Кіріспе

Таламус бойымен созылатын талшықтар тобы.

Stria terminalis (немесе терминалды жолақ) – таламустың қарыншалық бетінің бүйірлік жиегі бойымен өтетін талшықтардан тұратын ми құрылымы. Амигдаланың маңызды шығу жолы болып табылатын stria terminalis, оның орталық-медиалдық бөлімінен гипоталамустың медиалдық-төменгі ядросына дейін созылады.

Анатомия

Stria terminalis жоғарғы таламостриаттық тамырды жабады, ми қарыншаларының жалпы диссекциясы кезінде жоғарыдан қарағанда таламус пен каудатты ядро арасындағы шекараны көрсетеді. Stria terminalis қарыншааралық тесіктер аймағынан басталып, бүйірлік қарыншаның уақытша мүйізіне дейін созылады, миндаль тәрізді денеден септалдық ядроларға, гипоталамусқа және таламус аймақтарына талшықтарды жеткізеді. Сондай-ақ, ол осы аймақтардан миндаль тәрізді денеге қайта оралатын талшықтарды да тасымалдайды.

Stria terminalis (BNST) төсек ядросы

Stria terminalis төсек ядросының белсенділігі қауіп-қатерді бақылауға жауап ретінде алаңдаушылықпен байланысты. Ол гипоталамус-гипофиз-бүйрекүсті без осі ішінде релелік орталық ретінде әрекет етеді және жедел стресске жауап ретінде оның қызметін реттейді деп саналады. Дегенмен, стресске реакция уақытқа байланысты және BNST контексттік қорқынышқа жауап ретінде белсендірілмейді. Яғни, он минуттан кем созылатын кенеттен қорқынышты жағдай BNST-ны іске қоспайды. Сондай-ақ, орбитофронталды қабықтың сигналдары арқылы бейтаныс тұлғаларға жауап ретінде мінез-құлықты тежеуге көмектеседі деп есептеледі. Бұл жолдың екі жақты бұзылуы кеміргіштерде есірткі іздеу мінез-құлқының қайта жандануын азайтады. Бұл ядроның латеральды гипоталамусқа тежегіш талшықтар жіберетіні және кеміргіштерде тамақтануды бақылауға қатысатыны белгілі. Бұл тежегіш жолдың оптогенетикалық жандануы жақсы тоңған тышқандарда қарқынды тамақтану мінез-құлқына әкеледі, ал осы жолдың оптогенетикалық тежелуі тіпті аш жануарларда да тамақ қабылдауды төмендетеді. BNST-дегі опиоидтық сигнал берудің бұзылуы алкогольдің шақыруымен туындаған стресске реакциядағы созылмалы өзгерістерге себеп болады.

Жыныстық диморфизм

Stria terminalis (BSTc) төсек ядросының орталық бөлігі жыныстық диморфизмдік қасиетке ие. Орташа есеп бойынша, BSTc ерлерде әйелдерге қарағанда екі есе үлкен және соматостатин нейрондарының саны екі есе көп. Өлгеннен кейін ұзақ мерзімді гормон алмастыру терапиясы (ГАТ) алған алты трансәйел (еркектерден әйелге) үлгісінде BSTc-де әйелге тән клеткалар саны болса, ал транс еркек (әйелдерден еркекке) еркекке тән клеткалар санына ие екені анықталды. Авторлар (Дзян Нинг Чжоу, Фрэнк ПМ Крюйвер, Дик Свааб) гормонға байланысты бұзылыстары бар пациенттерді де зерттеді, бірақ олардың арасында BSTc және бұл бұзылыстар арасында ешқандай байланыс табылған жоқ. Ал емделмеген еркек-әйел транссексуалында әйелге тән клеткалар саны болды. Олар BSTc гендерлік идентитінің нейробиологиялық негізін көрсететін деректер ұсынады және мұндай идентиті туылмас бұрын қалыптасады деген гипотезаны ұсынады. Гормон алмастыру терапиясы гипоталамустың көлеміне әсер ететіні көрсетілген, бірақ бұл зерттеуде гормондық өзгерістерге ұшыраған, транссексуал емес ерлер мен әйелдерді бақылау тобы ретінде пайдалану арқылы осыны анықтауға тырысты. Соматостатинды экспрессиялайтын нейрондар әдетте постсинаптикалық нейронға дендриттік сигналдардың келуін тоқтатады, осылайша байланысты құрылымдар арқылы берілетін сигналдарды тежейді. Сондықтан, ерлерде (соның ішінде трансгендерлерде) кездесетін stria terminalis төсек ядросының үлкендігі ерлердегі қорқыныш реакциясын азайтуы мүмкін, сондай-ақ әйелдерде нақты фобиялардың көбірек кездесуіне және әйелдердің егеуқырлық танымына (мысалы, тышқаннан қорқу) себеп болуы мүмкін. BNST-дегі окситоцин рецепторларының активтілігі егешқұйрықтарда әлеуметтік тану үшін маңызды. Окситоцин рецепторларының антагонистін микроинъекция арқылы алған егешқұйрықтардың әлеуметтік тану көрсеткіштері, плацебо алған егешқұйрықтарға қарағанда төмен болды. BNST-ге окситоциннің микроинъекциясы егешқұйрықтардың әлеуметтік жадын жақсартты, бірақ әйел егешқұйрықтарда емес. Педофилиямен айналысатын еркектерде stria terminalis төсек ядросының көлемі кішірейгені, сондай-ақ оң миндаль тәрізді дене, гипоталамустың көлемі кішірейгені және осыған байланысты құрылымдардағы бұзылыстар байқалды. Авторлар балалық шақтағы BNST және медиалдық миндаль тәрізді денедегі кемшіліктер жыныстық жетілудің тежелуіне әкелуі мүмкін деп болжайды.