, сондай-ақ көптегендері магистратура деңгейінде де білім алған. Дегенмен, бакалавриатта екі жыл оқыған абитуриенттерге де қабылдау мүмкіндігі бар. АҚШ-тан өзгешелігі, JD біліктілігі бакалавр деңгейі саналады, бірақ ол "екінші кезеңдегі" білім беру болып табылады. Жалпы құқық бағдарламасы үш жылдық. Бітірген соң, бітірушілер заң бакалавры немесе заң докторы дәрежесін алады. Заңгерлікпен айналысу үшін түлек, қандай провинцияда заңгерлікпен айналысқысы келсе, соның заңгерлер қоғамынан лицензия алуы тиіс, бұл үшін бір жылдық тәжірибелік жұмыс қажет.

Азаматтық құқық

Канадада азаматтық құқық бағдарламасы үш жылға созылады. Квебек азаматтық құқығының бірінші дәрежесін алу бағдарламасы (LLB, BCL немесе LLL деп аталады) – түсу талабы бар бірінші деңгейлі бағдарлама. Квебектегі басқа да университет бағдарламалары сияқты, оған түсу үшін колледж дипломы қажет. Азаматтық құқық бойынша BCL, LLB немесе LLL дәрежелерін ұсынатын заң мектептері: Макгилл университеті, Монреаль университеті, Монреальдегі Квебек университеті, Шербрук университеті, Лаваль университеті және Оттава университеті.

Екі заңдылық

Канаданың екі құқықтық жүйесі болғандықтан, кейбір заң мектептері ортақ құқық және азаматтық құқық бойынша бірлескен немесе екі дипломды бағдарламалар ұсынады: Макгилл университеті, Монреаль университеті, Шербрук университеті және Оттава университеті. Макгилл университеті ұсынатын заңгерлік диплом – бұл ортақ құқық бойынша міндетті түрдегі LLB және Квебек азаматтық құқығы бойынша BCL дипломдары. Бағдарламаның ұзақтығы төрт жылды құрайды. Квебек студенттері үшін бұл бағдарламаға түсу – бірінші кезең, ал басқа провинциялардан келген студенттер үшін – екінші кезең (өйткені екі жылдық университет білімі қажет). Оттава университеті азаматтық құқық бойынша жеке LLL дипломды ұсынады. Канаданың бірқатар заң мектептері Квебек азаматтық құқығындағы бакалавр дәрежесіне ие болғандарға екі немесе үш семестрде ортақ құқық бойынша LLB алуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, Оттава университеті Канада заң мектебінде LLB немесе JD дәрежесін алған ортақ құқық мамандары үшін Квебек азаматтық құқығы бойынша бір жылдық LLL бағдарламасын ұсынады. Бұдан өзге, ортақ құқық заң мектептері бар кейбір канадалық университеттер Квебек азаматтық құқығы заң мектебі бар канадалық университетпен келісім шарт жасады, бұл студенттерге үш жылдың ішінде өз университеттерінің заңгерлік дипломдарын және төртінші жылы алмасу университетінің заңгерлік дипломдарын алуға мүмкіндік береді.

Гонконг

Гонконгта Гонконг университеті, Гонконгтың қытай университеті және Гонконгтың қалалық университеті сияқты үш университет заң саласында LLB немесе JD дәрежесімен білім беруді ұсынады. LLB 4 жылдық, ал JD 2 жылдық бағдарлама. Жергілікті университеттерден немесе аккредиттелген шетелдік университеттерден LLB немесе JD дәрежесін алған студенттер Гонконгтағы заңгерлік біліктілікті арттыру бағдарламасына (PCLL) қабылдануға құқылы.

Үндістан

Үндістанда заң білімі дәстүрлі түрде заң бакалавры дәрежесін беретін үш жылдық жоғары оқу орны ретінде ұсынылады, болашақ студенттерге танылған оқу орнының кез келген пәні бойынша бакалавр дәрежесі болуы қажет. Алайда, заң біліміне толыққанды бағытталған ұлттық заң университеттері Үндістанның танылған білім беру кеңесінің XII сыныбын бітірген студенттер үшін бес жылдық заң курсын ұсынады. Бес жылдық заң курсы LLB дәрежесін басқа бакалавр дәрежесімен біріктіретін интеграцияланған құрметті дипломға әкеледі, мысалы, өнер бакалавры, ғылым бакалавры, бизнес-әкімшілік бакалавры, коммерция бакалавры және әлеуметтік жұмыс бакалавры. Осы бағдарламаларда студенттер алғашқы екі жылда қосымша бакалавриатқа қатысты пәндерді, сондай-ақ стандартты құқықтық пәндерді – мысалы, деликттерді, шарттарды және конституциялық құқықты оқиды. Мысалы, өнер бакалавры үшін әлеуметтік ғылымдар, ал ғылым бакалавры үшін физикалық, табиғи және қолданбалы ғылымдардың үйлесімі оқытылады. Осы бағдарламалардың соңғы үш жылында оқу бағдарламасына құқықтық пәндер басымдық береді. Алғашқы ұлттық заң мектебі – Үндістанның Ұлттық заң мектебі университеті болды. Одан кейін Нальсар заң университеті және Батыс Бенгалдың заң ғылымдарының ұлттық университеті құрылды. Бүгінде көптеген үндістандық университеттер ұлттық заң мектептеріне ұқсас бес жылдық BA LLB бағдарламаларын ұсынады, ал басқалары дәстүрлі үш жылдық бағдарламаны ұсынады. Интеграцияланған және дәстүрлі үш жылдық заң білімі Батыс Бенгалдың заң ғылымдарының ұлттық университеті Бағдарламалардың екеуі де Үндістанның адвокаттар кеңесі тарапынан адвокатқа тіркелуге қабілеттілік үшін мойындалады. Үндістанда адвокат ретінде жұмыс істеу үшін толық уақытты заң білімі болуы керек. Үндістанда адвокат болу үшін қашықтықтан немесе онлайн білім алу мүмкіндігі жоқ.

Малайзия

Малайзия британдық отаршылдық кезеңнен ортақ құқық жүйесін мұра етті. Алайда, Ұлыбритания және басқа да кейбір Достастық елдерінен өзгеше, Малайзия заңгерлердің адвокат және солиситор қызметін бірге атқаратын біріктірілген заңгерлік мамандығын қабылдады. Сондықтан, барлық заңгерлер жоғары сотқа қабылдануға құқылы және заңгерлік кәсіп иесі ретінде "адвокат және солиситор" атағымен марапатталуға лайық. Бұл Малайзия түбегінде (Малайя) және Сабах және Саравак штаттарында тәжірибе табатын заңгерлерге де қатысты. 1976 жылғы Заңгерлік қызмет туралы заңға сәйкес, егер адам Ұлыбритания мен Уэльстегі кез келген сот үйінен (Inns of Court) адвокаттық кәсіптік курсты аяқтап, емтиханды тапсырса, заң практикасы бойынша сертификат алса немесе аккредиттелген Малайзия университетінен 4 жылдық LLB (Honours) курсын бітірсе, ол адвокат және солиситор ретінде қабылдануға лайықты деп есептеледі.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда заңгерлік қызметпен айналысу үшін LLB дәрежесі қажет. Әдетте, LLB-ні аяқтауға төрт жыл уақыт кетеді, бірақ оны көбінесе басқа дипломмен бірге алуға болады, мысалы, коммерция бакалавры (B. Com.) немесе гуманитарлық ғылымдар бакалавры (B. A.), мұндай жағдайда оқуды аяқтауға әдетте бес жыл уақыт қажет. Жаңа Зеландияның көптеген университеттері басқа диплом алған түлектерге LLB-ні үш жылда аяқтауға мүмкіндік береді. Жаңа Зеландияда LLB дәрежесін ұсынатын алты университет бар.

Пәкістан

Пәкістан – жалпы құқық жүйесіне негіделген ел. Пәкістанда заңгер болу үшін Пәкістан Адвокаттар Кеңесі мойындаған жалпы құқық жүйесі бар Пәкістан немесе шетелдік университетінен LLB дәрежесін алу қажет. Пәкістанда заңгерлер адвокаттар деп аталады. Адвокаттың провинциялық Адвокаттар Кеңесінің біріне мүше болуы міндетті, яғни Пәнджаб Адвокаттар Кеңесі, Синд Адвокаттар Кеңесі, Хайбер-Пахтунхва Адвокаттар Кеңесі, Белуджистан Адвокаттар Кеңесі немесе Исламабад Адвокаттар Кеңесі. Пәкістан университеттеріндегі Заң бакалавры 5 жылдық B.A. LLB білімінен тұрады. Бұл ереже 2016 жылы Пәкістан Адвокаттар Кеңесімен бекітілді, ол Заң бакалавры дәрежесін алу үшін 5 жылдық білім беруді талап етеді. Заң білімі саласындағы осы өзгері Пәкістан университеттерінде ұсынылып келген 3 жылдық LLB бағдарламаларын жоюға алып келді. Алайда, бұл ереже Пәкістан Адвокаттар Кеңесі мойындаған шетелдік университеттерден алынған, 5 жылдан кем LLB дәрежелерінің Пәкістанда адвокат ретінде тіркелу мақсатында мойындалуына әсер етпейді.

Сингапур

Сингапурда LLB бакалавриат дәрежесі болып табылады және Сингапур Ұлттық университеті (NUS), Сингапур Менеджмент университеті (SMU) немесе Сингапур Әлеуметтік ғылымдар университетімен беріледі. Барлық үш құқық мектебінде JD магистратура курстары да қолжетімді. Сингапур адвокатурасына қабылдану үшін түлектер танылған университеттен LLB немесе JD дәрежесіне ие болуы міндетті.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африкада LLB бакалавриат және магистратура деңгейінде ұсынылады. 1996 жылдан бастап ол заңгерлік тәжіриба үшін жалпыға ортақ және жалғыз құқықтық біліктілік болып табылады, бұрынғы B. Juris. және B. Proc. дәрежелерін алмастырады. 1998 жылдан бері ұсынылып келе жатқан бакалавриат бағдарламасы төрт жылдық оқуды талап етеді. Магистратура деңгейінде бағдарлама әдетте үш жылға созалады. Оңтүстік Африканың бірнеше университеті «Заң» мамандығы бойынша бакалавр және коммерция бакалавры дәрежелерін ұсынады; түлектер екі жылдық магистратура бағдарламасын тамамдауы мүмкін. Кейбір университеттер B. Proc. дәрежесіне иелер үшін бір жылдық бағдарламаны да ұсынады. Оқу бағдарламасы әдетте кіріспе, негізгі және кеңейтілген курстардан тұрады, сонымен қатар көптеген университеттер студенттерге таңдау курстарын ұсынады. Кіріспе курстар студенттерді Оңтүстік Африка заң жүйесінің тарихымен және негіздерімен, сондай-ақ заңдық ойлау және талдаумен таныстырады. Негізгі пәндер заңгерлік тәжіриба үшін міндетті болып табылады, студенттің білімін қажеттілікке қарай тереңдетіп немесе кеңейтеді. Таңдау курстары – көбінесе осы кеңейтілген курстардың ішінде – студенттерге белгілі бір заң саласында белгілі бір деңгейде мамандық алуға мүмкіндік береді, кең таңдаулы курстар тізімінен таңдау арқылы. Кейбір университеттер студенттерден тәжірибеге негізделген курс ("Практикалық құқықтық зерттеулер" / "Заң клиникасы") аяқтауын талап етеді; тәуелсіз зерттеуден тұратын академиялық сағат көбінесе таңдау курсы ретінде ұсынылады, ал кейбір университеттерде диплом алу үшін міндетті болып табылады. Сондай-ақ, түлектерді «жалпылама» заң білімімен дайындау үшін гуманитарлық пәндерді де қамтуы мүмкін. Бұрынғылары әдетте LLB-ге түсу шарттары болып табылды және бакалавриат модульдері ретінде оқылған. Сол сияқты, Рим құқығы бұрын кіріспе курсы болған, ал қазір магистратура және бакалавриат деңгейінде таңдау курсы ретінде ұсынылады. Бакалавриат бағдарламасының құрылымы қайта қаралып жатыр. Мына мәселелер анықталды: осы бағдарламаның түлектері, магистратураны бітіргендерге қарағанда, мамандыққа нашар дайындалған деп есептеледі; бағдарламаны төрт жыл ішінде аяқтағандардың үлесі тек 20% құрайды; осы бағдарламаны бітірген түлектердің шамамен 50% ғана заңгерлік мамандыққа қадам басады. Бұған қоса, жаңа дипломның академиялық деңгейіне күмән білдіретіндер де бар. Кейбір университеттер қазір бағдарламаны тоқтатты; басқа жағдайларда студенттер бастапқыда өнер, коммерция немесе ғылым бағыты бойынша тіркелуі керек – бірінші курс заң пәндерімен, ал екінші курсқа тек белгілі бір критерийлерге сай келгендер ғана төрт жылдық LLB бағдарламасын таңдауға құқылы.

Ирландиялық BCL және LLB

Ирландияның Ұлттық университетінің құрамындағы төрт университет азаматтық құқық бакалавры (BCL) дәрежесін тағайындайды. Төрт ирланд университеті және екі Солтүстік Ирландия университеті LLB дәрежесін береді. NUIG корпоративтік құқық бакалавры немесе құқық бакалавры дәрежесіне ие болғандар үшін 1 жылдық магистратура курсы ретінде LLB ұсынады. Кейбір ағылшын және Уэльс университеттері ирланд құқығы бойынша LLB дәрежесін тағайындайды. XIX ғасырда Лондон университеті 1840 жылдан бастап Карлоудағы Сент-Патрик колледжінің дін қызметкерлері мен мияндарға LLB дәрежесін берді. Корольдік құқық институтының Заңгер (B.L.) дәрежесі магистратура деңгейі болып табылады және Ирландияда адвокат ретінде практика жасау үшін қажет.

Зимбабве B.L. және LLB

Зимбабве университетінде жалпы құқықтағы алғашқы академиялық дәреже заң бакалавры (BL) болды, ол басқа жалпы құқық жүйелеріндегі LLB-ге балама болды. Одан кейін университетте бір жылдық оқу бағдарламасы (басқа жалпы құқық жүйелеріндегі LLB кейін оқу кәсіби бағдарламаларына ұқсас) оқылды, оның нәтижесінде екінші академиялық дәреже – заң бакалавры (LLB) табысталды. Содан бері оқу жоспары өзгертілді және қазір тек бір төрт жылдық құрметті LLB академиялық дәрежесі ғана беріледі.

LLB-дегі өзгерістер

Ұлыбритания мен Жаңа Зеландияның кейбір университеттері әртүрлі нұсқаларды ұсынады, оларды аяқтау үшін әдетте төрт жыл кетеді және тақырыптардың кең ауқымын, сондай-ақ белгілі бір деңгейдегі мамандандыруды немесе бірнеше юрисдикцияны зерттеуді қамтиды, мысалы, Шығыс Англия университеті ұсынған француз құқығы және тілімен LLB заң бағдарламасы. Ұлыбритания мен Австралияның әртүрлі университеттері заңға қатысты емес пәндермен бірге оқуға мүмкіндік береді. Мысалы, Ұлыбританияның кейбір университеттерінде заң және тарихты бірге оқып B.A. дәрежесіне қол жеткізуге болады, бұл Заңгерлер қоғамы мен Сот палатасы тарапынан LLB-ге тең деп танылады. Лондон университетінің Заң саласындағы Сыртқы бағдарламасы (LLB) 1858 жылдан бері қашықтықтан оқыту арқылы заң дәрежесін табыстап келеді. Оксфорд және Кембридж университеттеріндегі негізгі заң дәрежесі – Бакалавр дәрежесі, ол Юриспруденция немесе Заң саласында болады және басқа университеттердегі LLB дәрежесіне балама болып табылады. Дәстүр бойынша, Кембридждегі LLB, сондай-ақ Оксфордтағы Азаматтық құқық бакалавры заң саласында мамандануға арналған аспирантура дәрежесі болған. Кембридж университеті жақында LLB атауын LLM атауымен алмастырды, ал Оксфорд BCL-ді LLM-ге балама магистрлік курс ретінде сақтап қалды. Ұлыбританияның кейбір университеттері, соның ішінде Борнмут университеті төрт жылдық LLB курсын ұсынады, ол 40 апталық өндірістік тәжірибеден тұрады. Стаффордшир университеті де екі жылдық күндізгі LLB курсын ұсынады. Пәкістан мен Малайзияның кейбір университеттері шариа және жалпы құқық бойынша LLB бағдарламаларын енгізді.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттары енді LLB ұсынбайды, бірақ кейбір университеттер заңтану бойынша бакалавр дәрежесін енгізді, оның бағдарламасында конституциялық құқық, деликт құқығы және қылмыстық құқық курстары бар. Бұл дәрежелер студенттерге JD бағдарламасына үдемелі жол ашуға мүмкіндік береді, осылайша екі дәрежелі білімді жеті жылдың орнына алты жылда аяқтауға болады. Йель университеті 1971 жылға дейін LLB бергенімен, содан бері Америка Құрама Штаттарының барлық университеттері кәсіби докторлық дәрежесі – JD-ні тағайындап келеді, ол көптеген штаттарда заңгерлік практиканы бастау үшін адвокаттық емтиханға отырудың міндетті алғышарты ретінде қалыптасқан стандартты дәрежеге айналды. Көптеген заң мектептері 1960 жылдары негізгі заң бағдарламаларын LLB-дан JD-ге ауыстырды және бұрынғы LLB түлектеріне LLB-ді JD-ге алмастыру арқылы жаңа докторлық дәрежелерді кері күшпен алуға рұқсат берді. 1971 жылға дейін LLB дәрежесін алған Йель университетінің түлектері де өз дәрежелерін JD-ге ауыстыруға мүмкіндік алды, бірақ көптегендері бұл мүмкіндікті пайдаланбай, LLB дәрежелерін сақтап қалды. Сонымен қатар, Нью-Йорк және Массачусетс штаттары канадалық LLB иелеріне адвокаттық емтихан тапсыруға рұқсат береді. Әр штаттың талаптары әртүрлі, ал кейбір штаттарда өз еліндегі тәжірибесі жеткілікті болған жағдайда, басқа жағдайларда қатысуға мүмкіндік жоқ адамдар адвокаттық емтиханға қатысуға құқылы. Көптеген штаттарда заңгерлік білім беруді аккредиттеген Америка Заңгерлер қауымдастығынан аккредитация алған заң мектебінен заң туралы білім алу талап етіледі. Осының нәтижесінде, кейбір американдық заң мектептері шетелдік адвокаттарға бір жылдық LLM бағдарламаларын ұсынады, бұл шетелдік заңгерлерді кейбір штаттардың адвокатурасына қабылдануға құқылы етеді.

Еуропалық LLB бағдарламалары

Еуропалық Одақ заңдары бір Еуропалық Одақ мүше мемлекетінде заңгерлік білімі бар және өз құзыретінде үш немесе одан көп жыл білікті заңгер ретінде жұмыс істеген Еуропалық Одақ азаматтарына басқа мүше мемлекеттерде де заңгерлік қызмет атқаруға мүмкіндік береді. Тиісті ұлттық лицензияны алу рәсімі мүше мемлекеттермен реттеледі, сондықтан ол елден елге өзгеше болады, ал кейбір жағдайларда уақытша шектеулер де болуы мүмкін. Дегенмен, әрбір ЕО мүше мемлекетіне қатысты ЕО директиваларын өз ұлттық заңнамасына енгізу қажет. Болон процесінің нәтижесінде, Германиядағы көптеген қолданбалы ғылымдар университеттері мен бірнеше дәстүрлі университеттер Diplom Wirtschaftsjurist дәрежесін алмастыратын LLB бағдарламаларын енгізді. LLB – үш немесе төрт жылдық күндізгі заң білімі. Германияда мемлекеттік емтиханға дайындауға арналған магистратура деңгейіндегі заң білімінен өзгеше, көптеген LLB бағдарламалары жеке құқыққа бағытталған және бизнес-әкімшілік саласындағы білім беру компоненттерін де қамтуы мүмкін. LLB курсын бітірген түлектер LLM білімін жалғастыра алады және кейбір жағдайларда Германияда заңгерлік қызмет атқару үшін бір немесе бірнеше жыл қосымша заң білімі алғаннан кейін бірінші мемлекеттік емтихан тапсыруға құқылы. Мальтада Мальта университеті ұсынатын Заң бакалавры (LLB) дәрежесі заңгерлік мамандыққа түсу үшін жетеді деп санамайды. Италияда заң факультеттері бес жылдық заң курсын (Laurea magistrale in giurisprudenza a ciclo unico) ұсынады. Итальяндық заң дипломы, LLB-ге баламасы ретінде, түлектердің итальяндық адвокаттыққа емтихан тапсыруы немесе нотариус болуы үшін 18 айлық тәжірибеден өтуі және мемлекеттік емтихан тапсыруы талап етіледі, сондықтан заңгерлік мамандыққа тікелей жол ашпайды. Бұл талапты екі жылдық қосымша оқу курсын (Diploma di specializzazione per le professioni legali – 2 жылдық магистр деңгейіне балама) аяқтау арқылы да орындауға болады. Испанияда LLB-ге баламасы жоқ. Испанияда заң оқуы жалпы алғанда төрт жылға созылады және «Grado en Derecho» дәрежесімен аяқталады. Бұрын «Licenciatura en Derecho» дәрежесі түлектерге қосымша оқу мен магистрлік білімсіз заңгерлік мамандыққа тікелей түсуге мүмкіндік берді. Қазіргі уақытта испандық заң біліміне ие адамдар испандық адвокаттыққа түсу үшін бұрынғы британдық LPC-ге ұқсас арнайы LLM заңгерлік практика курсын аяқтауы керек. Данияда университеттер қазір үш жылдық LLB бағдарламаларын ұсынады, бірақ бұл заңгерлік қызметпен айналысу үшін жеткіліксіз. Заңгерлікпен айналысуды қалайтын студенттер заң магистрі бағдарламасын аяқтауы керек, нәтижесінде cand.jur. дәрежесіне ие болады. Сондай-ақ, студенттер LLB-ді әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдардағы басқа курстардың негізі ретінде пайдалана алады.