Кіріспе

Dinko Šakić) - Хорватияның Усташе өкілі, 1944 жылдың сәуірінен қарашасына дейін Хорватияның Тәуелсіз Мемлекеті (NDH) Ясеновац концентрациялық лагерінің командирі. Ол Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің Имотски қаласына жақын жердегі Студенци ауылында дүниеге келді. Ол жас кезінде фашистік Усташе мүшесі болды. 1941 жылы сәуірде Осі державалары Югославия Корольдігін басып алған кезде 19 жастағы Шакич Ясеновацтағы әкімшілікке қосылды. Келесі жылы ол лагерьдің көмекші командирі болды және 1943 жылы концентрациялық лагерьдің командирі Вьёкослав "Макс" Любуричтің жарты қарындасы Нада Любуричке үйленді. Бұл неке, сондай-ақ оның усташ басшысын фанатикалық қолдауын Анте Павелич, 1944 жылдың сәуірінде Шакичті Ясеновацтың қолбасшысы етіп тағайындауға әкелді. Ол концлагерьде алты ай бойы басқарған кезінде қаза болған 2000 адамның өліміне кінәлі деп айыпталды. 1945 жылы Шакич және оның әйелі басқа усташ чиновниктерімен бірге НДХ және нацистік Германия құлдырауынан кейін Тәуелсіз Хорватия мемлекетінен қашып кетті. 1947 жылы олар Аргентинаға көшіп барды, онда Шакич тоқыма бизнесін бастады, елдің 10 000 адамнан тұратын хорват қауымының белсенді мүшесі болды және Парагвай диктаторы Альфредо Стросснермен дос болды. Ол тыныш өмір сүрді, өзінің кім екенін жасырмауға тырыспады. 1990 жылы "Feral Tribune" журналы Шакичпен мақала үшін сұхбат жасап, оның суретін жариялады. Шакич Хорватия президенті Франжо Туджманмен 1994 жылы Аргентинаға сапары кезінде Буэнос-Айрестегі қабылдау кезінде кездесті. Көп ұзамай ол хорват басылымы "Магазин" берген сұхбатта болды. Ол сұхбатта тағы да сербтердің Ясеновацта өлтірілуін тілейтінін, "барлығын қайтадан жасаймын" деп, "баладай ұйықтағанын" айтты. 1998 жылдың наурыз айында Шакич Аргентинаның ұлттық теледидарымен сұхбат алды. Ол Ясеновацта басшылық лауазымында болғанын мойындады, бірақ сол кезде сол жерде ешкімнің өлгені жоқ деп, өлгендердің барлығы аурудан қайтыс болды деп мәлімдеді. Сұхбат келесі айда бүкіл ел бойынша таратылды. Бұл жағдай үлкен шатастырды және Аргентина президенті Карлос Менемді Шакичті тұтқындауға шақырды. Шакич көп ұзамай жоғалып кетті және 1998 жылдың мамырына дейін тұтқындалмады. Ол Хорватияға ұстап берілді, онда сотталды, 1998 жылдың қазан айында соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар жасады деп танылды және 20 жылға бас бостандығынан айырылды. Шакич бұл айыптауларды саяси мағынада деп атады және өзін тек өз елін қорғағысы келген хорват патриоты ретінде сипаттады. Шакич Лепоглава түрмесінде қамауға алынып, өзінің естеліктерін жазу үшін теледидар мен компьютермен жабдықталған камерада ұсталды. Ол қарттар үйінде жатқан әйеліне айына бірнеше рет барып қалуға рұқсат алды. 2008 жылы 20 шілдеде Загреб ауруханасында жүрек ауруынан қайтыс болды. Кейіннен оның қалауы бойынша толық усташ киімімен өртелді.

Ерте өмір

Динко Любомир Шакич 1921 жылы 8 қыркүйекте Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің Имотски қаласына жақын жердегі Студенци ауылында дүниеге келген. Мектеп бітірген. Ол жас кезінде-ақ Усташе деп аталатын хорват фашистік қозғалысының адал мүшесі болды.

Ясеновац

1941 жылдың сәуірінде Оқпан әскерлері Югославияға басып кірді. Ел бөлініп-бөлініп, Бенито Муссолинидің Италиясында жер аударылған экстремистік хорват ұлтшылы және фашист Анте Павелич, Усташе бастаған хорват мемлекетінің Poglavnik (жетекшісі) болып тағайындалды. НДГ қазіргі Хорватияның, қазіргі Босния мен Герцеговинаның және қазіргі Сербияның кейбір бөліктерін "Италиялық-неміс квази-протектораттарына" біріктірді. Ұсташ ополчениесының бастауындағы NDH билігі кейіннен жаңа мемлекеттің шекарасында тұратын сербтерге, еврейлерге және ромаларға қарсы геноцидтік саясат жүргізді. 1941 жылы Шакич Ясеновац концентрациялық лагерінің әкімшілігіне қосылды. Келесі жылы ол оның қолбасшысының орынбасары болып тағайындалды. Мұнда ол концлагерь командирі Вьёкослав "Макс" Любуричтің қорғанышына айналды. Куәгерлердің айтуынша, Шакич 1942 жылы маусымда хорват ақыны Миховил Павлек Мишкинаны өлтірген. Сол жазда Шакич Стара-Градишка концентрациялық лагерінде әйелдер мен балаларға толы көлікті жеке өзі түтін құбырларымен бұзып, ішіндегілердің бәрін өлтірген деп күтілуде. 1943 жылы Шакич 16 жасында Ясеновацта жұмыс істей бастаған Макс Любуричтің жартылай әпкесі Надаға үйленді. Шакич 1944 жылы сәуір айында жиырма екі жасында Ясеновац концентрациялық лагерінің командирі болды. Оның усташтардың қатарында тез көтерілуі ішінара Павелич режимін фанатикалық қолдаудың нәтижесінде, ішінара Надамен некеге тұрғандығына байланысты болды. Ясеновацтан аман қалған Шимо Клайч былай деп еске алды: "Шакич осындай маңызды лауазымға өте жас еді. Ол менмен және әрқашан қара теріден жасалған жылтыратылған аяқкиіммен және қара ұсташалық киім киіп киінетін. Біз әлсіреп, жыр-жырт болып, ауырып қалдық. Ол бізден өтіп бара жатып, бір сәнді журналдан шыққандай болып көрінді". 1944 жылдың маусым айында Шакич Хрватска Дубицада тұтқынға алынып, қашып кеткеннен кейін Усташелер өлтірген Иван Вулльнер деген тұтқынның қашып кетуінен кейін тұтқындарға қарсы жазалау шараларын жүргізуді бұйырды. Шакич жеке өзі Вулнермен бір казармада тұрған 100 тұтқындардың ішінен жиырма бес еврей тұтқынды таңдады. Оларды "Звонара" деп аталатын ғимаратқа алып барып, ондағы жалғыздық камерасына жапқан, аштықтан қырып, азаптап өлтірген. Шакич Ремизия Ребакты азаптауға қатысты, ол Мило Бошковичпен бірге жиырма интернированный тобының басшысы болды, олар көтеріліс ұйымдастырып, жүгері ұрлады. Ребакты от атушымен азаптап өлтірді. Шакич 1944 жылдың 21 қыркүйегінде лагерьдегі "халық алдындағы өнер көрсету" кезінде топты асып өлтіруді бұйырды. Бошкович өлімге ұшыраған кезде, асылудың орнына, басына оқ атуды өтінді. Шакич келісті және оны атудан бұрын Бошковичті "адам және сарапшы ретінде бағалайтынын және лагерь командирі оны жеке өлтіргеніне өзін құрмет тұту керектігін" айтқан. Шакич Ясеновацтағы емхананың меңгерушісі Марин Юрчевті асып тастауды бұйырды, ол усташтардың бір дезертиріне лагерь туралы ақпаратты Югославия партизандарына контрабандалық жолмен жеткізуге көмектесті. Юрцев, оның әйелі және Ясеновац ауылында ұсталған үш тұтқын өлтірілді. Юрцевтің әйелі үш рет құлап кеткеннен кейін шашынан сүйреп, бағанаға отырғызылды. Шакич хорват ішкі істер министрі Андрижа Артуковичпен бірге асылған денелерді қарап отырып, қызыл қызылша мен қуырылған шницельді жеді. Šakić тұтқындарды өлтіруге және азаптауға жеке қатысқан. Куәгерлердің айтуынша, ол тұтқындарды бірнеше рет атып өлтірді, көбінесе Ясеновацты қоршаған егістік жерлерінде жұмыс істеуге жіберілгендерді спорт үшін өлтірді. Тиф, безгек және дифтерия ауруларының таралуын болдырмау үшін Шакич дені сау емес деп санаған тұтқындарды ұстап, оларды "емхана" деп атаған үйде өлтіруді бұйырды. Тағы бір жолы Шакич екі-үш ондаған тұтқынды бір бөлмеге кіргізіп, шөлден, аштықтан өлгенше ұстауға бұйрық берді. 1944 жылдың күзінде американдық бомбалаушы ұшақ Венгрияға шабуыл жасағаннан кейін лагерьдің жанында құлады. Үш ұшқыш парапланмен төмен түсіп, Сава өзенінің жағасына қонды. Шакич үшті де тұтқындап, ұрып-соғып, Ясеновац арқылы жүріп өтті. Шакич оларды өлтіру үшін штыкпен өлтіруді және олардың денелерін жаппай қабірге тастауды бұйырғанға дейін үш күн бойы азаптап жатты. Шакичтің Ясеновацпен бірге болған кезінде кем дегенде 2000 тұтқын өлтірілді. Көптеген адамдар жетімдік пен аурудан қайтыс болды.

Жер аудару

Соғыс аяқталғаннан кейін Шакич, Павелич және басқа да усташ басшыларымен бірге Хорватиядан Аргентинаға қашып кетті. Оларды Аргентинаның көшбасшысы Хуан Перон қарсы алды. Шакич әйелімен бірге Франконың Испаниясында бас сауғалап, 1947 жылы Аргентинаға қоныс аударды. Шакичтің әйелі өзінің атын Эсперанса деп өзгертті. Екеуі Буэнос-Айрестегі Санта-Терезита қалашығында қоныстанды, онда Шакич тоқыма бизнесімен айналысты және елдің 10 000 адамнан тұратын хорват қауымының белсенді мүшесі болды. Шакич пен оның әйелі үш балалы болды және Павелич олардың құдасы болуды ұйымдастырды. 1956 жылы Шакичтер отбасы Перон үкіметінің құлдырауынан кейін Аргентинадан қашып кетті. Олар үш жылдан кейін Аргентинаға қайтып оралғанға дейін Испанияға оралды. Шакич Парагвай диктаторы Альфредо Стросснердің досы болды, ол Парагвайда хорват фашистеріне арналған "денсаулық лагерін" жүргізді. Ол тыныш өмір сүрді және усташ эмигрант саясатына қатысты. Ол өзінің кім екенін жасырмады, есімін өзгертуге де тырыспады. 1990 жылы "Feral Tribune" журналы Шакичпен сұхбат жасап, оның соңғы суретімен бірге жарияланды. Бұл сұхбатта Шакич сербтерді ескертіп, усташтарды мақтады. Сол жылы ол Австрияда өткен "элеккі нацистердің кездесуіне" қатысты. Шакич Хорватияның көшбасшысы Франжо Туджманмен 1994 жылы Аргентинаға сапары кезінде Буэнос-Айрестегі қабылдау кезінде кездесті. Кейін Шакичті хорват басылымы "Магазин" сұхбаттасты. Ол Ясеновацта тағы да сербтер өлтірілуін тілейтінін айтып, "оның бәрін қайтадан жасаймын" деді. Ол "баладай ұйықтап қалды" деп қосты. 1998 жылдың наурыз айында Шакич Аргентинаның ұлттық теледидарымен сұхбат алды. Сұхбат толықтай 6 сәуірде El Trece телеарнасында көрсетілді. Онда Шакич 1942 жылдың желтоқсанынан 1944 жылдың қазанына дейін Ясеновацта басшылық лауазымда болғанын мойындады, бірақ осы кезеңде ешкімнің өлтірілгенін жоққа шығарды. Ол былай деді: "Мен қамауда болғанда, күзетшілерге не әкімшілерге тұтқынға қол тигізуге де рұқсат етілмейтін. Мен бұрын не кейін қандай болғаны туралы айтпадым, бірақ мен сол жерде болғанда ешкім ешкімге тиісе алмады". Шакич өзінің басқаруы кезінде болған барлық өлімдер табиғи себептерден болды деп мәлімдеді. Интервью көпшілік арасында дүрбелең туғызды, Аргентина президенті Карлос Менем эфирден кейін бір күн өткенде Шакичті тұтқындауға шақырды. Шакич көп ұзамай жоғалып кетті. Оның әйелі ол Буэнос-Айрестегі Хорватия елшілігінде баспана іздеп кеткенін мәлімдеді, бірақ елшілік бұл жалған деп таныды. Ол күйеуінің Ясеновацтағы геноцидті жасамағанын айтып, былай деді: "Бұл өте үлкен өтірік. Мен қатты күйзеліп қалдым. Елу жылдан кейін олар осындай қорқынышты нәрсемен келеді". Динко Шакич 1 мамырда тұтқындалды.

Сот және түрмеге қамау

Шакич екінші дүниежүзілік соғыстың ең маңызды тұлғаларының бірі болды, ол сот кезінде әлі де тірі еді. Ол Екінші дүниежүзілік соғыста концлагерьде болған соңғы қолбасшы. Шакич өзін Ясеновац "хорваттарды жою үшін құрылған" сербтік коммунистік аңыз деп қорғады. Ол өкінбеді және Ясеновацты жою лагері емес, НДХ-ның жауларын ұстауға арналған жұмыс лагері деп мәлімдеді, ол оларға мейірімді және ізгілікпен қаралды. Ол өзінің басқаруы кезінде ешқандай адам өлтірілмегенін мәлімдеді. Ол лагерь 1919 жылдан 1941 жылға дейін хорваттарға қарсы жүзеге асырылған "сербтердің геноцидтік саясатына" қатысы барларды ұстау үшін ұйымдастырылған деп мәлімдеді. Шакич өзінің ар-ожданы Құдай алдында таза екенін және егер хорваттардың "биологиялық өмір сүруіне" тағы бір рет қауіп төнсе, Ясеновацта жасаған ісіне қайтадан қатысатынын айтты. Ол еврейлер мен романдар этникалық тегіне байланысты тұтқындалғанын мойындады, бірақ сербтер мен басқалар Хорватияны жоюды қалаған мемлекет жауы ретінде ұсталды деп мәлімдеді. Мен жасаған ісіме мақтанамын және оны қайтадан жасаймын. Ясеновац - бұл заңға негізделген, Хорватия мемлекетінің жойылуына жұмыс істеген және қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікке қауіп төндіргендердің бәрі қамалған заңдық мекеме болды. Лагерьдің ұзақтығын және тұрғындарын ескерсек, өлім-жітім деңгейі табиғи және қалыпты болды. Егер біз адамдарды атып өлтірсек, онда заң бойынша істедік. Әлемде түрмелері мен лагерлері жоқ мемлекеттер жоқ, ал біреулер бұл алғыстырмалы міндетті орындауы керек. Бізге жүктелгеннің бәрін орындамағанымызға өкінемін, өйткені егер біз солай етсек, қазір Хорватияда проблемалар болмас еді. Мұндай өтірік жазуға жаратылмаған болар еді. Ол Югославияның құрылуы мен Югославия соғыстары сербтердің хорваттарға қарсы геноцидті жоспарлап, жүзеге асырғанына дәлел болды деп мәлімдеді. Шакич бұл іс-қақтығысты саяси мақсатпен қозғалған деп атады және өзін тек өз елін қорғағысы келген хорват патриоты ретінде сипаттады. Ол Хорватияның Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде халықаралық қысымға ұшырағанын айтты. Сотта 40-тан астам куәгер Шакичке қарсы куәлік берді. Оның қорғаушы адвокаттары оны ақтауын сұрады; олар айыптаушы өзінің кінәсін дәлелдей алмағанын және Шакич лагерьде қызмет еткенде тек бұйрықтарға мойынсұнатынын мәлімдеді. 1998 жылдың 4 қазанында Шакич соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар жасады деп танылып, жиырма жылға бас бостандығынан айырылды. Шәкiч оған айыпты деген үкімді оқып бергенде, оны мазақтап қол шапалақтады. Соттың төрағасы Шакич тұтқындарды жеке өзі атып өлтіргенін және кем дегенде жиырма тұтқындардың асылуын қадағалап отырғанын растады. Ол кем дегенде төрт куәгердің 1944 жылдың қыркүйегінде Шакичтің Мило Бошковичтің басына тапаншасын төккенін көргенін айтты. Шакич жазасын Лепоглава түрмесінде өткерді. Оның камерасында теледидар мен компьютер бар еді. Ол қарттар үйінде жатқан әйеліне айына бірнеше рет барып қалуға рұқсат алды.

Өлім

Шакич тұтқында болған кезінде жүрек ауруынан зардап шекті және соңғы жылдары ауруханада жатты. 2008 жылы 20 шілдеде Загреб ауруханасында жүрек ауруынан қайтыс болды және өз қалауы бойынша толық усташ киімімен өртелген. Жерлеу рәсімін жүргізген діни қызметкер Вьёкослав Ласич "Динко Шакичті айыптаған сот Хорватия мен хорват ұлтын айыптады" деп мәлімдеді. Ол "НДХ қазіргі хорват отанының негізі" деп мәлімдеді және "әрбір ардақты хорват [оның] есімімен мақтануы керек" деп, Шакичті дәріптеді. Шакичтің жерлеу рәсіміне бірнеше хорват саясаткерлері, соның ішінде Анто Ковачевич қатысты. Саймон Визенталь орталығының директоры Ефрем Зуров, сондай-ақ Израильдің Хорватиядағы елшісі екеуі де Хорватия президенті Стьепан Месичке Шакичтің жерлеу рәсіміне шағымданды.

Танымал мәдениетте

Шакич "Нацистік әріптестер" атты әскери арнаның "Балқанның жыртқышы" эпизодында көрінеді.