Кіріспе

Commelinaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік.

Tradescantia zebrina, бұрын Zebrina pendula деп аталған, Tradescantia туысына жататын, төсемелі өсімдік түрі. Көптеген атауларының ішінде күміс дюймдік өсімдік және саяхатшы еврей бар. Соңғы атау әлеуметтік тұрғыдан даулы, сондықтан кейбіреулер «саяхатшы жігіт» деген балама атауды қолданады. Бұл өсімдік жылдам өсуімен және әдемі жапырақтарымен ерекшеленгендіктен, кеңінен өсіріледі. Жылы қыс климатында жер жамылғысы ретінде, ал басқа аймақтарда үй өсімдігі ретінде қолданылады.

Сипаттама

Tradescantia zebrina-ның жапырақтарында зебра өрнегі бар, жоғарғы беті қызғылт түсті жаңа өсімдермен және орталық өскіндікке параллель жасыл ескі өсімдермен, сондай-ақ сыртқы жиектерінде екі кең күміс жолақтарымен сипатталады, ал жапырақтың төменгі беті терең, біркелкі маджента түсті. Жапырақтары көкшіл-жасыл түсті болып келеді және әдетте үстіңгі жағы күміс, ал астыңғы жағы күлгін түсті екі бойлық жолақтары бар. Ұзақ уақытқа созылған қарқынды күн сәулесіне ұшырағанда, жапырақтардың өрнегі солғып, жапырақтардың барлық бөлігі қызғылт түске боялады. Жапырақ қабықтары жұқа және мөлдір, ұзындығы 8-12 мм, ені 5-8 мм, аузында ұзын, ал қалған бөлігінде түксіз немесе аздап түкті. Бұл төмен өсетін, сәл шырынды, көп жылдық шөптесін өсімдік көбінесе тығыз төсемелер немесе колониялар құрайды. Бұл көбінесе табиғи түрде түбірлердің пайда болуы арқылы жүзеге асады. Өскіндердің түйіндерінде тамырлардың пайда болуы байқалады, олардан қолайлы жағдайда сумен немесе жеткілікті ылғалды субстратпен бір тәулік ішінде тұрақты байланысқа түсетін тамырлар өседі. Өскіндері түксіз немесе түкті. Сағақты, параллельді тамырлы жапырақтары көбінесе жұмыртқа тәрізді, ұзындығы 4-10 см, ені 1,5-3 см, ұшына қарай сүйір, ал түбінде дөңгелек болып келеді. Жоғарғы беті түксіз немесе аздап түкті, төменгі беті түксіз немесе орташа түкті, жапырақ түбіне қарай қылшықты. Гүлдің құрылымы – әдетте үш қызғылт жапырақшадан және ақ жыныстық мүшелерден – басқа Tradescantia түрлеріне ұқсас, бірақ олардан айырмашылығы, бұл өсімдік жаңа бүршіктердің арқасында бұтақталады, олардың жапырақтан төмен орналасуы басталады (емес, жоғарыдан). Гүлдері топтасып орналасқан және екі үлкен жапырақша тәрізді, тар, қылшықты жапырақшалармен сүйеніп тұрады. Екі жынысты, радиалды симметриялы гүлдері үш бөліктен тұрады. Үш өскен тостаған жапырақшасының ұзындығы 2-3 мм. Үш жапырақшасы тек негізінде өседі, жұмыртқа тәрізді, сүйір, қызғылт-күлгін түсті және 5-9 мм ұзындықта болады. Алты бірдей мөлшердегі аталықтары қызғылт түсті түктермен жабылған. Үш аналық мойындары тұрақты жұмыртқалыққа біріккен. Олар сұр қоңыр тұқымдары бар қапшық тәрізді жемістерді құрайды. Өсімдікпен бірнеше рет жанасу немесе ұзақ уақыт бойы жұмыс істеу теріде тітіркеніс тудыруы мүмкін, әсіресе мөлдір, сулы шырынынан (бұл сипаттама T. zebrina-ға тән және басқа түрлерге тән емес).

Тіршілік ету ортасы

Традискантия зебрина Мексика, Орталық Америка және Колумбияға тән, бірақ Кариб аралдарында да таба аласыз. Ол Азия, Африка, Австралия, Оңтүстік Америка және мұхиттың әртүрлі аралдарында табиғи түрде өседі. Бұл өсімдік батпақты жерлер мен жаңбырлы ормандардың қалыңдығында, көбінесе көлеңкелі және күнге толы жерлерде немесе 2000 метрден төмен биіктіктегі өзен жағалауларында өседі, бірақ көбінесе төменгі биіктіктерде кездеседі.

Өсіру

Көптеген үйлерде өсімдік ретінде және жер жамылғысы ретінде таралған, егер қозғалмаса, жаңа жерлерді агрессивті түрде жайлайды. Кесінділер арқылы көбейтіледі, осы өсімдікті оңай жылжытуға немесе өзгертуге болады, себебі оның жіңішке тамырлары жерге берік жабыспайды (жер жамылғысы ретінде қолданғанда). Тиісті күтім болмаса, бұл өсімдік инвазивті түрге айналуы мүмкін. Өсімдік қырысқа төзімсіз, бірақ суық аймақтарда қыс айларында үй ішінде сақтауға болады. АҚШ Ауылшаруашылық департаментінің (USDA) 9, 10 және 11-ші аймақтарында жақсы өседі. Осы түр және 'Purpusii' мен 'Quadricolor' сорттары Корольдік Бау-бақша Қоғамының Бау-бақшалық Еңбек сыйлығына ие болды.

Инвазивтілігі

Ол Оңтүстік Африкада 1b санатындағы инвазивті түр ретінде жіктеледі, демек оны енді отырғызуға немесе көбейтуге болмайды. Тұқымдардың, кесінділердің немесе басқа көбейту материалдарының кез келген саудасы тыйым салынған. Оны ауылдық немесе қалалық аймақтарда тасымалдауға немесе таралуына жол беруге болмайды. Бұл түр Галапагос аралдарында да инвазивті түр болып саналады.

Түрлері

Трэдскантия зебрина в-р. флоккулоза (G. Брюкн.) D. R. Hunt тропикалық Мексика, Гватемала, Гондурас
Трэдскантия зебрина в-р. моллипила D. R. Hunt тропикалық Мексика
Трэдскантия зебрина в-р. зебрина Мексиканың көп бөлігі, солтүстіктен оңтүстікке дейін, Орталық Америка, Колумбия.