Кіріспе
Гүлді өсімдіктер туысы Раффлезия (/r//ə/'/f//iː//z//,//i//ə/, //'/f//iː//ʒ//,//i//ə/, //r//æ//), немесе иіссіз өлік гүлі. Бұл түрлердің гүлдері өте ірі, бүршіктері жерден немесе қонақ өсімдіктерінің төменгі сабақтарынан көтеріледі; бір түрінде әлемдегі ең үлкен гүл бар. Plants of the World Online сайтында осы туысқа жататын 41 түр тізімделген. 1818 жылы Джозеф Арнольд Индонезиядағы Суматра аралының Бенгулу жаңбырлы орманрында алғаш рет оны көрген, оған қызмет ететін малай қызметші гүлді тауып көрсеткен. Кейіннен гүлге және туысқа экспедиция жетекшісі және Сингапур британдық колониясын құрған Стемфорд Раффлзтің есімі берілді. Арнольдтың гүлді тауып алғаны туралы естелігінен: Өсімдіктің сыртынан көрінетін жалғыз бөлігі – бес жапырақтан тұратын гүл. Кейбір түрлерде, мысалы, Rafflesia arnoldii гүлдің диаметрі өте үлкен болуы мүмкін, ал салмағы шамамен 2019 жылы Батыс Суматрада гүлдеген Rafflesia гүлдің диаметрі шамамен 4 фут (1 метр) өлшенді, бұл тіркелген ең үлкен гүл – 2017 жылы ең үлкен деп хабарланған гүлден де кең. Тіпті ең кішкентай түрлердің бірі, R. baletei, диаметрі бар гүлдерге ие. Гарвард университетінің профессоры Чарльз Дэвис басқаратын морфологтар мен генетиктер тобы Rafflesia spp. және өте ұқсас Sapria spp. арасындағы маңызды айырмашылықты анықтады. Екі туыста да жапырақшалар енді "перигон жапырақтары" деп бұрыс сипатталғанның орнына "сепаль" (немесе дәлірек айтқанда "петалоидты топаль") деп сипатталады. Sapria-да "диафрагма" – нағыз корона, ал Rafflesia-да диафрагма дөңгелек пішіндес күмбез құрап, нағыз коронасы едәуір кішірейген, біріккен жапырақшалардан тұрады. Гүлдер шіріген етке ұқсап, оған иіссіз болады. Жаман иіс майдақ шыбындар сияқты жәндіктерді тартады, олар еркек гүлдерден ұрғашы гүлдерге тозаң таратады. Көптеген түрлер екі үйлі, яғни жеке еркек және ұрғашы гүлдері болады, бірақ кейбіреулері (R. baletei және R. verrucosa) екі жынысты гүлдерге ие. Тұқымның таралуы туралы көп мәлімет жоқ. Ағашқа шағылысқан құрттар және басқа да орман сүтқоректілері жемістерді жейді. Өте кішкентай тұқымдардың өте кішкентай элайосомалары бар, сондықтан оларды көбінесе құмырсқалар таратуы мүмкін. Тұқымдар әрқайсысында жүздеген мың тұқым бар жидектерге жиналады.
Rafflesia (/r//ə/'/f//l//iː//z//(//i//)//ə//, // /'/f//l//iː//ʒ//(//i//)//ə//, //r//æ// /), or stinking corpse lily, The species have enormous flowers, the buds rising from the ground or directly from the lower stems of their host plants; one species has the largest flower in the world. Plants of the World Online lists up to 41 species from this genus, The first British person to see one was Joseph Arnold in 1818, in the Indonesia rainforest in Bengkulu, Sumatra, after a Malay servant working for him discovered a flower and pointed it out to him. The flower, and the genus, was later named after Stamford Raffles, the leader of the expedition and the founder of the British colony of Singapore. The following is from Arnold's account of discovering the flower: The only part of the plant that can be seen outside the host vine is the five petalled flower. In some species, such as Rafflesia arnoldii, the flower may be over in diameter, and weigh up to A Rafflesia that flowered in West Sumatra in 2019 was measured to be almost 4 feet (1 m) in diameter, the largest flower ever recorded – wider than the flower reported as the largest in 2017. Even one of the smallest species, R. baletei, has diameter flowers. A team of morphologists and geneticists headed by Prof. Charles Davis of Harvard has discovered an important difference between Rafflesia spp. and the very similar Sapria spp. In both genera the petals are now described as sepals (or more correctly as "petaloid tepals") instead of vaguely defined "perigon lobes". In Sapria, the "diaphragm" is a true corona while in Rafflesia the diaphragm is made up of adnate petals to form a dome, the true corona being greatly reduced. The flowers look and smell like rotting flesh. The foul odour attracts insects such as carrion flies, which transport pollen from male to female flowers. Most species are dioecious, having separate male and female flowers, but a few (R. baletei and R. verrucosa) have hermaphroditic flowers. Little is known about seed dispersal. Tree shrews and other forest mammals eat the fruits. The extremely tiny seeds have extremely tiny elaiosomes, and are thus most likely dispersed by ants. The seeds are packed into berries, each of which contains hundreds of thousands of seeds.
Аттар
Индонезия және Малайзияда бұл өсімдік падма деп белгілі. R. arnoldii түрі padma raksasa ("үлкен падма") деп аталады. Жаван тілінде ол патма деп аталады. Малай тілінде 'қалыпты' R. hasseltii пакма, патма немесе амбай амбай деп, ал Суматрадан шыққан алып R. arnoldii крубут немесе керубут, "үлкен гүл" деп аталады. Оны сондай-ақ "майысқан гүл" немесе индонезия тілінде бунга банкай деп те атайды, бірақ бұл атау көбінесе арасея тұқымдасына жататын титан арумына (Amorphophallus titanum) қатысты қолданылады. Дегенмен, бұл туралы жылнамада ештеңе жазылмағандықтан, ICBN кодексінің 46.8 бабына сәйкес, Мейберли Грейге ресми түрде бекітуді дұрыс емес жатқызды. Сөйтіп, IPNI 1820 жылы "Аннал" журналының редакторы Томас Томсонға атауды бекітті. Мабберли 2017 жылы өзінің қателігін мойындады.
Басқа атаулары
Rafflesia patma – Ява; Plants of the World Online бойынша R. horsfieldii-нің синонимі деп есептеледі, Rafflesia titan – R. arnoldii-нің синонимі; шындығында, ол бұрын жарияланған, 1820 жылы Сингапурда британдық ботаник асығыс түрде жариялаған, себебі француздар, британдықтардан бұрын бір түрді тапқандықтан, Британ империясының қызметкерлеріне түрді сипаттау құрметін бермейді деп қорқыпты.
Rafflesia titan – A synonym of R. arnoldii; it was in fact validly published earlier, being rushed to publication in Singapore in 1820 by a British botanist who feared that the French, who had actually discovered a species before the British, might deny the glory of the species description to servants of the British Empire.
Хлоропласт геномның жоғалуы
2014 жылы жарияланған зерттеулер Лусон аралындағы филиппин Раффлезиясының R. lagascae (R. manillana-ның синонимі) түрі хлоропластың геномын жоғалтқан болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл жоғалту өсімдіктің паразиттік тіршілік салтымен байланысты болуы мүмкін деп есептеледі.
Малайзия
Малайзия түбегінде бұл гүл Келантан, Паханг, Перак және Теренггану штаттарында кездеседі. Перакта Корольдік Белум мемлекеттік паркі мен Герик орман қорығында Раффлезия керри, Раффлезия кантлейи және Раффлезия азлани гүлдерінің үш түрі табылған. Раффлезия азлани Перак сұлтаны Азлан Шахтың құрметіне аталған. Паханг штатында бұл гүлді Лемба Бенум орман қорығы мен Лата Джарумда табуға болады. Теренггануда Раффлезия кантлейи түрінің гүлін Куала-Берангта кездестіруге болады. Бұл аймақта гүлдің тамырынан үш метр биіктікте асылып тұрған гүл табылған, бұл әдеттегі жердегі тамырларда өсетін гүлдерден өзгеше. Бұл гүлдердің орналасқан жерлері биологиялық әртүрлілікті жақсы көретін туристер мен жаяу жүргіншілер үшін тарту орталығына айналып, жергілікті халықтың табысын арттыруға көмектеседі. R. keithii – Сабахқа ендемік және Сабахта табылған Раффлезияның үш түрінің ішіндегі ең ірісі. Гүлдің диаметрі 60 см-ден 80 см-ге дейін жетеді. Өлшеміне байланысты бұл гүл көбінесе орман төңірегінде Tetrastigma lanceolarium өсімдігінің жер астындағы сабағында немесе тамырында өседі. R. keithii көбінесе Сабахтағы Поринг аймағында кездеседі.
Минданао түрлері
Минданаодағы түр 1882 жылы Апо тауының етегінде алғаш рет тапқан табиғатты зерттеуші Александр Шаденбергтің құрметіне Раффлезия шаденбергиана деп аталды. Гүлі шамамен бір метрге жуық, ол отырған баланың бойындай. Минданаода бұл түр Давао-дель-Сур, Оңтүстік Котабато және Букиднондағы Китанглад тауында кездеседі. R. mira және R. magnifica – бір түрдің екі атауы. Екеуі де Компостела аңғарының Марагусан ауданындағы Кандалага тауында табылды. Екі түрдің мөлшері бойынша айырмашылықтары бар, R. magnifica-ның ғылыми сипаттамасы толық гүлдеген гүлдердің өлшемдерінен, ал R. mira-ның өлшемдері жартылай қураған үлгілердің фотосуреттерінен алынған. Орташа өлшемді R. mira гүлдерінің диаметрі шамамен жарты метрді құрайды және олардың перигоны дөңгелек немесе эллипстік түйнектермен жабылған. Минданаодағы үшінші түр – R. mixta, ол қазірге дейін тек Суригао-дель-Норте провинциясының Манит қаласында ғана табылған. Бұл филиппин Раффлезиясының үш ерекшелігін біріктіреді: R. schadenbergiana-дағы конустық өскінің пішіні мен мөлшері, R. speciosa-ның гүл мөлшері және сирек орналасқан перигон түйнектері, сондай-ақ R. mira-ның жалпы көрінісі, гүл мөлшері, әлсіз иісі, диафрагмасы және рамента морфологиясы. Төртінші түр – Rafflesia verrucosa, ол тек Давао Ориентал провинциясындағы Кампаллили тауында ғана кездеседі.
Экология
Раффлезияның барлық түрлері Tetrastigma туысына жататын лианалардың толық паразиттері болып саналады, олар жүзім тұқымдасына (Vitaceae) жатады. Олар, белгілі бір жағынан, гиперпаразиттер, себебі тетрастигмалар өзі, жарыққа өсу үшін пайдаланатын ағаштардың құрылымдық паразиттері болып табылады. Раффлезиялар түрге қатысты, әр Раффлезия түрі табиғатта тек тетрастигманың бір-үш түрінде ғана өседі. Тетрастигманың 57 белгілі түрінің ішінде тек 10-ы ғана мезгілдік өсімдіктер болып табылады. Раффлезияның 30-ға жуық түрінің ішінде, мезгілдік өсімдіктер шамамен жартысы үшін ғана белгілі. Раффлезиялардың арасында Tetrastigma-ның бір түрі өте танымал: T. tuberculatum кем дегенде 15 түр үшін мезгілдік өсімдік болып табылады, ал тек екі филиппин түрі ғана оны жұқтырмаған. T. papillosum және T. diepenhorstii екеуі де кем дегенде екі түрге мезгілдік жағдай жасайды. Гүлдер әртүрлі жерлерден гүлдей алады; R. cantleyi гүлдері лианадан жерден шамамен екі метр биіктікте гүлдейді, ал R. zollingeriana әрқашан тамырдан гүлдеп, жерден шығады. Жыныс қатынасы бұрмаланған болуы мүмкін. R. lobata-да әйел гүлге шамамен тоғыз ер гүл келеді. Бір жерде екі жынысты гүлдердің болуы сирек, бұл тозаңдануды және осылайша жыныстық көбеюді қамтамасыз етеді. Бұл маңызды емес болуы мүмкін: әйел гүлдер әдетте жеміс түзеді және осылайша агамспермияға ұшырауы мүмкін. Раффлезия арнольди гүлдеріне Drosophila colorata, Chrysomya megacephala және Sarcophaga haemorrhoidalis шыбықтары келеді. Euprenolepis туысына жататын қара құмырсқалар дамып келе жатқан гүл бүршіктерімен қоректенеді, бұл оларды өлтіруі мүмкін. Гүлдерді жейтін сүтқоректілерге Ява ағаш тұқымдасы Tupaia javanica және дикобраз Hystrix javanica жатады. Бүйректерді немесе гүлдерді жоятын сүтқоректілерге мыналар жатады: шошқалар (Sus scrofa), жабайы мысықтар (Prionailurus bengalensis), руса (Cervus timorensis), мунтяк (Muntiacus muntjak) және бантенг (Bos javanicus). Филиппинде бұл өсімдіктер халық медицинасында да қолданылады, бірақ гүлдері шошқаларға жем ретінде беріледі. Малайзия мен Индонезияда жүргізілген зерттеулер түрлерді көбейтуге және оларды бағбандалықта пайдалануға мүмкіндік берді, ал әйгілі Богор ботаникалық бағы 1850 жылдары жұқтырылған лианалардың қалемшелерін пайдаланып алғашқы өсімдіктерді өсірді. 2000 жылға қарай малайзиялық биолог Джамиль Наис тұқымдардан өсімдіктер өсіруді бастады.
whereas R. zollingeriana always buds out of the roots and appears out of the ground. The gender ratio may be skewed. In R. lobata there are approximately nine male flowers for every female flower. Rarely are there flowers of both sexes at one location to ensure pollination and thus sexual reproduction. This may not matter: female flowers usually form fruit anyway and may thus be agamospermous. In Rafflesia arnoldii the flowers are visited by the flies Drosophila colorata, Chrysomya megacephala and Sarcophaga haemorrhoidalis. Black ants of the genus Euprenolepis may feed on the developing flower buds, perhaps killing them. Mammals which are known to eat the flowers are the Javan treeshrew Tupaia javanica and the porcupine Hystrix javanica. Mammals which have been recorded destroying the buds or flowers, often simply by stepping on and crushing them, are: pigs (Sus scrofa), wild cats (Prionailurus bengalensis), rusa (Cervus timorensis), muntjak (Muntiacus muntjak) and banteng (Bos javanicus). In the Philippines the plants are also used in folk herbalism, but the flowers are also fed to swine as fodder. Research in Malaysia and Indonesia has made it possible to propagate the species for use in horticulture, with the famous Bogor Botanical Garden growing the first plants in the 1850s using grafts of infected vines. The Malaysian biologist Jamili Nais was the first to propagate the plants using the seeds around the year 2000.