Кіріспе

Адам шашымен байланысты гигиена және косметология. Шаш күтімі – адамның бас терісінен өсетін шашты, сондай-ақ аз дәрежеде бет, кіндік және басқа да дене шаштарын қамтитын гигиена мен косметологияның жалпы атауы. Шаш күтімі әр адамның мәдениетіне және шашының физикалық қасиеттеріне қарай әртүрлі болады. Шашқа бояу, кесу, қырқу, шашу немесе балауыздау, қантты балауыздау және жіппен шаш алу сияқты процедуралар арқылы күтім жасауға болады. Шаш күтімі қызметтерін салондарда, шаштараздықтарда және күндізгі спа-орталықтарда ұсынады, ал өнімдерді үйде пайдалану үшін сауда желісінде алуға болады. Лазерлік шаш алу және электролиз де қолжетімді, бірақ оларды (АҚШ-та) медициналық кеңселерде немесе арнайы спа-орталықтарда лицензияланған мамандар жүзеге асырады.

Биологиялық процестер мен гигиена

Шашты күту мен бас терісін күту көзделмейтін екі бөлек нәрсе сияқты көрінеді, бірақ іс жүзінде байланысты, себебі шаш тері астынан өседі. Шаштың тірі бөліктері (шаш түкпегі, шаш түбі, түбір қабығы және май безі) тері астында орналасқан, ал көзге көрінетін шаштың өзі (қабық пен миды жабатын қабық) тірі процестерге ие емес. Шаштың көзге көрінетін бөлігіне келтірілген зақым немесе өзгерістерді биологиялық жолмен жазып жөндеу мүмкін емес, бірақ шашты күтіп, қабықтың зақымданбауын қамтамасыз етуге болады. Дене саулығы мен сау шаштың болуы үшін бас терісін, денедегі басқа терілер сияқты, сау ұстау қажет. Шашы қалың немесе шашы түсіп жатқан адамдар бас терін жиі тазаласа, шаш түсуі мүмкін. Дегенмен, бас терісінің барлық дерті бактериялық инфекциядан туындамайды. Кейбір дертілер себепсіз пайда болады, көбінесе олардың белгілерін бақылау арқылы емдеуге болады (мысалы, қабыршақтану). Сонымен қатар, шаштың өзіне әсер ететін бактериялар да бар. Бас құрттары – әлемдегі шаш пен бас терісінің ең көп таралған дертінің бірі. Бас құрттарын мұқиятпен жоюға болады және зерттеулер көрсеткендей, бұл әрқашан нашар гигиенамен байланысты емес. Жақындағы зерттеулер бас құрттарының таза шашта да жақсы өсетінін көрсетті. Осылайша, «шаш жуу» термині шатастыруға болады, себебі сау шашты өндіру және күтіп ұстау үшін қажетті нәрсе көбінесе бас терісінің бетін тазалау, денедегі теріні таза ұстау сияқты. Адам терісіндегі май бездері негізінен май қышқылдарынан тұратын май (себум) өндіреді. Себум шашты және теріні қорғайды, терідегі микроорганизмдердің өсуін тежей алады. Себум терінің сәл қышқылды табиғи pH деңгейін (pH спектрінде 5 пен 6,8 аралығында) сақтауға көмектеседі. Бұл майлы зат шашты ылғалдырып, жылтырқылдатады, шаш бойымен төмен қарай жылжиды және шаштың кебуінен немесе сыртқы заттардың көп мөлшерде сіңуінен сақтайтын қорғаныш ретінде қызмет етеді. Себум қорғаныш қасиеттеріне ие болғанымен, оның көп мөлшері шаш түбірлерінің бітелуіне әкелуі мүмкін. Бұл бітелу әдетте қабыршақтанудан немесе тірі жасушалардан болады. Нәтижесінде, «бітелген шаш түбірлері» шаштың өсуіне кедергі келтіруі мүмкін. Себум шаш бойымен щеткамен және тарақпен «механикалық» түрде де таралады. Егер себум артық болса, шаш түбірлері майлы, жылтыр және әдеттегіден қараңғырақ көрінеді, ал шаш бір-біріне жабысып қалуы мүмкін.

Шашты тазалау

Шашты жуу артық тер мен майды, сондай-ақ шаш пен бас терісінен қажетсіз өнімдерді кетіреді. Көбінесе шаш душ қабылдау немесе моншаға түсу кезінде, арнайы беттік белсенді зат болып табылатын шампуньмен жуылады. Шампуньдер шашқа су мен шампунь жағу арқылы әрекет етеді. Майлы немесе құрғақ шашқа арналған шампунь судың беткі кернеуін бұзып, шаштың толық ылғалдануына мүмкіндік береді. Бұл «ылғалдану әрекеті» деп аталады. Ылғалдану әрекетіне шампунь молекуласының басы шаштың өсіне суды тартуы себеп болады. Керісінше, шампунь молекуласының құйрығы шаштың өсіндегі майға, кірге және майға тартылады. Шампуньмен жуудың физикалық әрекеті май мен кірді эмульсияға айналдырады, содан кейін сумен шайылып кетеді. Бұл «эмульсиялау әрекеті» деп аталады. Сульфатсыз шампуньдер сульфат құрамындағы қалыпты шампуньдерге қарағанда боялған шаштарға аз зиян келтіреді. Сульфаттар табиғи майларды және шаш бояуын да кетіреді. Сульфаттар шампуньдердің көпіршік пайда ету әсеріне де жауапты. Шампуньдердің pH деңгейі 4 пен 6 аралығында болады. Қышқыл шампуньдер ең көп қолданылатын түрі болып табылады және шаштың күйін сақтап немесе жақсартады, себебі олар шаш өсін ісірмейді және табиғи майларды кетірмейді.

Химиялық өзгеру

Шаштың түсі мен құрылымын өзгерту үшін, мысалы, керлеу, бояу сияқты химиялық өзгерістер жасауға болады. Бұлардың бәрі уақытша өзгерістер, өйткені қазіргі таңда тұрақты өзгерістер мүмкін емес. Шашқа жасалған химиялық өзгерістер тек бас терісінің үстіндегі шашты ғана әсер етеді; егер шаш түбірі зақымдалмаса, жаңа шаш өзінің табиғи түсі мен құрылымымен өседі.

Шаш бояуы

Шашты бояу – шаштың құрамындағы пигментті қосу немесе алып тастау процесі. Шашты бояу процесі пигмент қосылса немесе алынса, бояу немесе ағарту деп аталуы мүмкін. Уақытша шаш бояғыштары шафтты пигментпен жабады, ол кейін жуылып кетеді. Көптеген жағдайда, түстің тұрақты өзгеруі үшін шаштың қабықшасы ашылуы қажет, сонда ғана түс өзгерісі қабықшаның ішінде жүзеге асады. Бұл процесс шаштың құрылымын өзгерту үшін химиялық заттарды қолданады, ол қабықшаға немесе шаштың ішкі құрылымына зиян келтіруі мүмкін, нәтижесінде шаш құрғақ, әлсіз немесе сынғыш болуы мүмкін. Шаш өңделгеннен кейін қабықша толығымен жабылмауы мүмкін, бұл шаштың кедір-бұдыр болуына немесе пигменттің жылдам жоғалуына әкеледі. Әдетте, бастапқы шаш түсінен таңдалған түс неғұрлым ақын болса, шашқа соғұрлым көп зиян тиеді. Шашты бояу үшін химиялық бояулардан басқа, хенна және индиго сияқты шөптерді қолдануға немесе аммиаксыз ерітінділерді таңдауға болады.

Тұрақты және химиялық түзеу

Тұрақты толқындау және релаксация, релаксер немесе термиялық түзету арқылы шаштың ішкі құрылымын химиялық түрде өзгертуді қамтиды, бұл оның иілу дәрежесіне немесе түзулігіне әсер етеді. Химиялық өңдеуден өткен шаштар химиялық заттардың қолданылуынан әлсіздейді және химиялық өзгертілмеген шаштарға қарағанда көбірек қамқорлық пен жұмсақтылықты қажет етеді.

Ұзын шашы

Көптеген салаларда жұмысшылардың жарақат алуын болдырмау үшін шашты жабу немесе ұстап тұру талаптары болады. Бұл құрылыс, коммуналдық қызметтер және түрлі машина жасау шеберханаларында жұмыс істейтін адамдарды қамтиды. Сонымен қатар, көптеген мамандықтарда халық денсаулығын сақтау мақсатында шашты жабу қажет, мысалы, тамақ өнеркәсібі. Қауіпсіздік үшін шашты шектеуді талап ететін спорт түрлері де бар: шаштың көзге келіп, көру қабілетін бұғаттамауы, спорт құралдарына немесе ағаштар мен бұталарға ілініп қалмауы, сондай-ақ жаман ауа райында немесе суда шаш түйіліп қалмауы үшін. Мотоциклдерде және ашық төбелі спорт машиналарынде ұзын шаштың еркін желбіреуіне рұқсат бермеудің себебі көбінесе қауіпсіздік болып табылады.

Жұмсақ тері

Сәбилер мен қарт адамдардың бас терісі гормоналдық деңгейге байланысты май бездерінің өндірісі жағынан ұқсас келеді. Май безі себум – майлы эстерді бөліп шығарады, ол бас терісінің қышқыл қабыршағын сақтап, терінің жұмсақ әрі ылғалды болуын қамтамасыз етеді. Себум әдетте ересек адамдарда 2-3 күн сайын жиналып, шамадан асып кетеді. Нәзік терілі адамдарда бұл аралық ұзақ болуы мүмкін. Жасөспірімдерге шашын күнделікті жуу жиі қажет болады. Себум сонымен қатар шаш талшықтарына қорғау қабатын жабады. Күнделікті жуу себумды күнделікті кетіріп, тері бас терісінің жеткілікті ылғалдандырылмағанын сезінетін болғандықтан, себум өндірісін арттыруға себеп болады. Дегенмен, бас терісі аурулары болған жағдайда, жағдай басқаша болуы мүмкін. Сәбилер мен қарт адамдарда май бездерінің өндірісі жоғары деңгейде болмайды, сондықтан күнделікті жуу әдетте қажет емес.

Қиылған ұштары

Шаштың екіге бөлінуі, ресми түрде трихоптилоз деп аталады, шаштың талшықтарының ұштарындағы қорғаныш қабықшасы жойылған кезде пайда болады. Бұл жағдайда шаш талшығы бойлық бағытта бөлінеді. Шашқа әсер ететін кез келген химиялық немесе физикалық фактор, мысалы, қыздыру, шаштың екіге бөлінуіне әкелуі мүмкін. Әдетте, зақымдалған шаш талшығы екі немесе үш бөлікке бөлінеді және бөлініс екі-үш сантиметрге дейін созылуы мүмкін. Шаштың екіге бөлінуі көбінесе ұзын шашта байқалады, бірақ күтімсіз қысқа шашта да кездеседі. Шаш өскен сайын, бас терісінен шығатын табиғи майлар шаштың ұштарына жетпей қалуы мүмкін. Шаштың ұштары шамамен 10 сантиметрге жеткенде ескі деп есептеледі, себебі олар күн сәулесіне ұзақ уақыт бойы тозып, көптеген шампуньдерден өткен және шаш кептіргіштері мен ыстық темірлердің әсерінен қызып кеткен болуы мүмкін. Бұлдың нәтижесінде шаш ұштары құрғақ және сынғыш болып, екіге бөлінуге бейім келеді. Шашты сирек кесу және ылғалды күтім жасаудың жетіспеуі осы жағдайды нашарлатуы мүмкін.

Жалпы шаштың түсіп кетуі

Кейбіреулер шашын толығымен қырқып тастайды, ал енді біреулердің шашы түсуіне себеп болатын ауруға (мысалы, қатерлі ісікке – әр түрлі қатерлі ісік немесе оның емделуі шашты түсіруге әкеліп соқтырмайтынын ескеріңіз) шалдығуы мүмкін, немесе осының нәтижесінде бас шашын қырқуға шешім қабылдауы мүмкін.

Шаш күтімі мен тамақтану

Генетика және денсаулық сау шаштың факторлары болып табылады. Шаштың денсаулығы үшін дұрыс тамақтану маңызды. Шаштың тірі бөлігі бас терісінің астында, шаш түбірі шаш түтікшесінде орналасқан. Бүкіл түтікше мен түбір артериялар арқылы қамтамасыз етіледі, ал қан түтікшеге/түбірге қоректік заттарды жеткізеді. Адамның денсаулығында стресс, жарақат, түрлі-түрлі дәрілер, созылмалы медициналық жағдайлар немесе уақытша болатын аурулар, су мен тамақтағы ауыр металдар, темекі тарту сияқты жағдайлар шашқа, оның өсуіне және сыртқы түріне әсер етуі мүмкін. Жалпы алғанда, ақуыз, жемістер, көкөністер, майлар және көмірсулар бар толыққанды тамақтану маңызды (кейбір витаминдер мен минералдар денеге жеткізілуі немесе сіңірілуі үшін май қажет). Кез келген тапшылық әдетте алдымен шашта көрінеді. Жеңіл анемия шаштың түсуіне және шаш сынуына себеп болуы мүмкін. Сау шаш үшін ең маңызды витаминдердің бірі – В тобындағы витаминдер, әсіресе биотин. В5 (пантотен қышқылы) шашқа икемділік, күш және жылтырлық береді, сондай-ақ шаштың түсуі мен ағаруының алдын алуға көмектеседі. В6 қышықтың алдын алады және оны дәнді дақылдарда, жұмыртқа сарысында және бауырда табуға болады. В12 витамині шаштың түсуін болдырмауға көмектеседі және оны балық, жұмыртқа, тауық және сүтте табуға болады. Дене шаршағанда, ол процестерін қайта бағалайды. Мысалы, ең алдымен маңызды органдарға көмек көрсетіледі, яғни сау, оттегімен қамтамасыз етілген қан шаш түбіріне жеткізілмей, шаш нашарлауына немесе өсу жылдамдығының төмендеуіне әкелуі мүмкін. Шаш өсуімен байланысты барлық мәселелердің себебі тамақтанудың нашарлығы болмаса да, ол диагноз қоюда маңызды белгі болып табылады. Шаш айына шамамен 1,25 сантиметрге дейін өседі, ал шампуньдар мен витаминдер бұл жылдамдықты едәуір өзгерте алмайды. Шаш өсу жылдамдығы шаш өсу циклының қай кезеңінде екеніне де байланысты; үш кезең бар. Шаш өсу жылдамдығы генетикаға, жынысқа, жасқа, гормондарға байланысты өзгереді және қоректік заттардың жетіспеуінен (мысалы, анорексия, анемия, мырыш тапшылығы) және гормональдық өзгерістерден (мысалы, менопауза, поликистоздық жұмыртқалық бездер, қалқанша без ауруы) төмендеуі мүмкін. Балықтан алынған омега-3 май қышқылдары, ақуыз, В12 витамині және темір құрғақ бас терісін және шаштың сұрғылт түсін болдырмауға көмектеседі. Қара жасыл көкөністерде А және С витаминдері көп, олар майлылық өндіруге көмектеседі және шашқа табиғи күтім жасауға мүмкіндік береді. Бұршақтар шаш өсуін ынталандыратын ақуызды қамтиды, сондай-ақ темір, мырыш және биотин де бар. Биотин белгілі бір ферменттерді белсендіреді, олар көмірқышқыл газының, сондай-ақ ақуыздың, майлардың және көмірсулардың метаболизміне көмектеседі. Биотин жетіспеушілігі шаштың сынық болуына және шаш түсуіне әкелуі мүмкін. Биотин тапшылығын болдырмау үшін адамдар оны дәнді дақылдарда, бауырда, жұмыртқа сарысында, соя ұнында және ашытқыда таба алады. Жаңғақтарда селен көп, сондықтан олар сау бас терісі үшін маңызды. Алфа-линолен қышқылы мен мырыш кейбір жаңғақтарда да кездеседі және шашқа күтім жасауға және мырыш жетіспеушілігінен туындаған шаш түсуінің алдын алуға көмектеседі. Ақуыз тапшылығы немесе сапасы төмен ақуыз шашты әлсіз және сынық ете алады, соның салдарынан шаш түсі жоғалуы мүмкін. Сүт өнімдері шаш өсуіне қажетті кальцийдің жақсы көзі болып табылады. Салауатты бас терісі және сау шаш үшін теңгерімді тамақтану өте қажет.