Кіріспе

Каноуит (малайша: Pekan Kanowit) – Малайзияның Саравак штатындағы Сибу бөлімінің Каноуит ауданының орталығы. Жер аумағы 2 253,5 шаршы километрді құрайды. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, Каноуиттің халқы 28 985 адамды құрайды. Қала Каноуит өзенінің сағасында, Ражанг өзенінің жағасында, Оңтүстік Қытай теңізінің жағалауынан шамамен 174 километр қашықтықта орналасқан. Жер көлігімен қалаға жету үшін 45 минут, ал Сибудан қайықпен саяхаттауға бір сағат уақыт кетеді. Басты этникалық топтар – ибан, қытай, малай және меланау. Қаланың аты Каноуит халқынан, меланау этносынан шыққан, ибандар оларды Ражанг деп атайды (ISO 639-3: kxn). Бұл тілде Каноуит ауданында тұратын халық әлі де сөйлейді. Каноуит халқының қонысы Кампунг Бедил ауылы деп аталады, ол Каноуит қаласынан Ражанг өзенімен жоғары қарай қысқа сапарда орналасқан.

Этимология

"Кановит" атауы Кановит өзені бойында қоныстанған ең ерте тұрған этникалық топтың атынан шыққан. Бұл этникалық топ меланау этносымен ұқсас мәдениетті қабылдаған. Сондықтан оларды көбінесе "Кановит меланаулары" деп атайды. Олардың тілі Оя, Муках және Мату аудандарының халықтарына жақын тілдер тобына жатады. Олардың қоғамдағы әлеуметтік жағдайы төрт топқа бөлінген: аристократтар, орта тап, қара жұмысшылар және құлдар. Олардың үйлері 12 метрге дейін биік болған, алайда қазір мұндай үйлер сақталмаған. Олар Кановит базарында (сауда орынында) сатылатын шебер жасалған себеттерімен әйгілі болған.

Тарих

1846 жылы капитан Родни Мунди мен Джеймс Брук басқаратын «Флегетон» кемесі Ражанг өзенімен жоғары қарай саяхаттап, Даяктардың пираттығына қарсы күресті. 29 маусымда Родни мен Джеймс Кановитке жетіп келді, ал олардың «Кановит» халқымен алғашқы байланысы бейбіт болды. 1851 жылы Бруктер Эмма бекінісін салды, бірақ Кановит әлі де Бруней империясының бақылауында болды. Бекініс Джеймс Бруктың қарындасы Эмма Бруктың құрметіне аталды. Эмма Брук сонымен қатар Саравақтың екінші раджасы Чарльз Энтони Бруктың анасы болды. 1853 жылы Джеймс Брук Бруней сұлтандығынан Ражанг өзенін және оның төңірегіндегі елді мекендерді басып алды. Эмма бекінісі Ражанг өзені бойындағы Даяк пираттығынан қорғаныш қызметін атқарды. Сондықтан 1870 жылдары Сингапур мен Фуцзянь провинциясынан келген Хоккиан қытайлары Кановитке қоныстанды, ал Сибу сол кезде әлі кішкентай малай ауылы болған. Сингапурлық қытай саудагерлері киім-кешек, құмыралар, тұз және басқа да күнделікті қажетті заттар әкеліп, оларға ратан, жабайы малдың терісі, камфора, мүйіз және маймылдың өт тасын саудаласты. 1880 жылдары Кантондықтар келді, олар ағаш экспорттаумен айналысты. Фучхоулықтар 1910 жылы Сибудан келді. Сонымен қатар, бекіністің оңтүстігінде малай ауылдары да құрылды. 1883 жылы Англиядағы Милл-Хилл қаласындағы Сент-Джозеф колледжінің әкесі Эдмунд Данн Кановитте алғашқы Рим католик миссиясының штаб-пәтерін ашты. Ол кезде миссионерлер негізінен ибан халқымен жұмыс істеді. 1885 жылы Франциск Ксавьер шіркеуі салынды. 1967 жылы шіркеу жаңа заманауи ғимарат салуға арналды. Кейіннен миссионерлік аурухана мен бастауыш мектеп салынды. Төтенше жағдайларда Сибуға жеткізу үшін қайық берілді. 1859 жылдың маусым айында Сиариф Масахор, «Сауинг» атты «Кановит» көшбасшысы және бірнеше малай басшылары Брук үкіметінің өкілдері Чарльз Фокс пен Генри Стилді өлтірді. 1906 жылы мұнда кана және ибан тайпалары арасында бейбітшілік орнату рәсімі өтті. Жапондықтардың соңғы жылдары Кановит базары жергілікті тұрғындар тонап, өртеп жіберді. 1951 жылы Корея соғысы басталғанда Кановит базарында резеңке табақтардың саны артып кетті. Бірақ 1951 жылдың 8 қарашасында базар үлкен өрт салдарынан толығымен өртеніп кетті. 1952-1953 жылдары дүкендердің құрылысы қайта басталды. Алайда, резеңке бағасының төмендеуіне байланысты бірнеше иелері Сибудағы Chartered Bank-қа қарыз болған ипотекалық қарыздарды төлей алмады. 1970 жылдары Кановитте Кановит өзеніне параллель 48 дүкен болды. Сонымен қатар, базар, шіркеулер, аурухана, кинотеатр («Капитал» деп аталды), кемежай, мемлекеттік кеңселер, үкіметтік тұрғын үйлер, емхана және қоғамдық зал болды. Қытайлар Ражанг өзенінің жағасында қоныстанды. Қалаға кіретін жолдар болған жоқ. Сондықтан Ражанг өзені адамдардың басқа қалаларға саяхаттауының жалғыз көлігі болды.

Үкімет

Кановит қаласы Кановит ауданының орталығы болып табылады. Кановит ауданы аудандық офицер, көмекші офицер, әкімшілік қызметкерлер, қазынашы, кеңсе кызметкерлері және басқа кеңсе қызметкерлерімен басқарылады. Кановит аудандық кеңесі 1949 жылы құрылғанда Кановит Теңіз Даяктарының жергілікті билігі деп аталды. 1957 жылы кеңестің атауы қазіргі атауына өзгертілді. Джулау бұрын Кановит ауданының қарауындағы кіші аудан болды. 1973 жылы Джулау ауданға дейін жаңартылып, Сарыкей бөлімінің басқаруына берілді. 1960 жылдары Кановит аудандық кеңесінде 24 демократиялық жолмен сайланған өкіл болды. Кановит ауданы өз кезегінде Саравақтың үшінші дивизиясының (қазір Сибу дивизиясы деп те аталады) құзыретіне берілді. 1970 жылдары Кановит мемлекеттік орта мектебі Ражаң бассейніндегі Сибудан басқа жалғыз орта мектеп болды.

География

Кановит теңізден 105 миль (169 км) қашықтықта, Ражанг өзенінің жанында орналасқан. Ражанг өзенінің жалпы бағыты шығыстан батысқа қарай болғанымен, Кановитте өзен оңтүстіктен солтүстікке ағады, ал Кановит өзені Ражангқа оңтүстіктен солтүстікке құяды. Кановитке жақын Ражанг өзенінің бөлігі 0,5 миль (1 км) енді. Кановит қаласы солтүстік-оңтүстік бағытта жатыр. Кановит маңындағы аумақта негізінен палеозой дәуірінің жыныстары, мысалы құмтастар, грейвиктер, сазтастар, тақта тастар және сланецтер кездеседі. Peneplanation және Jerudong циклдары кезінде Орталық Ражанг алабындағы төбелердің эрозиясы олардың биіктігін 200-ден 300 футқа дейін төмендетті, бұл Саравак-Калимантан шекарасына жақын орналасқан 3000-ден 5000 футқа дейінгі таулармен салыстырғанда. Кановиттегі өзен жағалаулары теңіз деңгейінен төмен жатыр, сондықтан Кановит муссондық маусымда жиі су тасқынына ұшырайды. Кановит аймағында топырақтың үш түрі бар: таулы жерлерде кездесетін қышқыл сары топырақ, орташа биіктіктегі құмды материалдан пайда болған подзолдер және су тасқыны жазықтарындағы аллювиалдық шөгінділер.

Климат

Кановитте жыл бойы ауыр немесе өте ауыр жауын-шашын жауатын тропикалық жаңбырлы орман климаты (Af) басымырақ.

Демография

1960 жылы Кановит базарында (нарығында) жалпы халық саны 1555 адамды құрады. 1970 жылдың тамызында ол 13%-ға өсіп, 1720 адамға жетті, олардың 72,7%-ы – қытайлар, 18,1%-ы – малайлар еді. Қытайлардың арасында хоккиен тілінде сөйлейтіндер 48,8% құрады, одан кейін кантондықтар (21,4%) және фучжоулықтар (20,1%) болды. Ибан халқы Кановит базарындағы халықтың 6,5%-ын құрады. Кановит базарынан тыс жерлерде ибандар басымдық құрды. Кейбір малай отбасылары басқа ұлт өкілдерінен бала асырап алуы мүмкін. Сондықтан "Абдул Чен" және "Амина Лим" сияқты есімдер кездесуі мүмкін. Кановит базарындағы этникалық топтардың барлығы соңғы 200 жылдың ішінде келді. Қаланың атын алған "Кановит" этносы Кановит өзені бойындағы ең ерте тұрғындар болып белгілі. Бүгінде "Кановит" тайпасының өкілдерінің аз ғана бөлігі Кампунг Бедилде қалды. Кампунг Бедилде 2015 жылы 200 тұрғыны бар, шамамен 40 үй бар. 1970 жылдары хоккиен Кановитте ең көп таралған қытай диалектісі болды. Ол кезде қытайлардың 48,8%-ы хоккиен тілінде, 40-50%-ы фучжоу тілінде, ал 90%-ы – мандарин тілінде сөйледі. Кановит тұрғындарының көпшілігі бірнеше тілде сөйлей білді.

Діндер

1970 жылдары Кановит базарының халқының 21 пайызы христиан, ал 19 пайызы мұсылман болған. Қалған 60 пайызы басқа діндерді ұстанған.

Экономика

Кановит Сибу қаласы мен Ражанг өзенінің ішкі аймағындағы халық арасындағы сауданың делдалы қызметін атқарады. Кановит ауыл шаруашылығы өнімдерін сыртқы әлемге экспорттайды. Сонымен қатар, Кановит тұрғындары күнделікті қолдану үшін сырттан өндірілген тауарларды импорттайды. Кановит базарында саудаға арналған тауарлардың ішінде: таулық күріш, көкөністер, тауық, шошқа, балық және өзен креветкасы бар. Кановитте резеңке мен бұрыш та өсіріледі. Кановит резеңке мен қара бұрыш өндіреді. 1970 жылдарға дейін Кановит Ражанг өзенінің жоғары ағысынан келетін ағаштарды қайта тиейтін орталық болып табылды. 1970 жылдары жаңа ағаш кесу лицензияларына тыйым салынғаннан кейін, ағаш өнеркәсібінің жергілікті экономикаға тигізетін әсері азайды. Кановиттегі кәсіпорындардың көп бөлігі бөлшек саудамен айналысатын азық-түлік дүкендері болды. Басқа да кәсіпорындар: тігіншілер, кофеханалар, шаштараздар және тағам сататын орындар.

Жергілікті автобус

Жергілікті автобустың бағасы бар болғаны RM1, бірақ автобус қатынайтыны сирек. Бағыт № Операциялық маршрутОператорЕскерту20Сибу КаноуитЛананг Автобусы

Су

Кановиттен экспресс қайықтар Сибуға бір жарым сағатта жетеді.

Көңіл көтеретін және демалыс орындары

Қала орталығы су жағасына жақын орналасқан 1930 жылдарғы қытай сауда үйлерінің үш көшесінен тұрады. Бірнеше жаңа сауда үйлері салынған. Кановитте құрғақ және ылғал базарлары бар, онда жергілікті көкөністер, ет және қолөнер бұйымдарын табуға болады. Базар әр күн сайын таңғы 7-ден түскі 12-ге дейін ашық. Ең ірі супермаркет – Хок Тонг Сенг. Мерекелік шаралар кезінде жергілікті караокеден 80-жылдардың ағылшын, малай және қытай тіліндегі хиттерінің күшті дыбысталы әуендерін алыстан естуге болады. Ең әдемі көріністерді қаладан өзен бойымен немесе Телеком төбесіне немесе Букит Мемалух төбесіне шығу арқылы тамашалауға болады.