Кіріспе

Лахос Н. Эгри (4 маусым 1888 – 7 ақпан 1967) – венгр-американдық драматург және шығармашылық жазу бойынша оқытушы. Ол пьеса жазу туралы ең жақсы еңбектердің бірі саналатын «Драмалық жазу өнері» және оның ілеспе оқулығы «Шығармашылық жазу өнері» кітаптарының авторы. Театрдан өзге, оның әдістері әңгімелер, романдар және сценарийлер жазуда да қолданылды.

Алғашқы жылдар

Эгри Аустрия-Венгрияның Эгер қаласындағы еврей отбасында дүниеге келді. 1906 жылы АҚШ-қа келіп, Нью-Йорктегі киім фабрикасында тігінші және пресші болып жұмыс істеді. Ол Халықаралық әйелдер киім тігушілер одағының белсенді мүшесі болды.

Драматург

Эгри өзінің алғашқы үш актілік пьесасын он жасында жазды, «Драмалық жазу өнері» кітабындағы оның өмірбаянында көрсетілгендей. 1927 жылы Эгридің экспрессионистік пьесасы «Rapid Transit» мажар тілінен аударылып, Нью-Йорктегі Провинстаун театрында қойылды. Осы машина дәуірінің қызу қарқынын жеткізуге лайықты құрал іздеп, Эгри өмірдің барлығы жиырма төрт сағатқа сығылған әлемді көзге елестетті. Балалар бірнеше минуттың ішінде есейеді, тамақ бір-екі секундта желінеді, бульварлық газеттер бір-екі секунд сайын шығады, ал жарты минуттың қана уақытты жоғалту – өте маңызды мәселе. «The New York Times» газеті бұл пьесаны «кейде хаотикалық, бірақ уақыт-уақыт қызықты» деп сипаттады. Эгридің басқа пьесаларына сатирикалық комедия «Маған сеніңіз бе, сенбеңіз бе» (1933), «Торнадо» (1938), «Осы – махаббат» (1945, Арден Янгпен бірлесіп), және «Кактус клубы» (1957) кіреді. Оның бір актілік мажар пьесаларының ішінде «Шайтан өлді», «Өрмекшілер», «Екі құдайдың арасында», «Көрсетілім болмайды» және «Жын-шайтандар» бар.

Драма жазу мұғалімі

Эгри алдымен Нью-Йоркте (1860 Бродвей және 2 Колумб Сырк), содан кейін Лос-Анджелесте драматургия курстарын оқытты. Көп назар аударған студенттерінің бірі 63 жастағы әже Естер Кауфман болды, ол Эгридің сабақтарына қатысты. Эгри Кауфманды Лоуэр-Ист-Сайдта өскен кезі туралы пьеса жазуға ынталандырды. Соның нәтижесінде "Көкек ішіндегі құрт" пьесасы 1961 жылдың 13 наурызында Нью-Йорктегі Мейдмен Плейхауста тұңғыш рет көрсетілді және аралас пікірлерден кейін 28 мамырда жабылды. Эгри басқа драматургтармен және сценарийшілермен де жұмыс істеді, соның ішінде Вуди Аллен, ол 2 Колумб Сырк мекенжайында Эгридің курсын тыңдады. "Менің ойымша, оның "Драмалық жазу өнері" кітабы – бұл тақырыпта жазылған ең шабыттандыратын және ең жақсы кітап, менде барлық кітаптары бар", - деді Аллен биографы Эрик Лаксқа.

Драмалық жазу өнері

Алғаш рет 1942 жылы Simon & Schuster баспасында «Пьеса қалай жазуға болады» деген атпен жарияланған Эгридің трактаты 1946 жылы «Драмалық жазу өнері» деп қайта қаралып, жарық көрді. Эгри «Драмалық жазу өнері» еңбегінде Аристотельдің кейіпкердің сюжетке екіншілік екендігі туралы пікіріне (Аристотельдің «Поэтикасында» айтылғандай) қарсы шығады. Эгридің сөзіне сәйкес, жақсы бейнеленген кейіпкерлер сюжетті өздері дамытады, сондықтан кейіпкердің негізі – жақсы жасалған оқиғаның маңызды бастауы болып табылады. Эгридің аргументінің басты бөлігі – ең жақсы оқиғалар «премиза» деп аталатын нәрсені дәлелдеу үшін тезис, антитезис, синтез немесе диалектиканың логикалық әдісін ұстанады деген тұжырымы. Эгри айтуынша, премиза – тақырыптық шындық. «Драмалық жазу өнері» еңбегінде ол «салқындық – құлдырауға әкеледі» дегенді мысал ретінде келтіреді. Осы тақырыпқа бекінгеннен кейін, дейді Эгри, драматур осы мәлімдемеден оқиғаның бастамы, ортасы және соңы туралы ойды көре алады: біріншіден, өте салқын мінезді кейіпкердің қалыптасуы; екіншіден, сол кейіпкердің салқындығының сөзсіз қарсылыққа немесе антитезиске ұшырауы; және үшіншіден, кейіпкердің құлдырауы. Эгри сондай-ақ өмірдің барлық түрлеріндегі өзгерістің үнемі болатын рөліне назар салады, ол адамдарды бірінен соң бірі келетін үлкен кедергілерге тап болып, жаңа философияларды дамытуға және синтездеуге мәжбүр етеді.

Шығармашылық жазу өнері

1965 жылы Эгри «Жаратылыстану жазу өнері» кітабында кейіпкерлердің дамуы мен мотивациясы туралы көзқарасын кеңейтті. Оның осы еңбегіндегі негізгі тезистерін былай қорытындылауға болады: Барлық адамдар табиғаты бойынша өзімшіл, олардың басты қозғаушы күші – маңызды екенін сезіну немесе солай қабылдануы. Адамның мінезі тұрақты болып, өмір бойында едәуір өзгермейді. Көркем жазу іс-әрекеттерден, оқиғалардан немесе жағдайлардан емес, бір немесе бірнеше басты кейіпкерді анықтаудан басталуы керек. Кейіпкерлердің үстемдік ететін қасиеті болуы керек (Эгринің термині – compulsion), көбінесе теріс, мысалы, ашкөздік, мақтанқорлық немесе ысырапшылық, және осы қасиеттің басым болуын қалаумен байланысты. Автор кейіпкерлерінің мотивациясын толық түсінуі керек, қажет болған жағдайда, олар оқиғаның бір бөлігі болмаса да, олардың тарихы мен өмірбаянын беру арқылы. Кітаптағы көптеген мысалдарда қолданылатын қанағаттандырарлық құрылым – қарама-қарсы кемшіліктері бар екі кейіпкердің тығыз байланыста болуы, бұл қақтығысқа драмалық шешім табуға әкелетін дағдарысқа соқтырады.

Кейінгі өмірі

Эгри өліміне дейін аз уақыт бұрын Батыс Лос-Анджелестегі үйінде (Мейфилд даңғылы, 11635 нөмір) шығармашылық жазудан сабақ берді. Ол «Ливанның Седарс» ауруханасында жүрек талмасынан қайтыс болды.