Пеперомия: Түрлердің алуандығы және таралуы

Кіріспе

Өсімдіктер туысы

Пеперомия – пиперомеялар тұқымдасының екі ірі туысының бірі. Оның 1000-нан астам түрі бар деп естіледі, олар тропиктік және субтропиктік аймақтардың барлық бөліктерінде кездеседі. Олар негізінен Оңтүстік және Орталық Америкада шоғырланған, бірақ Солтүстік Американың оңтүстігінде, Кариб аралдарында, Африкада, Океанияда және Азияның оңтүстік және шығыс бөліктерінде де таба аласыз. Түрлердің нақты санын анықтау қиын, себебі кейбір өсімдіктер әртүрлі атаулармен бірнеше рет тіркелген, ал жаңа түрлер табыла беруде. Пеперомиялар әртүрлі ортаға бейімделген және сыртқы түрі әлдеқайда әртүрлі. Кейбіреулері эпифиттер (басқа өсімдіктерде өседі) немесе литофиттер (тасқа немесе тау жыныстарының жарықтарында өседі), ал көптеген түрлері ксерофиттер (құрғақшылыққа төзімді, суды сақтау үшін қалың, шырынды құрылымдары бар) немесе жер астындағы түйірлері (геофиттер) бар. Көпшілік түрлері – шағын көп жылдық бұталар немесе жүзімдер. Кейбір пеперомиялардың қалың, балауыз тәрізді, шырынды жапырақтары мен сабақтары бар, ал басқалары жұқа, қағаз тәрізді жапырақтары бар, нәзік болады. Көптеген түрлер күннің тікелей сәулесінен зардап шегеді, сондықтан оларға сүзілген немесе жарық шашыраған күн сәулесі қажет. Пеперомиялардың көпшілігінде тамыр жүйесі өте аз немесе мүлдем жоқ (түрлеріне байланысты), және олардың барлық массасы көбінесе өсімдікті бекітуге арналған кішкентай, түкті қосымшалар жиынтығынан тұрады. Бұл тамырлар нәзік болғамен, өсімдіктерге қолайсыз жағдайларда да тірі қалуға мүмкіндік береді; алайда, олардың нәзіктігі су жеткілікті түрде дренаждалмаса, тамыр шіруіне алып келуі мүмкін. Пеперомия туысының атауын испан ботаниктері Руис Лопес және Павон Хименес 1794 жылы Перу мен Чилиге жасаған саяхаттарынан кейін берген. Пеперомия өсімдіктеріне кеңінен қабылданған жалпы атау жоқ, және кейбіреулер Петуния және Бегония сияқты туыстар сияқты, туыс атауын қолданудың дұрыс екенін айтады. Оларды кейде «радиатор өсімдіктері» деп атайды, бұл атауды, мүмкін, Л. Х. Бейли берген, себебі олардың көпшілігі радиатордың үстіндегі терезе алдындағы жарық және құрғақ ортаны ұнатады. Үшінші топқа геофиттік пеперомиялар жатады. Бұл өсімдіктердің жапырақтары суық, құрғақ маусымда түсіп, жер астындағы түйірлерінің есебінен тірі қалады, ал жаңбыр жауғанда жаңа жапырақтар өсіп шығады. Мысалдарға P. macrorhiza, P. peruviana және P. umbilicata жатады. Қазіргі уақытта 50-ге жуық геофиттік пеперомия түрі белгілі, бірақ жаңа түрлер табыла беруде. Пеперомия гүлдері көбінесе көзге түспейді, олар бау тәрізді тікенектерде өседі, бірақ P. fraseri сияқты кейбір ерекшеліктер бар. Пеперомия гүлдерінің көпшілігі адамдарға иіссіз болып сезіледі, бірақ кейбіреулері, мысалы, P. graveolens, көмескі немесе жағымсыз иіс шығарады. Жемісі – ұсақ бұрыш тәрізді тұқымдары бар, құрғап қалған жидек.

Peperomia is one of the two large genera of the family Piperaceae. It is estimated that there are at least over 1,000 species, occurring in all tropical and subtropical regions of the world. They are concentrated in South and Central America, but may also be found in southern North America, the Caribbean islands, Africa, Oceania, and southern and eastern parts of Asia. The exact number of species is difficult to determine, as some plants have been recorded several times with different names, and new species continue to be discovered. Peperomias have adapted to many different environments and their appearances vary greatly. Some are epiphytes (growing on other plants) or lithophytes (growing on rock or in rock crevices), and many are xerophytes (drought tolerant, with thick succulent structures to save water) or possess underground tubers (geophytes). Most species are compact perennial shrubs or vines. Some Peperomias have thick, waxy, succulent leaves and stems; still, others are rather delicate, with paper thin leaves. Many species will easily sunburn, preferring filtered or indirect, bright sunlight. Most of the Peperomias have minimal to virtually non existent root systems (species depending), with the entire mass often being nothing more than a collection of tiny, hair like appendages used to anchor the plant. These roots, while delicate, also enable the plants to survive in less than ideal conditions; however, their fragility also places them at a greater risk for root rot if water does not drain sufficiently quickly. The genus name Peperomia was coined by Spanish botanists Ruiz López and Pavón Jiménez in 1794 after their travels in Perú and Chile. Peperomia plants do not have a widely accepted common name, and some argue that it is better to use the genus name, as is the case with genera such as Petunia and Begonia. They are sometimes called radiator plants, a name possibly coined by L. H. Bailey because many of them enjoy bright and dry environments similar to a windowsill above a radiator. The third group contains geophytic peperomias. These plants have leaves that fall off in the colder dry season, survive due to their underground tubers, and grow the leaves back as more rain falls. Examples include P. macrorhiza, P. peruviana, and P. umbilicata. Currently just under 50 species of geophytic peperomias are known, but new ones continue to be discovered. Peperomia flowers are typically unnoticeable, growing in cordlike spikes, although there are some exceptions such as P. fraseri. Most peperomia flowers seem odorless to humans but some carry a musty or even unpleasant odor, such as P. graveolens. The fruit is a berry that eventually dries out and shows the tiny pepper like seed.

Тарату

Пеперомиялар әлемнің тропикалық және субтропикалық аймақтарында кездеседі. Оңтүстік Американың солтүстігі және Орталық Америкада түрлердің саны ең көп, бірақ пеперомияны Африка, Оңтүстік Азия және Океанияда да табуға болады. Пеперомия түрлерінің нақты саны жаңа өсімдіктер ашылғанда өзгеріп отырады, сондай-ақ кейбір географиялық аймақтарда тізімделген ерекше өсімдік атаулары бір түрді сипаттау үшін қолданылатыны анықталады. Сондықтан төмендегі кестеде дүниежүзілік таралудың тек жалпы бейнесі берілген. + Пеперомия түрлерінің таралуы 117 P. caperata, P. flexicaulis, P. griseoargentea, P. marmorata, P. nudifolia, P. ramboi Кариб аралдары 72 P. clusiifolia, P. cubensis, P. verticillata Тынық мұхиты аралдары (аталмағандар) 45 P. attenuata, P. mariannensis, P. tutuilana Мадагаскар 42 P. ankaranensis, P. humbertii, P. mocquerysii Гавайи 22 P. cookiana, P. kipahuluensis, P. obovatilimba Африка (континенттік) 21 P. fernandopoiana, P. kamerunana, P. vulcanica Филиппин 18 P. copelandii, P. elmeri, P. recurvata Папуазия 18 P. bismarckiana, P. peckelii, P. schlechteri Үндістан 11 P. ekakesara, P. emarginatifolia, P. thomsonii Оңтүстік-Шығыс Азия (Индоқытай) 7 P. masuthoniana, P. sirindhorniana, P. thorelii Австралия 5 P. bellendenkerensis, P. hunteriana, P. × enervis

Көптеген пеперомиялар кең аумақтарда, мысалы, тропикалық Американың немесе Азияның барлық жерінде кездеседі, сондықтан жеке аймақтардағы түрлер санына кірмеген болуы мүмкін.

Бау-бақша шаруашылығы

Пеперомиялар көбінесе әсем жапырақтары үшін өсіріледі және көптеген түрлерін үйлер мен жылыжайларда өсіру оңай деп есептеледі. Бірнеше түріне Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшаның еңбегі» сыйлығы берілген. Пеперомиялар көбінесе улы емес деп саналады және балалары немесе жануарлары бар үй шаруашылықтарына жиі ұсынылады. Пеперомияның 1000-нан астам түрі бар, олардың қазіргі уақытта шамамен 40-ы ғана үй өсімдіктері ретінде кеңінен қолданылады. Бұл пеперомиялар үй жағдайында жақсы өседі және дүкендер мен бау-бақша орталықтарында оңай таба аласыз. Бұл негізгі топқа P. alata, P. albovittata, P. argyreia, P. blanda, P. boivinii, P. caperata, P. clusiifolia, P. columella, P. dolabriformis, P. ferreyrae, P. fraseri, P. glabella, P. graveolens, P. griseoargentea, P. hoffmannii, P. incana, P. japonica, P. kimnachii, P. maculosa, P. metallica, P. nitida (көбінесе P. scandens ретінде сатылады), P. nivalis, P. obtusifolia, P. pellucida, P. perciliata, P. pereskiifolia, P. polybotrya, P. prostrata, P. quadrangularis (синоним: P. angulata), P. rotundifolia, P. rugosa, P. tetragona (синоним: P. puteolata), P. tetraphylla, P. turboensis, P. urocarpa, P. verschaffeltii, P. verticillata (синоним: P. rubella) және P. wheeleri кіреді. Дегенмен, әр түрден бірнеше сорттар болуы мүмкін. Өсімдіктер көбінесе саудалық атаулармен, ескі синонимдермен немесе ресми түрде қабылданбаған атаулармен сатылатындықтан түрлерді анықтау қиын болуы мүмкін. Мысалы, Peperomia orba (көбінесе Peperomia 'Pixie' ретінде сатылады), Peperomia viridis және Peperomia axillaris осыған жатады. Табиғи түрлер мен олардың сорттарынан басқа, нарықта Peperomia 'Hope' (P. deppeana мен P. quadrifolia арасындағы гибрид) сияқты жасанды гибридтік сорттарды да кездестіруге болады. Көптеген түрлерге ауасы жақсы өткізілетін, суды жақсы сіңіретін топырақ қажет, және суарудың арасында топырақ біраз немесе тіпті толығымен кебуі керек. Пеперомияның қурауының ең көп кездесетін себебі – артық суартудан туындаған тамыр шіруі. Кейбір түрлер, соның ішінде Peperomia inaequalifolia, Peperomia congona және Peperomia pellucida, түрлі денсаулық проблемаларын емдеу үшін халық медицинасында да қолданылады. Мұндай дәстүрлі медицинаны қолдану Перуде және басқа елдерде кең таралған болса да, пеперомияның мүмкін болатын емдік қасиеттері әлі толық зерттелмеген, бірақ соңғы кезде осы тақырыпқа қызығушылық артып келеді.

Peperomias are often grown for their ornamental foliage and many species are considered easy to grow in homes and greenhouses. Several species have been given the Award of Garden Merit by the Royal Horticultural Society. Peperomias are largely considered non toxic and are often recommended for households with children or animals. Out of the 1,000+ Peperomia species, currently only about 40 of them are commonly used as houseplants. These peperomias fare well in average home conditions and can relatively easily be found in stores and garden centers. Species in this basic group include P. alata, P. albovittata, P. argyreia, P. blanda, P. boivinii, P. caperata, P. clusiifolia, P. columella, P. dolabriformis, P. ferreyrae, P. fraseri, P. glabella, P. graveolens, P. griseoargentea, P. hoffmannii, P. incana, P. japonica, P. kimnachii, P. maculosa, P. metallica, P. nitida (often sold as P. scandens), P. nivalis, P. obtusifolia, P. pellucida, P. perciliata, P. pereskiifolia, P. polybotrya, P. prostrata, P. quadrangularis (syn. P. angulata), P. rotundifolia, P. rugosa, P. tetragona (syn. P. puteolata), P. tetraphylla, P. turboensis, P. urocarpa, P. verschaffeltii, P. verticillata (syn. P. rubella), and P. wheeleri. There can be, however, several cultivars available from each species. Identifying species can be challenging as plants are often sold under marketing names, older synonyms, or under names that have not been officially accepted. This is the case, for example, with Peperomia orba (often sold as Peperomia 'Pixie'), Peperomia viridis, and Peperomia axillaris. In addition to natural species and their cultivars, some artificial hybrid varieties can also be found on the market, such as Peperomia 'Hope' (a cross between P. deppeana and P. quadrifolia). Most species need airy, well draining substrate and want to dry out to some extent or even completely between waterings. A typical reason for losing a peperomia is through root rot caused by over watering. Some species, including Peperomia inaequalifolia, Peperomia congona and Peperomia pellucida, are also used in herbal medicine for various health conditions. While such folk medicine usage is common in Peru and elsewhere, the possible medicinal qualities of peperomias remain poorly investigated, although there has been a growing interest for the subject recently.

Көбейту

Бұл өсімдіктерді тұқымдар, кесінділер немесе бөлу арқылы көбейтуге болады. Көптеген түрлерінің пеперомия кесінділері оңай тамыр жасайды. Өсімдіктерді бөліп, қайта отырғызуға болады. Оларды алып, кішірек бөліктерге бөліп, әрқайсысына бірнеше тамыр тіркеледі. Жапырақ немесе сабақ кесінділерін көктемде немесе жазда да алуға болады. Өркендердің төменгі жапырақтары алынып тасталады және төменгі буыннан (түйінден) төмен қарай кесіледі. Содан кейін оларды бір-екі сағатқа жатқызып қою керек, сонда кесілген жерлерде қорғаныш қабаты – қалың ұлпа қалыптасады. Оларды төменнен жылытылатын көбейту контейнеріне орналастырады. Өсімдіктер жартылай сулы болғандықтан, жоғары ылғал зиянды болғандықтан, контейнердің үстін толығымен жабудың қажеті жоқ. Кесінділер жеткілікті тамыр жасайтын болса, оларды топыраққа отырғызуға немесе аспалы тоқылған себеттерге салуға болады.