Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының жергілікті халқы. Бұл нумик тобының қазіргі Невада және Калифорния шекарасының жанында пайда болғандығы және содан кейін солтүстікке және шығысқа тарағандығы айтылады. Шамамен 1000 жылға қарай, Ұлы ойпазда Уто-Ацтек этносына жататын аңшылар мен жинаушылар болды, олар Ұлы ойпаздың жергілікті тайпаларының, соның ішінде Уте, Шошон, Хопи, Пайют және Чемехуэви халықтарының ата-бабалары деп саналады. Оңтүстік нумик тілінде сөйлейтін тайпалар – Уте, Шошон, Оңтүстік Пайют және Чемехуэви – көптеген мәдени, генетикалық және тілдік ерекшеліктерді бөліседі. Уте тайпасы 1600 жылдарға қарай қазіргі Колорадо штатының көп бөлігін мекендеген. 1700 жылдардың басында Солтүстік Команчилер Колорадоның шығысында оларға қосылды. 19 ғасырда Арапахо және Шайен тайпалары Колорадоның шығысына қарай оңтүстікке басып кірді. Уте тайпасы Ютаның көп бөлігін, Колорадоның батыс және орталық бөлігін, сондай-ақ Нью-Мексиконың Сан-Хуан өзенінің су алабына дейінгі кең аумақты мекендеді. Кейбір Уте тайпалары өздерінің жерлеріне жақын қалды, ал басқалары маусымдық түрде алысқа сапар шекті. Қысқы лагерьлер қазіргі Юта штатындағы Прово және Форт-Дюшесн қалаларының жанында, сондай-ақ Пуэбло, Форт-Коллинс, Колорадо-Спрингс қалаларының жанындағы өзендер бойында орналасты. Маниту-Спрингс минералды бұлақтары да қасиетті саналды, сондықтан Уте және басқа тайпалар осы жерге келіп, қыстайтын және "судың сыйларын қақтығыссыз бөлісетін". Құдайлар бағынан табылған ұнтақтас сияқты артефакттар, топтар аң ауынан кейін жиналып, терілерін өңдеп, ет дайындағанын көрсетеді. Ескі Уте жолы Монумент-Крик (Розуэллдің жанында) басталып, Құдайлар бағы мен Маниту-Спрингс арқылы тауларға дейін созылды. Уте асуынан шығысқа қарай бизон аулауға сапар шекті. Олар қыста тау аңғарларында, ауа райынан қорғалған жерлерде тұрды. Каньон Пинтадо, немесе боялған каньон, б.з. 650-1200 жылдар аралығында Фремонт халқы мен Уте тайпаларының тасқа салынған суреттері бар тарихи ескерткіш. Фремонт өнерінде егіншілікке, соның ішінде жүгерінің сабақтарына және жылдың әртүрлі уақыттарындағы жарықты пайдалану арқылы егіс күнтізбесін көрсетуге қызығушылық білдірілген. Сонымен қатар, қалқан ұстаған, соғыс құрбандары және найза ұстаған адамдардың суреттері бейнеленген. Бұл суреттерді 1776 жылы Домингес-Эскаланте экспедициясы көрген. Уте тайпасы 1800 жылдары оттық қарулар мен жылқылардың суреттерін қалдырған. Круктың белгісі 1870 жылдардағы Үнді соғыстары кезінде Джордж Крук полкінің жылқысына қойылған белгіні бейнелейді.

Юта штаты

Юта штатының оңтүстік-шығысындағы "Берз ерс" (Bears Ears) тауларының айналасындағы мемлекеттік жер 2016 жылы "Берз ерс" ұлттық ескерткіші болып жарияланды. Бұл шешім, аталған жердің бірнеше түпкілікті американдық тайпалар үшін, оның ішінде "Утес" тайпасы үшін тарихи және мәдени маңызы бар екенін мойындау ниетімен қабылданды. Үте тауларындағы Үте, Уинта және Орай резервацияларының өкілдері, Жерді басқару бюросы және АҚШ Орман шаруашылығы қызметімен бірлесіп ескерткішті басқаруға көмектесетін бес тайпалық коалиция құрамына кіреді. Уте тайпасының өкілдері ежелгі Пуэбло және Фримонт халықтарының тұрағы болған, қазіргі Арка ұлттық паркіне жақын жерде ауланып, лагерь құрғандығы белгілі. Табиғи бұлақтарға жақын жердегі қазбалар, рухани маңызы бар жерлерде, Уте тайпасы тасқа суреттер (петроглифтер) және бұрынғы халықтардың тас өнерінің іздерін қалдырған. Кейбір суреттердің жасы 900 жылдан асып кеткені болжануда. Уте тайпасының петроглифтері аттарды қолға алғаннан кейін жасалған, себебі оларда атқа мініп аң аулайтын адамдар бейнеленген.

Мәдениет

Утелердің мәдениетіне көршілес үнді тайпаларының басқыншылығы әсер етті. Шығыс Утелердің жазық үндістеріне тән көптеген қасиеттері болды және олар 17 ғасырдан кейін киіз үйлерде тұрды. Батыс Утелер Шошон және Пайют тайпаларына ұқсас болды, және олар жыл бойы дөңгелек қамыс үйлерде тұрды. Уэминучтар жаз айларында қамыстан жасалған үйлерде тұратын. Джикарилла апачилері мен Пуэбло тайпалары оңтүстік-шығыс Утелерге әсер етті. Барлық топтар да диаметрі 10-15 фут болатын, конус тәрізді ағаш қаңқасынан және бұталардан жасалған құрылыстарда тұрды, ал монша үйлер де осылай салынды. Ерлер мен әйелдер тоқылған және былғарыдан жасалған киімдер, сондай-ақ қоян терісінен тігілген тон киетін. Олар шаштарын ұзын өріп немесе бос жіберуге ұмтылатын.

Уинта және Орай үнді резервациясы

Уинта және Орай үнді резервациясы – АҚШ-тағы екінші ірі үнді резервациясы, ол кең аумақты қамтиды. Тайпаның меншігіндегі жерлер резервацияның 4 миллион акр (1,618,744 км2) аумағында шамамен 1,2 миллион акр (485,623 км2) жер бетін және минералды ресурстарға ие жерлерді құрайды. Мал өсіру және мұнай мен газды жалға беру резервация үшін маңызды кіріс көздері болып табылады. Тайпа Энергия ресурстары тайпалары кеңесінің мүшесі болып табылады. Тайпа сонымен қатар Red Willow Production Company компаниясына ие, ол резервацияда табиғи газ өндіруші компания ретінде құрылған. Компания Колорадо, Нью-Мексико, Техас штаттарында және Мексика шығанағының терең суларында мұнай мен табиғи газды іздеу және өндіру саласында кеңейді. Red Willow компаниясының Колорадо штатының Игнасио және Техас штатының Хьюстон қалаларында кеңселері бар. Sky Ute казиноы және оған қоса берілген ойын-сауық және туристік объектілер, сондай-ақ тайпа басқаруындағы Капоте көлі туристерді қызықтырады. Онда жыл сайын "Төрт бұрыш" мотоцикл фестивалі өтеді. Уте тайпасы оңтүстік-батыс Колорадо және Төрт бұрыш аймағын қамтитын маңызды қоғамдық радиостанциясы – KSUT-ті басқарады.

Оңтүстік уттар тайпасы

Оңтүстік Уте тайпаларына Муаче, Капоте және Веминуче кіреді, соңғылары Уте тауында орналасқан. Уте таулары тайпалық паркі Меса-Верде ұлттық паркімен шектеседі және көптеген ежелгі Пуэбло қиыршықтарын қамтиды. Олардың жеріне қасиетті Уте тауы да кіреді. Утелерді қолмен жұмыс істеуге, жылқыларын беруге және балаларын американдық индейлердің интернаттарына жіберуге мәжбүр етті. Уте халқының саны күрт азайды, бұл ішінара Утелердің резервациядан кетуіне немесе санаққа түсуден бас тартуына байланысты болды. Жыл сайынғы ораза және тазарту рәсімі – Күн биі, маңызды дәстүрлі рухани оқиға, той және олардың американдық индей екендігін көрсететін құрал. Американың түпкілікті халықтары мыңдаған жылдар бойы салтанатты құбырларды пайдаланып келеді, ал дәстүрлі құбырлар қасиетті Уте рәсімдерінде қолданылады, оларды емшілер немесе рухани көшбасшылар жүргізеді. Құбыр Уте халқының Жаратушымен байланысын және Жердегі олардың болуын білдіреді. Олар түрлі адамдар жиналатын шараларда құбыр рәсімдерін өткізеді. Мысалы, олар Юта штатының Солт-Лейк-Сити қаласында өткен дінаралық шарада құбыр рәсімін өткізді. Колорадоның орталық бөлігіндегі Ункомпагре Уте индейлері механолюминесценция әсерін қолданған әлемдегі алғашқы құжатталған халықтардың бірі. Олар жарық шығару үшін кварц кристалдарын пайдаланған, бұл қазіргі әлем осы құбылысты мойындамас бұрын жүздеген жылдар бұрын болған. Уте тайпасы бұқаның шикі терісінен арнайы салтанатты шаңғырауықтар жасап, оларды Колорадо мен Юта тауларынан жиналған мөлдір кварц кристалдарымен толтырды. Рәсімдер кезінде түнде шаңғырауықтарды шайқағанда, кварц кристалдарының үйкелісі мен механикалық кернеуі жарық шығарады, ол жартылай мөлдір бұқа терісі арқылы көрінеді. Осы шаңғырауықтар Уте рәсімдеріне рухтарды шақырады деп сендірілді және өте қуатты діни нысандар саналды.

Этноботаника

Дәрігер әйелдер ауруларды емдеу үшін 300-ге дейін өсімдіктерді қолданған. Қайың шайыры немесе тілімделген кактус жаралар мен жарақаттарды емдеу үшін қолданылған. Сальвия жапырақтары суық тиюге қарсы қолданылған. Сальвия шайы және обсидиан ұнтағы көз ауруына ем болған. Әртүрлі өсімдіктерден әзірленген шайлар асқазан ауруларын емдеуге пайдаланылған. Қан кетуді тоқтату үшін шөптер қолданылған. Уте тайпасы хош иісті абранияның түбірін және гүлдерін асқазан мен ішек ауруларына қарсы қолданады. Кедр және сальвия терлеу үйіндегі тазару рәсімдерінде қолданылған. Прово шатқалында көптеген өсімдіктер табылды, оларды уте тайпасы дәрі ретінде пайдаланған.

Танымал мәдениетте

When the Legends Die (1963) - Хал Борландтың кітабы. Кітапта ата-анасы қайтыс болғаннан кейін үнді қорығында өсіп, родеода танымал болған ют баласының өмірі баяндалады. 1972 жылы осы атпен фильм түсірілді. Юта университетінің спорт командалары "Юттер" деп аталады және ют тайпасынан осы атты пайдалануға ресми рұқсат алған. "Жұмысшы ғарышкер" (Resident Alien) телесериалында, осы аттас комикстер негізінде, денсаулық сақтау орталығының қызметкері Аста Твелветриес (Сара Томко) ют тайпасының мүшесі болып табылады. "Қанды із" (Cold Pursuit, 2019) фильмінде юттар құрған топ басты қарсыластардың қарсыласы ретінде маңызды рөл атқарады.

Халықтың тарихы

1846 жылы Нью-Мексикода 6000 (сондай-ақ 1854 жылы 6000), Колорадода 1866 жылы 7000 және Ютада 1867 жылы 13,050 адам болды, 19 ғасырдың ортасында барлығы шамамен 26,050 адамды құрады. 1868 жылы Колорадо резервациясында 5000 уте тұрды деп хабарланды. Кейін уте халқының саны жылдам азайды. 1890 жылғы халық санауы бойынша барлығы 2839 адам (Ютада 1854, Колорадода 985) тіркелді, 1900 жылы Үндістер ісі жөніндегі басқарма 2694 адамды (Ютада 1699, Колорадода 995) санады, ал 1910 жылы 2658 адамды (Ютада 1472, Колорадода 815 және Оңтүстік Дакотада 371) есепке алды. 20 және 21 ғасырларда уте халқының саны қайта өсті, 2020 жылғы халық санауы бойынша 15 119 адам тіркелді.