Кіріспе

1963 жылы түсірілген фильм

"Қысқы жарық" (Nattvardsgästerna) – 1963 жылы түсірілген швед драмалық фильмі, сценарийін Ингмар Бергман жазып, режиссерлік еткен. Басты рөлдерді оның үздік актерлері Гуннар Бьёрнстранд, Ингрид Тулин және Макс фон Сидоу сомдаған. Фильм шағын ауылдық швед шіркеуінің пасторы Томас Эрикссонның (Бьёрнстранд) өмірлік дағдарысы мен христиан дініне деген сенімін жоғалтуын көрсетеді. Бұл фильм тақырыптық тұрғыдан байланысты фильмдер сериясының екінші бөлімі, алғашқысы – "Бұлыңғыр айна арқылы" (1961), келесісі – "Үнсіздік" (1963) фильмі. Кейде бұл фильмдер трилогия деп есептеледі. Онда Бергман "Бұлыңғыр айна арқылы" фильміндегі Құдай – махаббат деген пікірді қайта қарастырады және бұрынғы фильмдегі Құдайды алып, қорқынышты өрмек ретінде бейнелейді. Бергман бұл әңгімені өз өмірін өз қолымен аяқтаған адамның рухани жетекшісімен сөйлескеннен кейін құрастырды. Фильм 1962 жылы Швецияның әртүрлі аймақтарында түсірілді. Вилгот Шёманның "Ингмар Бергман фильм түсіреді" фильмі "Қысқы жарық" фильмінің түсірілімімен бірге жасалды және оның өндірісін көрсетеді. Фильм операторлық шеберлігі мен көтерілген тақырыптары үшін жағымды пікірлер алды.

Сюжет

Пастор Томас Эрикссонның түскі мерекесінің соңғы сәттерінде балықшы Джонас Перссон мен оның жүкті әйелі Карин, Томастың бұрынғы әулеті атеист Марта сияқты бірнеше адам ғана қатысады. Дін қызметінен кейін Томасқа салқын тисе де, ол сағат үште басқа қалада қызмет етуге дайындалады. Бірақ ол кетер алдында Персондар келіп, онымен сөйлеседі. Қытай атом бомбасын жасап жатыр деген хабарды естіген соң, Джонас ашу-ызаға батып отыр. Томас ер адаммен қысқаша сөйлеседі, бірақ әйелі үйге келгеннен кейін Джонастан қайтып келуін сұрайды. Персондар үйден кеткен соң, орнын басатын мұғалім Марта кіреді. Ол жағымсыз Томасты жұбатуға тырысады және оның өзіне жазған хатын оқып шыққанын сұрайды. Ол жоқ, және оған өзінің Джонасқа көмектеспегенін айтады, және ол үмітсіз болғандықтан, оған айтары бар ма деп ойлайды. Марта Томасқа деген махаббатын, сонымен қатар оны сүймейтіндігіне сенетінін айтады. Ол кетіп барады да, Томас оның хатын оқиды. Марта хатта Томастың өзін елемеуін, оның денесін бүлдірген сыпыртқының қалай оны жек көретінін және оның сенімі мен дұғаларының оған көмектеспегенін айтады. Ол өзінің отбасы дінсіз қалай жылы және сүйіспеншілікке толы болғанын жазды және оның Исаға немқұрайды қарауына таңғалдығын білдірді. Томас хатты аяқтап, ұйықтап кетеді. Джонастың қайтып келуінен оянып, Томас ақырында өзінің де сенімсіз екенін мойындамас бұрын, кеңес беруге тырысады. Ол өзінің сенімі менмендікке негізделгенін айтады. Құдай адамзатты жақсы көретін, бірақ Томасты бәрінен де артық көретін. Испанияда Азамат соғысы кезінде Лиссабонда қызмет еткен Томастың сүйіспеншілікке толы Құдайды қатыгездікпен салыстыруға шамасы келмеді, сондықтан ол бұған мән бермеді. Ақырында Томас Джонасқа Құдайдың бар екенін мойындамасақ, бәрі түсінікті болады дейді, өйткені онда адамның қатыгездігі түсіндірілуге мұқтаж емес. Джонас кетеді, ал Томас айқышқа тіреліп, өзін ақыры еркін деп жариялайды. Марта осыны естіп, қуаныштан құшақтап, Томасты құшақтап алады, бірақ ол оның сүйіспеншілігіне жауап бермейді. Жесір Магдалена олардың сөзін бөліп, Джонастың өз-өзіне қол жұмсағанын айтады. Томас оқиға орнына жалғыз өзі барады да, полицияға Джонастың денесін бөренемен жабуға көмектеседі. Марта жаяу келеді, содан кейін Томасқа үйіне барады, ол оны суық тигеніне дәрі алуға шақырады. Мартаның үйіне жалғасқан сыныпта күтіп тұрған Томас ақыры оған шабуыл жасап, алдымен оны өздері туралы уәде-шарғыдан шаршағанын айтып, одан бас тартқанын айтады. Бұл оның сезімдерін тоқтата алмаған кезде, Томас оған оның проблемаларынан, оған қамқорлық жасауға тырысуынан және үнемі сөйлесуінен шаршағанын және Марта ешқашан өзінің сүйікті әйелінің, өзінің сүйікті әйелінің қатарына қосыла алмайтынын айтады. Шабуылдан қатты шоққа түсіп, Марта Перссонның үйіне бірге баруға келіседі. Карен Джонастың өзін-өзі өлтіргенін білгенде, баспалдаққа құлап түсіп, өзінің және балаларының қалай өмір сүретінін ойлайды. Томас көмек көрсетуді ұсынып, кетеді. Сағат үште екінші шіркеуде ғибадатқа келген Томас пен Марта ғимаратты бос табады, тек мүгедек сексттон Алгот пен органшы Фредрик. Алготтың жамағат бөлмесінде Томастың азапты оқиға туралы сұрақтары бар. Алгот Исаның азап шегуіне неге соншалықты көп көңіл бөлінгенін ойлайды, ол оның хабары мен бұйрықтарын жоққа шығарған шәкірттерінің көптеген сатқындықтарына және ақырында оған айқышқа шегеленіп жауап бермеген Құдайға қарағанда қысқа болды. Ол: "Құдайдың үндемеуі одан да жаман емес пе еді?" деп сұрайды. Мұны естіген Томас "иә" деп жауап береді. Осы арада Фредрик Мартаға кішкентай қаладан және Томастан кетіп, қалғандары сияқты армандары қирағанша өз өмірін сүру керектігін айтады, бірақ ол дұға етуді таңдайды. Фредрик пен Алгот ешкім келмегендіктен, олар үшін арнайы рәсім жасалуы керек пе деп ойлайды. Томас оны ұстап тұруды шешті, сонда қоңыраулар соғылды. Ол ғибадатхананы: "Құдай Ие, бүкіл әлемнің Билеушісі, аспан мен жер Сенің салтанатыңмен толы" деп, "Санктс" деп бастайды.

Тақырыптар

Ингмар Бергман бұрынғы фильмдерін, осыған ұқсас тақырыптармен түсіргендерін – "Көктемді қыз" (1960) және "Шыны арқылы қараңғыда" (1961) деп атады. "Қысқы жарық" көбінесе "Шыны арқылы қараңғыда" фильмінен кейін және "Үнсіздік" фильмімен аяқталатын трилогияның екінші фильмі деп саналады. Үш фильмнің де негізгі тақырыбы – рухани мәселелер. Бергман былай деп жазады: "Бұл үш фильмде қысқарту мәселесі көтеріледі. "Шыны арқылы қараңғыда" – сенімнің жеңілісі. "Қысқы жарық" – сенімге қадам басу. "Үнсіздік" – Құдайдың үнсіздігі – кері бейне. Осылайша, олар трилогияны құрайды". Кейін ол фильмдер трилогияны құрайды деген пікірін қайтарып алды. "Шыны арқылы қараңғыда" Құдай – сүйіспеншілік екені туралы пікірталаспен аяқталады, ал "Қысқы жарық" Құдайды түсіну осылайша қарапайым ба екенін зерттейді. Бергман сүйіспеншілік Құдайдың бар екенін дәлелдейтін идеядан бас тартқанын айтты, себебі ядролық соғыс қорқынышынан өзін-өзі өлтіруге бейім кейіпкерге оны түсіндіру жеткіліксіз болды. Блом кейіпкері Құдайды сүйіспеншілік деп ұнатпайды, бұл сөздерді Томасқа жатқызады, бірақ "Шыны арқылы қараңғыда" аяқталуын дәл қайталайды. Томастың әйелін жоғалтуы және сүйе алмауы оған Құдай үнсіздікке берілгенін тағы бір дәлелдейді. Ал Алгот кейіпкері, ағартуға жеткендей көрінеді, Томастың рухани дағдарысын Исаның айқышқа ілінгендегі сөздерімен және Құдайдың "үнсіздігімен" салыстырады. "Шыны арқылы қараңғыда" сияқты, "Қысқы жарық" та Құдайды "тоқыма құдай" деп сипаттайды, ал "Қысқы жарық" Томас тоқыма құдайды азаппен байланыстырғанда метафораны түсіндіреді, бұл оның бұрынғы сүйіспеншілік құдайы туралы идеяларына қайшы келеді. Аяқталу Томас Құдай жоқ деп шешкенін немесе Томас сенімін сақтап қалуы керек екенін білгенін білдіруі мүмкін, өйткені Исаны қоса алғанда, барлық христиандар Құдайдың үнсіздігімен күреседі. Бергманның пікірінше, "Қысқы жарық" – Құдай бар ма, жоқ па деген зерттеуінің соңы, одан кейін адам сүйіспеншілігі оның басты мәселесіне айналды.

Даму

Режиссер және сценарий авторы Ингмар Бергман фильмді түсіруге бір дін қызметкерімен әңгімелескеннен кейін шабыттанды, ол бұрын өзін-өзі өлтірген балықшыға рухани кеңес бергенін айтты. Бергман осыған дін қызметкерінің өзінің сенімімен күресіп, сондай-ақ некеден тыс қарым-қатынаста болуы туралы ойларды қосты. Кейіпкердің Қытай мен жаппай қырып-жою қаруларынан қорқып депрессияға түсу идеясы Бергманның өзі оқыған бір мақалаға негізделген, ол бұл оның жеке қорқынышын көрсететінін мойындады. Ол сценарийді 1961 жылдың 11 тамызында аяқтады, содан кейін Вилгот Сьёман Ингмар Бергман фильм түсіру процесін көрсететін деректі фильмді түсіре бастады. Осы фильм арқылы Бергман сценарийді әкесі, Швеция шіркеуінің пасторы Эрик Бергманмен бөлісудің сирек мүмкіндігін жасады және әкесі оны үш рет оқығанын айтты. Ингмар әкесіне Эрикті түсінгенін жеткізуге тырысқан болуы мүмкін, бірақ кейіпкердің аты – Эриксон (Эрик ұлы) кейіпкердің Эрикке қарағанда Ингмарды бейнелейтінін көрсетеді.

Кастинг

Ингмар Бергман кейбір рөлдерді өзі қастық етті. Томас рөлін сомдаған актер Гуннар Бьёрнстранд көбінесе комедиялық рөлдерде ойнайтын, сондықтан жағымсыз кейіпкерді ойнау оған қиындық тудырды. Осының салдарынан ол кейбір сөздерін ұмытып қалды, бұл Бергманның айтуынша, Бьёрнстрандтан бұрын ешқашан көрмеген нәрсе еді. Дегенмен, Бьёрнстранд Сёманға кейіпкердің өзіне жақындықтан ұнағанын айтты. Аллан Эдуолл реквизитші К. А. Бергман сияқты ревматизммен ауыратын кейіпкерді ойнады. Осы себепті К. А. Бергман Эдуоллдың ойынын қадағалады.

Түсірілім

Фильм 1961 жылдың 4 қазаны мен 1962 жылдың 17 қаңтары аралығында Filmstaden студиясында, Skattunge kyrka және Rättvik қалаларында түсірілді. Топ Skattunge kyrka шіркеуінің ішін түсіре алмағандықтан, интерьерлер үшін декорация салған. Никвисттің жарықтандыруы түсірілімдерде төмен бұрыштан тікелей қолданылды. Киімдер қарапайым болғанымен, костюм дизайнері Макс Голдштейн актерлерге ең жақсы көрінетінін анықтау үшін көптеген киімдерді кигізіп көрді, ал Ингмар Бергман оның эскиздерін қараған жоқ. Фильмде орган музыкасынан басқа, қосымша музыка қолданылмады. Бергман Иоганн Себастьян Бахтың виолончельге арналған №2 сюитасынан "Сарабанда" (BWV 1008) шығармасын Томас пен Мартаның Джонастың өзін-өзі өлтіру орнынан кетіп бара жатқан көрінесіне пайдалануды жоспарлаған, бұл туынды "Through a Glass Darkly" фильмінде де қолданылған еді. Бірақ Бергман бұл идеяны "жасанды" деп танып, кейіннен бас тартты. Бергман түсірілімнің қарқыны әдеттегі фильмдерінен баяу болғанын, себебі дұрыс эмоцияларды жеткізу қиын болғанын айтты, бірақ көрінелерді әдетте көп рет түсіруге тура келмеді. Мартаның Томасты жұбатқан көрінесі 11 рет түсірілді.

Шығару

Фильм Швецияда 1963 жылдың 11 ақпанында көрсетілді. Вилгот Шёманның швед премьерасындағы көрермендермен сұхбаттары, олардың фильмді шедевр деп есептегенін, актерлік ойынның шынайы болғанын және Бергманның сенімге қатысты күресінің баршаға ортақ екенін көрсетті. АҚШ-та "Қысқы жарық" фильмі 1963 жылдың 13 мамырында Нью-Йорк қаласында көрсетілді, дистрибьюторы – Janus Films. 2003 жылдың 19 тамызында The Criterion Collection компаниясы фильмді 1-аймақта DVD форматында, "Көзілдіріктен қарағанда", "Үнсіздік" және Шёманның "Ингмар Бергман фильм түсіреді" деректі фильмімен бірге шығарды. 2018 жылы Criterion компаниясы 2018 жылдың 20 қарашасында "Ингмар Бергманның киносы" жинағында Бергманның тағы 38 фильмімен бірге А аймағында Blu-ray нұсқасын жариялады.

Қабылдау

"Қысқы жарық" американдық баспасөзде қарама-қайшы пікірлер тудырды. Variety журналында фильм "дінге сенімділер үшін өте әсерлі және қызықты, ал дінге бейжай қараушылар үшін сәл жалықтыратын" фильм деп сипатталды. New York Herald Tribune газетінен Джудит Крист бұл туындының "адамның жағдайына суыққандай қараңғылықпен толы, терең үңілумен" келгенін жазды, бірақ фильмді "абстрактілі идеяларында көңіл көншітпейтін, мұңды" деп тапты. Джон Саймон The New Leader журналында оны "кемсіз Бергман" деп атады, бірақ оның "көруге тұрарлық" екенін де айтты. The New York Times газетінде Босли Кроутер оны "ойландыратын, қызықты, дүркілдетуге лайық фильм" деп бағалады. 1965 жылы фильм Cahiers du Cinéma журналының "Жылдың үздік 10 фильмі" тізімінде 3-орынға ие болды. Сюзан Сонтаг 1964 жылғы желтоқсанда Evergreen Review журналында жарық көрген "Түсіндіруге қарсы" атты танымал эссесінде "Қысқы жарықтағы" "оқиғаның және кейбір диалогтардың жас сәулелі зияткерлік танылмауына" сын көтерді, бірақ "бейнелердің әдемілігі мен көркемдігіне" жоғары баға берді. 2007 жылы Роджер Эберт "Қысқы жарық" фильмін өзінің "Ұлы фильмдер" тізіміне қосып, фильмнің "мұңды, батыл күшіне" тоқталып, Сонтагтың визуалды стилін "қатаң қарапайымдылық" деп бағалауын қайталады.