Сусанна Патурссон: Фарер аялы, жазушы және феминист қозғалысының тұңғыш өкілі

Кіріспе

Фарер аралдарының актрисасы және жазушысы Сусана Хелена Патурссон (27 тамыз 1864 жылы Киркюбюрде дүниеге келген – 15 желтоқсан 1916 жылы Киркюбюрде қайтыс болған) – Фарер аралдарының актрисасы және жазушысы, елдегі алғашқы саяси феминисті. Ол Фарер аралдарының барлық тұрғындарының фарер тілінде жазу мен оқуға мүмкіндігі болуының маңыздылығын ерекше атап өтті. Сондай-ақ ол фарер тіліндегі алғашқы пьесаның авторы. Оның бауырлары Сверри Патурссон және Йоаннес Патурссон Фарер аралдарының ұлттық қозғалысында белгілі болған.

Өмірбаян

Хелена Патурссон 1864 жылғы 27 тамызда бай шаруа Пул Педер Педерсен мен Эллен Катрин Джонесен отбасында дүниеге келді. Ол Киркюбюрдегі Киркюбюргардрда өсті, онда ағалары Сверри мен Йоаннеспен жеке сабақтар алды. Кейін Копенгагенге барып, фортепиано ойнауды және тігінді үйренді. 1904 жылға дейін Фарер аралдарына оралғанға дейін ол заңгер-консультант болып жұмыс істеді. Фарер ұлттық қайта жаралуының жетекші тұлғалары болған ағалары сияқты, Хелена Патурссон да 1888 жылғы Рождестволық жиыннан бастап белсенділік танытты, осы жиында қозғалыс құрылды. Оның белсенділігі негізінен әйелдерге бағытталған. 1889 жылы ол фарер тілінде «Veðurføst» (ауа райына байланысты бір жерден қозғала алмайтын «ведурфастур» сөзінің әйелдік түрі, «ауа райынан қамалып қалған») атты алғашқы пьесасын жазды. Пьеса ұлттық оянудағы әйелдердің рөлі мен үйде фарер тілін оқыту (сол кезде тілдің ресми мәртебесі болмаған) туралы болды. Пьесаның қолжазбасының тек үзінділері ғана сақталған. Патурссон сонымен қатар ағалары Йоаннес пен Сверреге тиесілі «Føringatíðindi» (Фарер аралдары мерзімді басылымы) және «Fuglaframi» (Фарер халқының алға басуы) газеттерінде жазды. Копенгагенде ол әйелдер одағын ұйымдастырды және 1896 жылы Фарер аралдары қауымдастығын әйелдермен бірігуге көндірді. 1904 жылы Патурссон Фарер аралдарына оралды, ал 1905 жылы ол өзінің «Oyggjarnar» (Аралдар) атты мерзімді басылымын құрып, жаза бастады. Сол кезде «Oyggjarnar» – фарер тіліндегі жалғыз мерзімді басылым, сонымен қатар, ең алдымен фарер әйелдеріне арналған алғашқы мерзімді басылым болды. Басылымдар апта сайын төрт беттен шығатын. Алғашында ол жарты жылдық жазылым үшін 1,5 кронаға сатылды, бірақ кейін құны төмендеді. «Oyggjarnar» тек әйелдерге ғана арналған емес. Мақалалардың көпшілігі Фарер аралдарындағы білім беру, балаларды тек қана дат тілінде оқыту қажеттілігі (сол кезде дат тілі ресми тіл және мектептерде қолданылатын тіл болды), Фарер аралдарының халықаралық бейнесі, фарер әйелдерінің рөлдері немесе жұмыстары, рецепттер (сол кезде ұлттық қажеттілік деп есептелген) және жақсы үйді қалай құруға болатындығы туралы кеңестерді қамтыды. Мысалы, «Oyggjarnar» қыздар ұлдармен бірдей тамақтануға тиіс екенін атап өтті және Исландия мен Норвегиядан келген жаңалықтар туралы мақалалар жазылуы мүмкін еді. Ол әйелдердің жаңа рөлін, дәстүрлі шаруа мәдениетінің кейбір аспектілерін сақтап, сонымен бірге үйді көркейту қажеттігін атап өтті. Мысалы, жүн өңдеу тек қолөнерге ғана арналды. 1908 жылы ақпанда оның «Oyggjarnar» мақалаларының жинағынан құралған кітабы жарық көрді. Бұл Фарер аралдарының алғашқы аспаздық кітабы болды, онда 160 «ереже» (яғни рецепттер – сол кезде тамақ «рецепттері» үшін нақты сөз болмаған сияқты, өйткені мерзімді басылымның өзі оларға жиі түрлі атаулар беріп отырды) енген. Ол 50 орайға (жарты крона, доллар центіне тең) сатылды және Торсхавндағы кітап дүкенінде, Торсхавндағы Б. А. Сальмальссонда, қалалардың әртүрлі жерлерінде және Киркюбюрде Хелена Патурссонның өзінде сатылды. Кітап шыққан кезде мерзімді басылымда жарияланған рецепттердің көпшілігі бүгінгі күні дәстүрлі, негізгі тағамдар деп саналатын тағамдарға арналған: сабиз қамыры, қой еті, ет бұршағы, бауыр пастасы, тупик, балық шаштары, плюккфиск (Исландия мен Фарер аралдарында кең таралған тағам, негізінен картоппен және басқа да заттармен араластырылған балық қалдықтары), клейнир (Исландия мен Фарер аралдарында кең таралған, кофемен желетін қарапайым, пончик тәрізді нан), капуста шұпасы және шұжық. Алайда, кейбір сирек кездесетін тағамдардың рецепттері де болды, мысалы, «американдық» рецепттерден бейімделген немесе шошқа етін қалай пісіру туралы нұсқаулар, бұл мақаланың мойындауы бойынша, сол кезде фарерлердің көбі татып көрмеген нәрсе болды. Бұл журналды көбінесе Америка, Дания және басқа да азық-түлік өнімдері бар елдерге саяхатқа шыққан балықшылар оқығандықтан мүмкін болды. Кейбір мақалалар тікелей осындай балықшыларға арналған.

Helena Patursson was born on 27 August 1864 to Poul Peder Pedersen, a wealthy farmer, and Ellen Cathrine Djonesen. She grew up on Kirkjubøargarður, Kirkjubøur, where she received private lessons with her brothers, Sverri and Jóannes. Later, she went to Copenhagen, where she learned piano and needlework. She worked there as a paralegal until 1904 when she returned to the Faroes. Like her brothers, who were leading figures of the Faroese nationalist revival, Helena Paturson had been an activist since the Christmas Meeting of 1888, where the movement was founded. Her activism was mainly addressed to women. In 1889, she wrote the first play in Faroese, Veðurføst (feminine form of veðurfastur unable to move from a place because of weather conditions, "weather stuck"). The play was about women's role in the national awakening and teaching Faroese (which at the time had no official status as a language) at home. Only fragments of the play's manuscript are still preserved. Patursson also wrote in the newspapers Føringatíðindi (Faroe Periodical) and Fuglaframi (Fowl Forth the Faroese people's furtherance), which belonged to her brothers, Jóannes and Sverre. In Copenhagen, she organised a women's union, and in 1896 she persuaded the Faroese Association there to affiliate with women. In 1904, Patursson returned to the Faroe Islands, and in 1905, she founded and began writing her own periodical, Oyggjarnar (the Islands). Oyggjarnar was the only periodical in the Faroese language at the time, and it was also the first periodical primarily aimed at Faroese women. Issues were four pages long and released weekly. It initially sold for 1,5 crowns for a half year subscription, but later the cost lessened. Oyggjarnar was not addressed solely to women. Most articles were about Faroese education, the need for the shift from being taught entirely in Danish to teaching children in Faroese (at the time, Danish was the official language and was the language used in schools), the international perception of the Faroe Islands, the Faroese women's roles or jobs, recipes (which were considered a national request at the time), and tips on how to create a good home. For instance, Oyggjarnar emphasised that girls should have the same food as boys, and articles might be written about news from Iceland or Norway as told by a Faroer who visited there. The periodical advocated for a new women's role, one that retained some aspects of the traditional farmer's culture while emphasizing the necessity of home beautification. For example, traditional wool processing becoming only something for handicrafts. A book, partially a compilation of her articles from Oyggjarnar, came out in February 1908 and was called Matreglur fyri hvørt hús (literally, "Food rules for every house"). It was the first Faroese cookbook, and consisted of 160 "rules" (meaning recipes at the time, there seemed to be no precise word for food "recipes” as the periodical itself switched between names for them often). It was sold for 50 oyra (half a crown, equivalent to cents of a dollar), and was for sale at the bookshop in Tórshavn, at B. A. Sálmalsson in Tórshavn, at various places in towns, and with Helena Patursson herself in Kirkjubøur. Of the recipes published in the periodical at the time of the cookbook's release, most were for meals considered to be basic, traditional food today: oatmeal porridge, lamb, meatballs, liver paste, puffin, fishballs, plukkfisk (a common dish in Iceland and the Faroes, essentially leftover fish with potatoes and other things mixed in), kleynir (common in Iceland and the Faroes, a sort of plain, doughnut like pastry eaten with coffee), cauliflower soup, and sausage. There were, however, a few recipes for more uncommon things, such as adaptations from so called American recipes or instructions for how to cook pork, which by the article's admission, was something that almost no Faroers had tasted at the time. This was likely since the periodical was also being read by fishermen who spent most of their time traveling abroad to America, Denmark, and other countries with alternative foods. Some articles in the periodical were directly addressed to such fishermen.