Луиджи Фердинанд Марсили: ғалым, саяхатшы және әскери инженер

Кіріспе

Италиялық ғалым және табиғаттанушы (1658–1730)

Граф Луиджи Фердинандо Марсили (немесе Марсигли, лат. Марсилий; 10 шілде 1658 – 1 қараша 1730) – итальяндық ғалым және көрнекті табиғаттанушы, сонымен қатар елші және әскер қызметкері болған.

Өмірбаян

Ол Болоньяда дүниеге келген, ежелгі патшалық әулеттің мүшесі болған және текті әлеуметтік жағдайына сай білім алған. Оқуын математика, анатомия және табиғаттануды зерттеу арқылы толықтырды, оған Болоньяның ең жақсы ұстаздары көмектесті, ал жеке бақылаулары арқылы оны жетілдірді. Туған қаласында ғылыми оқудан кейін ол Кіші Азияны аралап, Осман империясының әскери ұйымы және оның табиғи тарихы туралы деректер жинады. Отанына оралғаннан кейін император Леопольдтің (1682) қызметіне кіріп, түріктерге қарсы ерлікпен соғысты, Раба өзеніндегі шайқаста жараланып, тұтқынға алынды; Вена шайқасынан кейін онымен кездескен пашаға сатылды, 1684 жылы босатылуы қамтамасыз етілді. Ол императорлық армияға оралып, талантты әскери инженер ретінде өнер көрсетеді. Марсигли 1686 жылы Буданы сәтті қоршауға алуға және келесі жылдары түріктерге қарсы азаттық соғысының әскери операцияларына үлес қосты. Карловиц шартынан кейін Габсбург шекаралық комиссиясын басқаруға тағайындалды. Марсигли бұрынғы Венгрия Корольдігіндегі (қазіргі Хорватия, Сербия, Румыния) 850 шақырымдық Габсбург-Осман шекарасын картаға түсірді. Венгрияда өткізген жиырма жыл ішінде ғылыми ақпарат, үлгілер, көне заттар жинады, Дунай жөніндегі еңбегі үшін өлшемдер мен бақылаулар жасады. Оған доктор Иоганн Кристоф Мюллер көмектесті, ол қолжазбаларды басып шығаруға дайындады және Нюрнбергтегі туған қаласындағы граверлерге тапсырыс берді. "Prodromus" еңбегінің үлгісі 1700 жылы жарық көрді, ал толық еңбек 1704 жылға жоспарланған. Оның ғылыми жетістіктері Англияда жақсы қабылданды және 1691 жылдың қарашасында Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. Испан мұрагерлік соғысы кезінде Марсигли Рейн өзеніндегі Брайсах императорлық бекінісінде граф д'Арконың қолбасшысының орынбасары болды, ол 1703 жылы берілді. Граф д'Арко қажетсіз ерте капитуляция жасағаны үшін басы кесілді, ал Марсигли киелі Рим императорынан шендері мен құрметтерінен айырылды, оның рыцарлық қылышы оның үстінен сындырылды. Императорға шағымдары нәтижесіз болды, бірақ көпшілік пікірі оны немқұрайлылық немесе білімсіздік айыбынан кейін ақтады. Габсбург армиясынан кеткеннен кейін ол Швейцарияға, содан кейін Францияға сапар шегіп, Марсельде теңіздің табиғатын зерттеді. Ол жоспарлар жасады, астрономиялық бақылаулар жүргізді, өзендердің жылдамдығы мен мөлшерін өлшеді, барған елдерінің өнімдерін, кен орындарын, құстарын, балықтарын және қазбаларын зерттеді, сондай-ақ әртүрлі үлгілер, құралдар, модельдер, көне заттар және т.б. жинады. Соңында ол Болоньяға оралып, 1712 жылы барлық коллекциясын Болонья университетінің сенатына тапсырды. Ол 1715 жылы ресми түрде ашылған «Ғылымдар мен өнер институтын» құрды. Институттың әртүрлі бөлімдеріне алты профессор тағайындалды. Кейіннен ол латын, грек, еврей және араб тілдері үшін ең жақсы жинақталған баспахана құрды. Бұл іс Сент-Томас Аквинскийдің қамқорлығымен доминикандықтарға тапсырылды. Оның Дунай жөніндегі маңызды еңбегі жиырма жылдық үзілістен кейін 1726 жылы Амстердам мен Гаагада жарық көрді. Еңбектің карталары 1744 жылы атлас түрінде жарық көрді. 1725 жылы жарық көрген "Океандар туралы" трактаты Марсиглиді қазіргі заманғы океанографияның негізін қалаушы деп есептеуге мүмкіндік береді. 1727 жылы ол Англия мен Голландияда жинаған Шығыс Үндістан материалдарын өзінің басқа жинақтарына қосты. Ол құрған институттың ресми шеруі Аян мерекесінде жиырма бес жылда бір рет өткізілуі белгіленді. 1715 жылы ол Париж ғылым академиясының шетелдік мүшесі атанды; сондай-ақ ол Лондон Корольдік қоғамының және Монпелье қоғамының мүшесі болды.

Born in Bologna, he was a member of an ancient patrician family and was educated in accordance with his noble social rank. He supplemented his reading by studying mathematics, anatomy, and natural history helped by the best Bolognese tutors and enhanced by his personal observations. After a course of scientific studies in his native city he travelled throughout Asia Minor collecting data on the Ottoman Empire's military organisation, as well as on its natural history. On his return he entered the service of the Emperor Leopold (1682) and fought with distinction against the Turks, by whom he was wounded and captured in an action on the River Rába; sold to a pasha who met him after the Battle of Vienna, his release was secured in 1684. He returned to the Imperial Army deploying his skills as a talented military engineer. Marsigli contributed to the successful siege of Buda in 1686 and in the following years in the military operations of the liberation war against the Turks. After the Treaty of Karlowitz he was commissioned to lead the Habsburg border demarcation commission. Marsigli mapped the 850 km long Habsburg Ottoman border in the former Kingdom of Hungary (today including Croatia, Serbia, Romania). During the twenty years he spent in Hungary he collected scientific information, specimens, antiques, took measurements and observations for his work on the Danube. He was assisted by Dr Johann Christoph Müller who prepared manuscripts for printing and commissioned the engravers in his home town of Nuremberg. The sample of the work, Prodromus, was published in 1700 and the large work was expected by 1704. His scholarship was well received in England, and was elected a Fellow of the Royal Society in November 1691. During the War of the Spanish Succession Marsigli was second in command under the Count d'Arco at the Imperial fortress of Breisach on the Rhine, which was surrendered in 1703. Count d'Arco was beheaded because he was found guilty of capitulating before necessary, while Marsigli was stripped of his titles and honours by the Holy Roman Emperor, and his chivalric sword was broken over him. His appeals to the Emperor were in vain, but public opinion, however, acquitted him later of the charge of neglect or ignorance. After he had left the Habsburg Army he made journeys to Switzerland and then France, spending a considerable time at Marseilles undertaking studies about the nature of the sea. He drew plans, made astronomical observations, measured the speed and size of rivers, studied the products, the mines, the birds, fishes, and fossils of every land he visited, and also collected specimens of every kind, instruments, models, antiquities, etc. Finally he returned to Bologna and presented his entire collection to the Senate of Bologna University in 1712. There he founded his "Institute of Sciences and Arts", which was formally opened in 1715. Six professors were put in charge of the different divisions of the institute. Later he established a printing house furnished with the best type sets for Latin, Greek, Hebrew, and Arabic. This was put in charge of the Dominicans under the patronage of St. Thomas Aquinas. His major work on the Danube was published, after twenty years of delay, in 1726 in Amsterdam and The Hague. The maps of the work were published as an atlas in 1744. His treatise of oceans, published in 1725, renders Marsigli to be considered the founding father of modern oceanography. In 1727 he added to his other collections East India material which he collected in England and Holland. A formal procession of the Institute he founded was established to take place every twenty five years on the Feast of the Annunciation. In 1715 he was named a Foreign Associate of the Paris Academy of Sciences; he was also a Fellow of the Royal Society of London, and of Montpellier.

Шығармалары

Оның жиырмадан астам еңбегінің тізімі Никеронның естеліктерінде келтірілген. Оның ең маңызды жұмыстары: "Osservazioni interne al Bosforo Tracio" (Рим, 1681); "Histoire physique de la mer" (Леклерк аударған, Амстердам, 1725); "Danubius Pannonico Mysicus" – Данубиус өзені туралы құнды тарихи және ғылыми ақпаратқа толы, суреттері көп алты томдық еңбек (6 том, Гаага, 1726); және "L'Etat militaire de l'empire ottoman" (Амстердам, 1732).