Нақаде – Иранның Батыс Азербайжан провинциясының қаласы. 2006-2016ж. халық саны 72 975-тен 81 598-ге өсті. Тарихы, демографиясы, Сульдуз атауы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс Әзірбайжан провинциясындағы қала, Иран.
City in West Azerbaijan province, Iran
2006 жылғы халық санауы бойынша, қаланың халқы 18 320 шаңырақта 72 975 адамды құрады. 2011 жылғы келесі халық санауы 21 283 шаңырақта 75 550 адамды тіркеді. 2016 жылғы соңғы халық санауы бойынша, 24 482 шаңырақта 81 598 адам тұрады.
At the 2006 census, its population was 72,975 in 18,320 households. The following census in 2011 counted 75,550 people in 21,283 households. The latest census in 2016 showed a population of 81,598 people in 24,482 households.
Этимология
Нақадех – қаланың (және ауданның) қазіргі атауы. Бұрынғы аты, Солдуз (кейде Сулдуз деп те жазылады, күрд тілінде: Сундус), моңғол Сулдуз тайпасына сілтеме жасайды және 1303 жылы Илхандар әмірі Газан билік еткен кезде бұрынғы, қазір жоғалған атаудың орнын алмастырған болуы мүмкін.
Naqadeh is the current name of the town (and county). The former name, known as Solduz (also spelled Sulduz, in Kurdish: Sundus), in reference to the Mongol Sulduz tribe, may have replaced an older name (now lost) during the reign of the Ilkhanid ruler Ghazan in 1303.
География
Нақадех Байзава өзенінің жағасында, ежелгі жасалма үйіндіні қамтиды. Нақадех орналасқан аудан, Гадар өзенінің төмен ағысында, Урмия көлінің оңтүстік-батысында жатыр. Нақадех Оруме, Пираншахр, Махабад және Ошнавие аудандарының арасында орналасқан және өзінің орналасуының арқасында байланыс желісі болып табылады.
Naqadeh is situated on the bank of the Bayzawa river, encompassing an old artificial mound. The county in which Naqadeh is located is to the south west of Lake Urmia on the lower course of the Gadar river. Naqadeh is in the midst of the counties of Orumieh, Piranshahr, Mahabad and Oshnavieh, and is the axis of communications due to its position.
Демография
Қаланың көпшілігі шиит азербайжандықтарынан (қарапапақтардан) тұрады, ал азшылықты суннит күрдтері құрайды. Басты күрд тайпалары – мамаш және зерза, ал маңғур және мамачи тайпалары бұл қалада тарихи тұрғыдан қалыптасқан. Бұрын қалада ассириялықтар мен яһудилер де тұрған. Лазарист миссионерлік қозғалысын жетектеген Августин Пьер Клузель 1840 жылдары қалада белсенді қызмет еткен. 19 ғасырдың басында Сұлдуз қаласында 4-5 мың күрд және муқаддам түркі отбасылары болған. 1828 жылы ханзада Аббас Мирза 800 қарапапақ отбасын Сұлдузға қоныстандырды. 1930 жылдары Хаштрудтан шахсевандар да қалаға келді. 1979 жылы халықтың 65% азербайжандықтарды құраса, қалған бөлігі күрдтерден тұрды. 1985 жылы Ричард Таппердің сөзіне сәйкес, Сұлдузда "күрдтес түріктер" болған, олардың бір бөлігі суннит болған.
The town has a Shia Azerbaijani (Karapapakh) majority, with a Sunni Kurdish minority. The main Kurdish tribes are the Mamash and Zerza, while the Mangur and Mamachi tribe have had a historical presence in the town. Assyrians and Jews formerly populated the town as well. The Lazarist missionary movement led by Augustin Pierre Cluzel was moreover active in the town in the 1840s. In the early 19th century, Sulduz had 4 to 5 thousand Kurdish and Mukaddam Turkic families. In 1828, Prince Abbas Mirza resettled 800 Karapapakh families in Sulduz. In the 1930s, Shahsevans from Hashtrud arrived to the town as well. In 1979, it was estimated that Azerbaijanis constituted 65% of the population, while the remaining portion was Kurdish. In 1985, according to Richard Tapper, there were "Kurdicized Turks" in Sulduz, some of whom were Sunni.
Тарих
1303 жылы, Илхандық Газан билеушісінің тұсында, Нақаде ауданын құрайтын аймақ жеке иеліктерге бөлінді. Шығыстанушы Владимир Минорскийдің (1966 жылы қайтыс болған) мәліметінше, 16 ғасырлық күрд билеушісі және жазушысы Шарафхан Бидлисидің сөздерінше, түркімендердің Ақ Қоюнлу мен Қара Қоюнлу билігі кезінде (шамамен 15 ғасыр), “яғни Чобанилер жоғалып кеткеннен кейін”, Мукри күрдтері Нақаде ауданын басып алды, ал бұл жердің бұрынғы тұрғындары, әдетте, “құлдыққа түсірілді”. Минорский Бидлиси еңбегінің бұзылған және датасы белгісіз бөлігін келтіріп, күрд Бабан тайпасының белгілі бір Будағы Қызылбаштан Нақаде орналасқан ауданды басып алғанын айтады. Бұл оқиға Сафави шебінде болған шағын қақтығыстардың бірі болуы мүмкін. 1828 жылы Түркменчай шартынан кейін Иран тақ мұрагері Аббас Мирза Нақаде орналасқан ауданды 800 түркі Қарапапақ отбасына жеке иелік ретінде берді, ал осы жаңа қоныстанғандар үкіметке 400 атты әскер ұстауға міндетті болды. Олар келгенге дейін ауданда күрдтер мен муқаддам шиит түркілерінің 4–5 мың отбасы тұрған. Аудан біртіндеп Қарапапақтардың қолына көшті. Мемлекет қолдаған Қарапапақтар күрдтердің Мангур және Зерза тайпаларына шабуыл жасап, тез күш жинады. 1914 жылы қалада 80 ассириялық отбасы қалды, ал 120 еврей отбасының көпшілігі Израильге көшіп кетті. Нақаде ауданының еврейлері “қазіргі тұрғындардың ең көне тобы” болды. 1917 жылы Сулдузда 108 отбасында 598 ассириялық тұрды; олардың 35-і қарт, 60-ы жетім, ал 84-і еңбекке жарамды болды. 1908 жылдан 1912 жылға дейін Османдықтардың билігі кезінде Қарапапақтар ирандықтардың тыңшылары деп есептелгендіктен көп қиындықтарға тап болды. Османдықтар тайпалық құрылымды жоюға және қаланың раясын босатуға тырысты. Бұл кезеңде қала Османдықтар мен Ресейліктердің арасында ауысып тұрды, содан кейін 1919 жылы ирандықтар бақылауға алды. 1940 жылдары қала қысқа ғасырлық Махабад Республикасының құрамында болған кезде этникалық қарым-қатынас жақсы болды. Жергілікті әзербайжандар мемлекет тарапынан қолдау алып, қалада саяси және әлеуметтік жағынан үстемдік құрды, бұл қаладағы этникалық зорлық-зомбылыққа себеп болды. Күрд сепаратизмі және күрдтердің саяси талаптары әзербайжандарды алаңдатты, олар аймақтағы ықпалын жоғалтудан қорқып, күшін жоғалтудан сескенді. 1979 жылдың сәуір айында Иран революциясынан кейін екі этникалық топ қалада қақтығысты, нәтижесінде 100-ден 300-ға дейін адам қаза тапты. Қақтығыстың себебі елдегі салыстырмалы түрде либералды саяси ахуал болды, ол күрдтерді өзін-өзі басқаруға ашық түрде ұмтылуға итермеледі. Жаңа үкімет жергілікті шиит әзербайжандарын Ислам революциялық гвардиясына қабылдады, олар жақын маңдағы Карна, Калат және Егрикаш күрдтерін қырғынға ұшыратты. Соңғы жылдары мемлекет әзербайжан ұлтшылдық шараларын басады, ал күрд ұлтшылдығы күрдстандық "Азаттық өмір" партиясына жастардың қызығушылығы артып, радикалданды.
In 1303, during the reign of Ilkhanid ruler Ghazan, the area comprising Naqadeh County was distributed in fiefs. According to the orientalist Vladimir Minorsky (died 1966), citing the 16th century Kurdish prince and writer Sharafkhan Bidlisi, during the rule of the Turkoman Aq Qoyunlu and Qara Qoyunlu (in about the 15th century), "i. e. Jong after the Čōbānīs had disappeared", the Kurds of the Mukri occupied the county of Naqadeh, and its old inhabitants were most likely "reduced to servitude". Minorsky, citing a mutilated and undated part of Bidlisi's work, narrates that a certain Budak of the Kurdish Baban tribe captured the county in which Naqadeh is located from the Qizilbash. This event may refer to one of the abrupt outbursts of skirmishes which occurred on the Safavid frontier. In 1828, following the Treaty of Turkmenchay, Iranian crown prince Abbas Mirza handed over the district in which Naqadeh is situated as a fief to 800 Turkic Karapapakh families and these new settlers, in return, had to have 400 horsemen ready for disposal for the government. Just prior to their arrival, the district had a population of 4–5,000 families of both Kurds and Muqaddam Shia Turks. The district would gradually fall into the hands of the Karapapakh newcomers. The state supported Karapapakh consolidated their power quickly by attacking the Kurdish Mangur and Zerza tribes. In 1914, 80 Assyrian families were left in the town, and 120 Jewish families of which most have since then migrated to Israel. The Jews of Naqadeh County were "probably the oldest element in the present population" of the county. In 1917, there were 598 Assyrians in 108 families at Sulduz; 35 were elderly, 60 were orphans, and 84 were able bodied. During the Ottoman occupation from 1908 to 1912, the Karapapakh population suffered considerably as they were seen as Iranian agents. The Ottomans attempted to destroy the tribal structure and free the rayah of the town. The town would change hands between the Ottomans and the Russians in this period, until the Iranians took control in 1919. Ethnic relations were friendlier despite clashes during the 1940s when the town was part of the short lived Republic of Mahabad. The local Azerbaijanis were favored by the state and dominated the town politically and socially, which added to the ethnic violence in the town. Kurdish separatism and the political demands by Kurds were a source of concern for the Azerbaijanis, fearing the loss of influence in the region. In April 1979, after the Iranian Revolution, the two ethnic groups clashed in the town and about 100 to 300 people were killed. The reason for the clashes was the relatively liberal political atmosphere in the country which pushed the Kurds to openly aspire for self governance. The new government furthermore recruited local Shia Azerbaijanis to the Islamic Revolutionary Guard Corps which went on to massacre the Kurds of nearby Qarna, Qalat and Egriqash. In recent years, nationalist Azerbaijani events have been repressed by the state, while Kurdish nationalism has become more radical as seen with the attraction among the youth towards the Kurdistan Free Life Party.