Ваһрманн Мór: Венгр саяхатшысы және еврей қауымының қорғаушысы

Кіріспе

Мориц Варахман, Варахманн Мор(иц) (28 ақпан 1832, Будапешт – 26 қараша 1892, Будапешт) – венгр саясаткері; Израиль Варахманның немересі. Ол протестант гимназиясында және туған қаласындағы университетінде білім алды, 1847 жылы әкесінің сауда орнына кіріп, әкесі қайтыс болғаннан кейін оның басшысы болды. Варахман венгр саудасы мен өнеркәсібінің дамуымен, венгр қаржысын нығайтумен, Будапешттің білім беру және қайырымдылық мекемелерінің өсуімен және оның еврей қауымының прогресімен тығыз байланысты болды. Венгр саудасын ұлттықтандырып, елін Австриядан қаржылық және экономикалық жағынан тәуелсіз ету мақсатымен, ол ірі өнеркәсіптік және сауда кәсіпорындарын құрды. 1869 жылы Варахман Венгрия Парламентіне Леопольдштадт сайлау округінен (қазіргі Будапешттің бесінші округі) өкіл болып сайланды, венгр делегациясының мүшесі болып сайланған алғашқы еврей болды, онда ол Венгрияның мүдделерін белсенді түрде қорғады. Ол алты рет қайта сайланды және өмірінің соңына дейін осы лауазымда қызмет етті. Ол салыстырмалы түрде сирек сөйледі, бірақ комитеттердің белсенді мүшесі болды, оның қаржылық білімі оны жиі маңызды тұлғалардың біріне айналдырды. Ол сонымен қатар Будапешттің Сауда-өнеркәсіп палатасының және Ллойд компаниясының президенті болды. Варахман қоғамдық істерде де белсенді болды және өз дінтастастарының басты жақтаушыларының бірі болды. Ол «Мадьяр Израелита Эгйлет» (Magyar Izraelita Egylet) қоғамының ең құлшынып адал мүшесі болды және еврейлердің азаттығы үшін тілмен де, қаламмен де күресті. 1868 жылы ол Жалпыеврей Конгресінің вице-президенті болып сайланды және осы лауазымда патшаға делегацияны жетекшілік етті. Будапешт қауымдастығының президенті ретінде ол оның басқаруы мен мекемелеріне зор ықпал етті және түрлі саяси органдар арасында мүдделердің біртіндеп үйлесуіне ұмтылды. Ол сондай-ақ өзінің мол байлығынан ғылыми, білім беру және қайырымдылық мекемелеріне жомарт түрде қаржылай көмек көрсетті. Оның інісі Александр Варахман (1839 жылы туған, 1899 жылы Будапештте қайтыс болған) Веналық саяси экономист Макс Виртпен бірге Венгрияның экономикалық өркендеуіне үлкен үлес қосты. Ол әсіресе қайырымдылық жасаушы ретінде танымал болды, ол елорданың қайырымдылық қоғамдарына 200 000 крона және еврей гимназиясын салуға 600 000 крона мұра етіп қалдырды.

Moritz Wahrmann, Wahrmann Mór(ic) (28 February 1832 in Budapest – 26 November 1892 in Budapest) was a Hungarian politician; grandson of Israel Wahrmann. He was educated at the Protestant gymnasium and the university of his native city, and entered his father's mercantile establishment in 1847, becoming its head after his father's death. Wahrmann was closely associated with the development of Hungarian commerce and industry, the consolidation of the Hungarian finances, the growth of the educational and philanthropic institutions of Budapest, and preeminently with the progress of its Jewish community. Aiming to nationalize Hungarian commerce and to render his country independent of Austria, both financially and economically, he established large industrial and commercial enterprises. In 1869 Wahrmann was elected to the Hungarian Parliament as the representative of the electoral district of the Leopoldstadt (at present the fifth district of Budapest), being the first Jew to be chosen a member of the Hungarian delegation, in which he energetically promoted the interests of Hungary. He was reelected six times, holding the office until his death. He spoke comparatively seldom, but was an active member of committees, in which his financial training frequently rendered him one of the most important figures. He was also president of the Chamber of Commerce and Industry of Budapest, and of the Lloyd Company. Wahrmann was equally active in communal affairs, and was one of the foremost advocates of his coreligionists. He was a most zealous member of the Magyar Izraelita Egylet, and strove with tongue and pen for the emancipation of the Jews. In 1868 he was vice president of the General Jewish Congress, and in this capacity headed a deputation to the king. As president of the community of Budapest he exercised a profound influence on its administration and institutions, and labored to establish unity of interest among the various political bodies. He also contributed generously from his ample means to scientific, educational, and philanthropic institutions. His brother, Alexander Wahrmann (born 1839; died at Budapest in 1899), contributed much, together with Max Wirth, the Viennese political economist, toward the economic elevation of Hungary. He was especially noteworthy as a philanthropist, bequeathing 200,000 crowns to the benevolent societies of the capital, and 600,000 crowns for the erection of a Jewish gymnasium.