Кіріспе

Эдгар Майлз Бронфман (20 маусым 1929 – 21 желтоқсан 2013) – канадалық-американдық кәсіпкер. Ол отбасының спирттік сусындар фирмасы – «Сиграм» компаниясында жұмыс істеп, ақырында президент, қазынашы және бас директор болды. Дүниежүзілік еврей конгресінің президенті ретінде Бронфман ең әйгілісі Кеңес Одағымен дипломатиялық қарым-қатынас бастауымен танылды, бұл КСРО-да еврей тілін заңдастырды, кеңес еврейлерінің өз дінін заңды түрде ұстануына және Израильге көшіп кетуіне мүмкіндік берді.

Өмірбаян

Бронфман Монреаль қаласындағы еврей канадалық Бронфман отбасында дүниеге келді. Ол ата-анасымен бірге Канадаға көшіп келген орыс Самуэль Бронфман мен Манитобада туған, шығыс еуропалық иммигранттардың ұрпағы Саидье Роснер Бронфманның ұлы еді. Олар төрт балаларын Монреальде тәрбиеледі. 1925 жылы Сэм мен оның інісі Аллан Монреаль маңында отбасының алғашқы спирттік сусындар зауытын салды. Кейін олар Сиграм отбасына тиесілі зауытты сатып алып, оның атын өздеріне қосты. Seagram Company Ltd. компаниясының АҚШ-тағы еншілес компаниясы 1933 жылы ашылды; кейіннен Эдгар Бронфман осы еншілес компанияны басқарды. Бронфманның екі үлкен әпкесі болды: архитектор Филис Ламберт және барон Ален де Гунцбургке (1925–2004) үйленген Минда де Гунцбург, ол Жозеф Гунцбургтің шөбересі еді. Бронфманның кіші інісі Чарльз Бронфман да болды. Бронфман отбасы "кошерлік үйді сақтап, балаларын демалыс күндері діни білім беретін мектептерге жіберді. Апта ішінде Эдгар мен Чарльз ағылшын тілді жеке мектептерге барған аз ғана еврейлердің қатарында болды, онда олар шіркеуге қатысып, шошқа етін жеді". Олар Монреаль қаласындағы және Порт-Хоуптегі (Онтарио, Канада) Тринити колледжі мектебінде оқыды. Содан кейін ол Уильямс колледжіне түсіп, кейін Макгилл университетіне ауысты, онда 1951 жылы коммерция саласында бакалавр дәрежесін алды.

Дүниежүзілік еврей конгресі

1979 жылы Дүниежүзілік еврей конгресінің бұрынғы президенті Филип Клуцник қызметтен кеткенде, Бронфманнан ұйымның уақытша басшысы болуы сұралып, кейін 1981 жылғы қаңтарда өткен жетінші пленарлық мәжілісте президенттікке ресми түрде сайланды. Бронфман өзінің орынбасары Израиль Сингермен бірге Дүниежүзілік еврей конгресіне жетекшілік етті. Советтік еврейлерді босатуға көмектесу, Австрия президенті Курт Вальдхаймның нацистік кезеңдегі өткенін әшкерелеу, Холокост құрбандары мен олардың ұрпақтарына өтемақы алуға (соның ішінде швейцариялық банктерден) көмектесу сияқты бастамалар 1980-1990 жылдары Бронфманның халықаралық деңгейдегі беделін арттырды.

Кеңес еврейлері

1983 жылы Бронфман «американдық еврейлер ең күшті қаруы – Джексон-Вэник түзетуін тастауы керек, бұл кеңестік үкіметті де сондай жауап беруге шақыратын жақсы ниет белгісі болар еді» деген пікірді айтты. 1985 жылы Михаил Горбачев билікке келгеннен кейін, Бронфманның New York Times газетінде жарияланған хабары көпшілік арасында жақсы қабылдана бастады. 1985 жылдың басында Бронфман Кремльге шақырылып, 8-11 қыркүйекте Мәскеуге сапар шекті. Осылайша, Кеңес өкілдері Мәскеуде ресми түрде қабылдаған бірінші Дүниежүзілік еврей конгресінің президенті атанды. Шимон Перестің хатын алып келген Бронфман Горбачевпен кездесіп, советтік еврейлерді әуе арқылы көшіру мәселесін көтерді. Перестің хатында Кеңес Одағы Израильмен дипломатиялық қарым-қатынасты қайта жаңартуға шақырғандығы айтылады. Бронфманның бұл сапардың үш мақсаты болды. Ол өзінің «Иудейдің қалыптасуы» атты кітабында былай түсіндірді: біріншіден, Израильге көшіп кеткісі келетіні үшін түрмеге қамалған «Сион тұтқындары» деп аталатын барлық еврейлердің босатылуын талап етті. Бронфман сондай-ақ Кеңес Одағындағы еврейлердің дінін еркін ұстану құқығын қалады. Соңында, ол кеңестік еврейлерге еврей тілін үйрену мүмкіндігін беруді талап етті, ол кезде бұл тіл үйренуге тыйым салынған еді. Бір жыл өткен соң, 1988 жылы Бронфман Советтік Сыртқы істер министрі Эдуард Шеварднадзенің шақыруымен Мәскеуге қайта оралды. Бұл сапар нәтижесінде кеңестік үкімет Кеңес Одағында еврей тілін оқытуды заңдастыруға және Мәскеуде еврей мәдени орталығын құруға уәде берді. Бронфман бұл сапар туралы: «Олардың іс-әрекеттері еврейлердің құқықтары мен эмиграция мәселесін келіссөздерден шығаруға ниеттенгендерін көрсетеді. Сөз ғана емес, іс-қимыл маңызды» деді.

Курт Валдхайм

1986 жылы Бронфман президенттік кезінде Дүниежүзілік еврей конгресі Австрия президенті Курт Вальдхаймды нацистік партиямен бұрынғы байланыстарын жасырғаны үшін айыптады. Вальдхайм Австрия президентіне үміткер болған кезде, Дүниежүзілік еврей конгресі алғаш рет оның соғыс кезінде неміс әскерінде белсенді қызмет еткенін көрсететін материалдарды жариялады. Бұл дәлелдер кейіннен Вальдхайм еврейлерді концлагерлерге депортациялау туралы білгенін дәлелдеу үшін қолданылды, бірақ Вальдхаймның неміс әскерінде австриялық ретінде қызмет етуі соғыс қылмысы болып есептелмейді. Вальдхайм грек яһудилерін өлім лагерлеріне тасымалдауға қатысқан әскери бөлімде барлау офицері болып қызмет еткен. Вальдхаймға қатысты айыптаулар сол кездегі Австрия президенті үшін үлкен ұятқа әкелді. 1987 жылдың 5 мамырында Бронфман Дүниежүзілік еврей конгресінде Вальдхаймның "нацистік өлтіру машинасының бір бөлігі" екенін айтты. Вальдхайм кейін Бронфманға қарсы сотқа шағымданып, бірақ дәлелдердің жетіспеуіне байланысты шағымын кері тартып алды.

Швейцария банкі қайтару

1990 жылдардың аяғында Бронфман Холокосттан аман қалғандарға Швейцариядан өтемақы алу мәселесін жақтады. Бронфман Швейцария банктерінен 1,25 миллиард доллар көлемінде өтемақы алуға бағытталған бастама көтерді. Бұл келісім "нацистер өлтірген еврейлерге тиесілі банк шоттарын банктер жинап алған" деген шағымдарды реттеуді мақсат етті. Швейцария банктері, АҚШ Үкіметі және еврей ұйымдары Холокосттан бұрын еуропалық еврейлердің Швейцария банктерінде сақтаған, талап етілмеген активтерді зерттеді. 1995 жылы АҚШ пен Швейцария арасында келіссөздер басталды. Тараптар 1998 жылдың тамызында келісімге келді, ал 1999 жылдың қаңтарында 1,25 миллиард долларлық келісімге қол қойды. Өтемақы алғанға дейін екі тарап та Швейцария банктері мен үкіметін Холокостқа қатысты кез келген талаптан босатуға келісті. Келісім 2000 жылдың 22 қарашасында судья Эдвард Р. Корман тарапынан ресми түрде бекітілді.

Израиль

Бронфманды WJC-нің тағы бір шенеунігі 2003 жылдың ортасында президент Бушқа хат жазып, оны Израильге Батыс жағалаудағы даулы ажырату қабырғасының құрылысын шектеуге қысым жасауға шақырғаны үшін "сатқындық" жасады деп айыптады. Бұл хатқа бұрынғы АҚШ Мемлекеттік хатшысы Лоуренс Иглбергер де қол қойған. Израильдің бұрынғы премьер-министрі Шимон Перес Бронфманды қолдап: "Израильде ашық талқыланатын мәселелер еврей әлемінде де талқылануға тиіс" деді.

Отставка

Бронфман 2007 жылғы 7 мамырда Израиль Сингерге қатысты жанжалдар мен алабұдындар арасында президенттік лауазымынан қанағаттанды. Бронфманның басшылығымен Дүниежүзілік еврей конгресі бүгінгідей күшті ұйымға айналды. Президент ретінде Бронфман ең көп еске алынатыны – Кеңес Одағымен кеңестік еврейлерді босату жөніндегі дипломатиялық жұмысы. 2014 жылғы қаңтарда өткен қоштасу рәсімінде АҚШ-тың бұрынғы мемлекеттік хатшысы Хиллари Клинтон Бронфман туралы: «Эдгар әділетсіздікке қарсы тұрғанда мәселені көтеруден ешқашан тартынбады», – деді, оның өмірінде қорғаған көптеген мәселелер туралы айта отырып.

NXIVM

2003 жылы Forbes журналында жарияланған мақалада Бронфманның Кит Раньер басшылығымен NXIVM курсын оқығандығы, оны мақұлдағандығы, бірақ қыздары Клэр мен Сараның Раньердің тобына салған "эмоционалдық және қаржылық инвестициялары" оны "уайымдатып" қойғандығы айтылды. Клэр NXIVM-ге 2 миллион доллар қарыз бергені хабарланды, бірақ ол бұл ақпаратты жоққа шығарды. Бронфман: "Менің ойымша, бұл культ" деген пікірін білдірді. 2018 жылы Раньер, оның қызы Клэр және оның көп жылдық кеңесшісі, NXIVM президенті Нэнси Салцман және басқалары NXIVM-ге қатысты федералдық қылмыстық іс бойынша тұтқындалды. 2018 жылдың қыркүйегінде қызы Сара NXIVM-мен байланысты 2018 жылғы топтық сотқа талап арыз бойынша айыпталушы деп танылды.

Өлім

Бронфман 2013 жылдың 21 желтоқсанында Манхэттендегі үйінде қайтыс болды. Ол 84 жасқа толыпты. Оның қазасы кезінде оны жесірі Аронсон, жеті баласы, 24 немересі және екі шөбересі сағынды.

Қайырымдылық

Бронфман еврейлік мақсаттарға, соның ішінде Хиллельге: еврейлік кампустық өмір қорына үлкен қаржылай көмек көрсеткен қайырымдастық шаруағатымен белгілі болды, және 1990 жылдары Хиллель президенті Ричард Джоэлмен бірге оны қайта жаңғыртуға көмектескен. Нью-Йорк университетіндегі Хиллель Эдгар М. Бронфман еврей студенттік өмірінің орталығы деп аталады, ал студенттер оны жай ғана "Бронфман" деп атайды. Бронфман Израильде еврей жастарына арналған көшбасшылық бағдарламасы – Бронфман Жастар стипендиясын құрды және MyJewishLearning.com сайтына қаржыландыру жүргізді, оның құрамында еврей ата-аналары үшін танымал Kveller сайты да бар. Оның анасының құрметіне Монреальде Саидье Бронфман орталығы деп аталатын концерт залы салынды, ал Макгилл университетіндегі ғимарат оның әкесінің атымен аталады. Бронфман сонымен қатар Самуил Бронфман қорының негізін қалаушы және президенті болды, оның жұмысы төрт қағидаға негізделген: "Еврейлік қайта жаралу еврей біліміне негізделген, еврей жастары еврей халқының болашағын қалыптастырады, жарқын еврей қауымдастықтары ашық және кіріктірілген, және барлық еврейлер – бір отбасы". Самуил Бронфман қорының басты бағыттары – плюрализм, аралас некелер, қоғамдық қатысу, әсіресе жастармен жұмыс, және еврей білімін барлық еврейлерге қолжетімді ету. Ол келесі грант алушылармен жұмыс істегенімен танымал: 1987 жылы Бронфман Израильдегі Бронфман Жастар стипендиясын құрды, бұл Израиль мен Солтүстік Америкадан келген 1000 жас еврейдің желісі, оның ішінде бүгінгі таңдағы ең әсерлі еврей жазушылары, ойшылдары мен көшбасшылары бар. Бронфман Жастар стипендиясы болашақ ықпалды тұлғаларды өмірінің маңызды кезеңінде, яғни орта мектептің соңғы жылында танып, оларды еврей мәтіндерін зерттеу, плюрализм және әлеуметтік жауапкершілік саласындағы қарқынды оқуға батырады. Бұл стипендияның бұрынғы директорлары – рабби Майкл Пейли, рабби Ави Вайнштейн, рабби Мишаэль Сион және қазіргі уақытта Бекки Вурвинде. Бұрынғы оқытушылар қатарында раввин Шарон Коэн Анисфельд, раввин Энди Бахман және раввин Иегуда Сарна бар. Бұл стипендия "жаңа типтегі ешива және заманауи оқу үйі" деп аталады. Хиллель: еврейлік кампустық өмір қоры, бұл әлемдегі ең ірі еврейлік кампустық ұйым, ол бүкіл әлем бойынша еврей студенттерін діни, мәдени, көркем және қоғамдық қызметтерге тартады. Хиллельдің миссиясы – "еврей студенттерінің өмірін байыту, олар еврей халқы мен әлемді байыту үшін". MyJewishLearning.com – еврей ақпараты мен білімі бойынша жетекші конфессияаралық веб-сайт, еврейлік және еврей өмірінің барлық аспектілері туралы мақалалар мен ресурстар ұсынады, сонымен қатар MyJewishLearning жобасы болып табылатын еврей ата-аналарына арналған Kveller веб-сайты да бар. 2012 жылдың сәуір айында Бронфман Билл мен Мелинда Гейтс қорының қайырымдылық антына қосылды, бұл ұзақ мерзімді қайырымдылық жобасы, оның мақсаты филантропия туралы әңгімелерді ынталандыру және АҚШ-та қайырымдылық көлемін арттыру. Бронфман және тағы 12 адам бұған дейін қол қойған 68 миллиардерге қосылды. 2013 жылы қайтыс болғаннан кейін еврей жаңалықтары Бронфманды оның ерекше тегі, құпиялылығы және білім мен қайырымдылық арқылы еврей халқына адалдығы үшін "өз халқының ханзадасы" деп атады. Еврейлік қайырымдылығы арқылы Бронфман еврей өміріне ерекше көзқараспен танылды. Құдайға сенбейтінін ашық айтқан мақтаншақ еврей Бронфман еврей мәтіндерін және дәстүрлерін жеке өмірінде де, Самуил Бронфман қорындағы жұмысында да зерттеу арқылы еврейлікке өзінің түсінігін қалыптастырды. Бір мақалада журналист Ами Иден Бронфман туралы жазады, ол өміріне маңызды еврей дәстүрлерін енгізіп, сонымен бірге өмірінің соңғы күндеріне дейін дін туралы білімін кеңейтіп отырды. Бронфман еврей ұйымдарының қорқынышпен сатуға тырысуын тоқтату керектігін, керісінше, қарапайым еврейлерді олардың туған мұраларына терең қызығушылық танытуға шақыру керектігін де алға тартты. Американдық еврей қауымының көпшілігі аралас некелерді шектеуге тиіс эпидемия деп қараса, Бронфман бұл үрдісті еврейлер үшін олардың еврей емес серіктерімен бірге оқуға мүмкіндік деп қарады.

Марапаттар

1986 жылы Бронфман Франция үкіметінен Құрмет легионының (Chevalier de la Légion d'honneur) орденімен марапатталды. 1988 жылы Шығыс Германия басшысы Эрих Хонеккер оған Халықтар достығы жұлдызын табыс етті. 1999 жылы АҚШ президенті Билл Клинтон Бронфманға Азаттық президенттік медалін (Presidential Medal of Freedom) ұсынды. 2000 жылы ол төзімділікті және әлеуметтік әділдікті қолдаған гуманитарлық қызметі үшін Лео Бэк медалімен марапатталды. 2005 жылы Хиллель Интернешнл ұйымынан Хиллель Ренессанс сыйлығын алды.

Шығармалар немесе басылымдар

Бронфман, Эдгар М. және Ян Аронсон. Бронфман хагдасы. Нью-Йорк: Rizzoli International Publications, 2012 жыл. Бронфман, Эдгар М. және Бет Заслофф. Үміт, қорқыныш емес: еврей қайта жаралуының жолы. Нью-Йорк: St. Martin's Press, 2008 жыл. Бронфман, Эдгар М. және Кэтрин Уитни. Үшінші акт: зейнетке шыққаннан кейін өзіңді жаңадан табу. Нью-Йорк: G. P. Putnam, 2002 жыл. Бронфман, Эдгар М. Жақсы көңіл-күй: кәсіпкердің қалыптасуы. Нью-Йорк: Putnam, 1998 жыл. Бронфман, Эдгар М. Яһудидің қалыптасуы. Нью-Йорк: Putnam, 1996 жыл.