Кіріспе
Ұзын садақ – биік садақ пен жебеге ұқсайтын қашықтықтан ату қаруының бір түрі. Ұзын садақ салыстырмалы түрде ұзақ қаруға мүмкіндік береді. Ол айтарлықтай иілмейді. Оның қолдары салыстырмалы түрде тар және көлденең қимасы бойынша дөңгелек немесе D пішіндес болады. Флэтбоудың (жазық садақтың) ұзындығы да сондай болуы мүмкін, бірақ көлденең қимасы бойынша флэтбоудың қолдары шамамен тіктөртбұрышты болады. Аң ауру және соғыс үшін ұзын садақтар көптеген мәдениеттерде әртүрлі ағаштардан жасалған; Еуропада олардың тарихы палеолит дәуірінен басталады және қола дәуірінен бері негізінен қарабұрыштан жасалған, ал қарабұрыш болмаған жағдайда – wych elm ағашынан жасалған. Тарихи ұзын садақ – бір ағаштан жасалған қарапайым садақ, бірақ қазіргі заманғы ұзын садақтар заманауи материалдардан немесе әртүрлі ағаштарды біріктіру арқылы да жасалуы мүмкін.
the weapon
A longbow is a type of tall bow that makes a fairly long draw possible. A longbow is not significantly recurved. Its limbs are relatively narrow and are circular or D shaped in cross section. Flatbows can be just as long, but in cross section, a flatbow has limbs that are approximately rectangular. Longbows for hunting and warfare have been made from many different woods in many cultures; in Europe they date from the Paleolithic era and, since the Bronze Age, were made mainly from yew, or from wych elm if yew was unavailable. The historical longbow was a self bow made of a single piece of wood, but modern longbows may also be made from modern materials or by gluing different timbers together.
Тарихқа дейінгі дәуір
1991 жылы Эцталь Альп тауларында Эцци деп аталатын табиғи мумиямен бірге ұзын садақ табылған. Оның садағы қарабұрыштан жасалған және ұзын болған; денесі шамамен б.з.д. 3300 жылға дейін дауланған. Біршама қысқарақ садақ Шотландияның Твидсмуир қауымындағы Роттен Боттом деп аталатын торф батпағынан табылды. Қарабұрыштан жасалған садақтың радиокөміртекпен өлшенген мерзімі б.з.д. 4040–3640 жылдар аралығында. Сомерсет, Англиядағы торфтан табылған тағы бір садақ б.з.д. 2700–2600 жылдарға дауланған. Даниядағы Нидам торф батпағында біздің заманымыздың 4-ғасырына жататын қырық ұзын садақ табылды.
Орта ғасырлар
Орта ғасырларда ағылшындар мен уэльстер өте күшті ұзын садақтарымен танымал болды, олар жүз жылдық соғыста француздарға қарсы кеңінен қолданылып, үлкен әсер етті. Крейси (1346), Пуатье (1356) және Агинкур (1415) шайқастарында айқын табысқа жетті. Англияның Эдуард III патшалығы тұсында садақ жасаушылар мен садақ иелерін әскерге міндетті түрде шақыру және оларға садақ атуды үйренуді талап ету туралы заңдар қабылданды. Ұзын садақтың соғыс алаңындағы басымдығы француздар Форминь (1450) және Кастильон (1453) шайқастарында ағылшын садақшыларының қатарын бұзу үшін зеңбіректерді қолдана бастағанға дейін сақталды. Олардың қолданылуы Розалар соғысында да жалғасты. Ұзын садақ Англияда тиімді отты қарулар енгізілгеннен кейін де соғыс құралы ретінде қолданылып келді. Флодден шайқасы (1513) "ұзын садақтың басты қару ретінде соңғы рет қолданылған шайқас ретінде, Англия тарихындағы маңызды оқиға" болып табылады.
XVI және XVII ғасырлар
1588 жылы испан армадасының шабуылын күтіп, жасақ шақырылды және оның қатарында көптеген садақшылар болды; мысалы, Кент жасағының 12 654 сарбазының ішінде 1662 садақшы бар еді. Шотландиядағы Типпермюр шайқасы (1644 ж.) Ұлыбритания аралдарында ұзақ садақпен маңызды күшпен өткен соңғы шайқас болуы мүмкін. Сонымен қатар, 1654 жылы Шотландияның солтүстік-шығысындағы Туллич шайқасында ұзақ садақтар қолданылған болуы мүмкін деген мәлімдемелер бар.
Ерте әдебиет
Еуропалық ұзын садақпен ату туралы ең ерте белгілі кітап – 15 ғасырдың соңында немесе 16 ғасырдың басында Францияда жазылған авторсыз "Л'Арт д'Арчери". Ағылшын тілінде ұзын садақпен ату туралы алғашқы кітап – Роджер Ашамның "Токсофилус" кітабы, ол алғаш рет 1545 жылы Лондонда басылып, король Генрих VIII-ге арналған.
Қазіргі уақытта демалыс және аңшылық мақсатта пайдаланылады
Соғыс кезінде атыс қарулары садақтарды ығыстырғанмен, ағаштан немесе шыны талшықтан жасалған ламинатталған ұзын садақтар дәстүрлі садақшылар мен кейбір тайпалық қоғамдардың демалыс және аң аулау құралы ретінде қолданылып келеді. Ұзын садақтың қазіргі заманғы рекурвті немесе құрама садақтан практикалық артықшылықтары бар: ол көбінесе жеңіл, тез дайындалады және атып келе жатқанда тыныш болады. Дегенмен, қалған жағдайлар тең болса, қазіргі заманғы садақ ұзын садақтан гөрі жылдам және дәл жебе атуға қабілетті. Садақпен жарыс ұйымдастыратын мекемелер садақтардың түрлі кластары үшін ресми анықтамалар жасады; ұзын садақтың көптеген анықтамалары кейбір ортағасырлық үлгілерді, материалдарды және пайдалану тәсілдерін қамтымайды. АҚШ-тағы кейбір садақ клубтары ұзын садақтарды тек садақ аяқтарымен жанаспайтын жіптері бар садақтар деп жіктейді. Британдық Ұзын Садақ Қоғамы мәліметінше, ағылшын ұзын садағының қалыңдығы, викториялық ұзын садақтар сияқты, енінің кемінде 5/8 (62,5%) болуы керек және тұтқасында ең кеңірек болады. Халықаралық Ұзын Садақшылар Ассоциациясы (ILAA) ұқсас, бірақ кеңейтілген анықтама жасады, ол садақты 1:0,625 пропорциясындағы тікбұрышты шаблонға сәйкес деп анықтады.
Дизайн және құрылыс
Ұзын садақты бір ғана ағаштан жасауға болады, сондықтан оны жасау салыстырмалы түрде оңай және жылдам. Көбінесе, әуесқой садақ шеберлері бүгін шамамен он-жиір сағатта ұзын садақ жасай алады. Ең қарапайым ұзын садақтардың бірі – өздігінен жасалған садақ, ол анықтама бойынша бір ғана ағаштан жасалады. Дәстүрлі ағылшын ұзын садақтары – ыдыс ағашынан жасалған өздігінен жасалған садақтар. Садақ тақтасы ағаштың радиусынан кесіледі, сонда ағаштың сыртындағы қабықша (сабыр) садақтың артқы жағын құрайды және жалпы қалыңдықтың шамамен үштен бірін құрайды; қалған үштен екісі немесе одан да азы – жүрек ағашы (50/50 – әдетте қолданылатын сабыр/жүрек ағашы арақатынасы). Ыдыс ағашының сабыры тек кернеуге төтеп бере алады, ал жүрек ағашы қысымға төтеп бере алады. Дегенмен, ыдыс ағашынан ұзын садақ жасағанда компромистерге бару қажет, өйткені мінсіз, зақымсыз ыдыс ағашын табу қиын. Ыдыс ағашына деген сұраныс соншалық, 16 ғасырдың соңына қарай Солтүстік Еуропада ересек ыдыс ағаштары дерлік жойылып кетті. Осаж апельсіні және түлкіқұйрық сияқты басқа да қажетті ағаштарда сабырдың пайдасы шамалы және әдетте ол толығымен алынып тасталады. Ұзын садақтар, олардың тар буындары мен дөңгелек қимасы (жазық садақтың тіктөртбұрышты қимасы сияқты ағаш ішіндегі кернеуді бірдей таратпайды) сондықтан теңдес жазық садаққа қарағанда аз күшті, ұзын немесе серпімді ағаштан жасалуы керек. Еуропада соңғы тәсіл қолданылды, ыдыс ағашы таңдаудың негізгі ағашы болды, өйткені оның жоғары қысымға төзімділігі, жеңіл салмағы және серпімділігі бар. Ыдыс ағашы – жақсы өздігінен ұзын садақ жасауға болатын ең көп таралған еуропалық ағаш (көктем сияқты басқа ағаштар ұзын садақ жасауға жарайды, бірақ құрсақты жылумен өңдеу және кең құрсақ/тар арқа қажет, бірақ бәрібір ұзын садақтың анықтамасына сәйкес келеді) және неолит дәуірінен бері еуропалық садақтарда қолданылатын негізгі ағаш. Көктем, емен, хиккори, күл, қарағай және жапырақ сияқты көбінесе қолданылатын және арзан ағаштар жазық садақтар үшін жақсы. Бұл ағаштардан тар, жоғары тартымдылық күші бар ұзын садақ жасауға болады, бірақ ол тұрақты иілуге ұшырауы мүмкін ("қалдық" немесе "жіптің соңынан иілу" деп аталады) және ыдыстан жасалған теңдесінен нашар атуы мүмкін. Ағаштан жасалған ламинатталған ұзын садақтар екі немесе одан да көп түрлі ағаштарды біріктіру арқылы жасалуы мүмкін. Әдетте, бұл әр түрлі ағаштардың табиғи қасиеттерін пайдалану үшін жасалады: кейбір ағаштар қысымға жақсы төтеп бере алады, ал басқалары кернеуге жақсы төтеп бере алады. Мысалға, хиккори және лимон ағашы, немесе бамбук пен ыдыс ұзын садақтарын келтіруге болады: хиккори немесе бамбук садақтың артқы жағында (ату кезінде садақшыдан қашық болатын бөлік) және солай кернеуге ұшырайды, ал құрсақ (ату кезінде садақшыға қараған бөлік) лимон ағашынан немесе ыдыстан жасалады және қысымға ұшырайды (бүгілудегі кернеулер туралы толық түсіндіру үшін қараңыз). Дәстүрлі жапондық юмилер де ағаш жолақтарынан жасалған ламинатталған ұзын садақтар: садақтың өзегі бамбуктан, арқасы мен құрсағы бамбуктан немесе қатты ағаштан, ал қатты ағаш жолақтары бұрылуды болдырмау үшін садақтың бүйірлеріне ламинатталған. Кез келген ағаштан жасалған садақты абайлап ұстап, тым ылғалды немесе құрғақ ортадан сақтау керек. Ағаштан жасалған садақтар шыныдан жасалғандармен бірдей жақсы атуы мүмкін, бірақ оларды дұрыс қолданбаған жағдайда олар оңай бүгіліп немесе бұзылуы мүмкін. Қазіргі заманғы материалдардан жасалған садақтарды ағаш садақтарға қарағанда ұзақ уақытқа керілген күйде қалдыруға болады, егер олар қолданылғаннан кейін бірден босатылмаса, олардың көп мөлшерде иілуі мүмкін.