Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы Раффлезия (/r//ə/'/f//iː//z//,//i//ə/, //'/f//iː//ʒ//,//i//ə/, //r//æ//), немесе иіссіз өлік гүлі. Бұл түрлердің гүлдері өте ірі, бүршіктері жерден немесе қонақ өсімдіктерінің төменгі сабақтарынан көтеріледі; бір түрінде әлемдегі ең үлкен гүл бар. Plants of the World Online сайтында осы туысқа жататын 41 түр тізімделген. 1818 жылы Джозеф Арнольд Индонезиядағы Суматра аралының Бенгулу жаңбырлы орманрында алғаш рет оны көрген, оған қызмет ететін малай қызметші гүлді тауып көрсеткен. Кейіннен гүлге және туысқа экспедиция жетекшісі және Сингапур британдық колониясын құрған Стемфорд Раффлзтің есімі берілді. Арнольдтың гүлді тауып алғаны туралы естелігінен: Өсімдіктің сыртынан көрінетін жалғыз бөлігі – бес жапырақтан тұратын гүл. Кейбір түрлерде, мысалы, Rafflesia arnoldii гүлдің диаметрі өте үлкен болуы мүмкін, ал салмағы шамамен 2019 жылы Батыс Суматрада гүлдеген Rafflesia гүлдің диаметрі шамамен 4 фут (1 метр) өлшенді, бұл тіркелген ең үлкен гүл – 2017 жылы ең үлкен деп хабарланған гүлден де кең. Тіпті ең кішкентай түрлердің бірі, R. baletei, диаметрі бар гүлдерге ие. Гарвард университетінің профессоры Чарльз Дэвис басқаратын морфологтар мен генетиктер тобы Rafflesia spp. және өте ұқсас Sapria spp. арасындағы маңызды айырмашылықты анықтады. Екі туыста да жапырақшалар енді "перигон жапырақтары" деп бұрыс сипатталғанның орнына "сепаль" (немесе дәлірек айтқанда "петалоидты топаль") деп сипатталады. Sapria-да "диафрагма" – нағыз корона, ал Rafflesia-да диафрагма дөңгелек пішіндес күмбез құрап, нағыз коронасы едәуір кішірейген, біріккен жапырақшалардан тұрады. Гүлдер шіріген етке ұқсап, оған иіссіз болады. Жаман иіс майдақ шыбындар сияқты жәндіктерді тартады, олар еркек гүлдерден ұрғашы гүлдерге тозаң таратады. Көптеген түрлер екі үйлі, яғни жеке еркек және ұрғашы гүлдері болады, бірақ кейбіреулері (R. baletei және R. verrucosa) екі жынысты гүлдерге ие. Тұқымның таралуы туралы көп мәлімет жоқ. Ағашқа шағылысқан құрттар және басқа да орман сүтқоректілері жемістерді жейді. Өте кішкентай тұқымдардың өте кішкентай элайосомалары бар, сондықтан оларды көбінесе құмырсқалар таратуы мүмкін. Тұқымдар әрқайсысында жүздеген мың тұқым бар жидектерге жиналады.

Аттар

Индонезия және Малайзияда бұл өсімдік падма деп белгілі. R. arnoldii түрі padma raksasa ("үлкен падма") деп аталады. Жаван тілінде ол патма деп аталады. Малай тілінде 'қалыпты' R. hasseltii пакма, патма немесе амбай амбай деп, ал Суматрадан шыққан алып R. arnoldii крубут немесе керубут, "үлкен гүл" деп аталады. Оны сондай-ақ "майысқан гүл" немесе индонезия тілінде бунга банкай деп те атайды, бірақ бұл атау көбінесе арасея тұқымдасына жататын титан арумына (Amorphophallus titanum) қатысты қолданылады. Дегенмен, бұл туралы жылнамада ештеңе жазылмағандықтан, ICBN кодексінің 46.8 бабына сәйкес, Мейберли Грейге ресми түрде бекітуді дұрыс емес жатқызды. Сөйтіп, IPNI 1820 жылы "Аннал" журналының редакторы Томас Томсонға атауды бекітті. Мабберли 2017 жылы өзінің қателігін мойындады.

Басқа атаулары

Rafflesia patma – Ява; Plants of the World Online бойынша R. horsfieldii-нің синонимі деп есептеледі, Rafflesia titan – R. arnoldii-нің синонимі; шындығында, ол бұрын жарияланған, 1820 жылы Сингапурда британдық ботаник асығыс түрде жариялаған, себебі француздар, британдықтардан бұрын бір түрді тапқандықтан, Британ империясының қызметкерлеріне түрді сипаттау құрметін бермейді деп қорқыпты.

Хлоропласт геномның жоғалуы

2014 жылы жарияланған зерттеулер Лусон аралындағы филиппин Раффлезиясының R. lagascae (R. manillana-ның синонимі) түрі хлоропластың геномын жоғалтқан болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл жоғалту өсімдіктің паразиттік тіршілік салтымен байланысты болуы мүмкін деп есептеледі.

Малайзия

Малайзия түбегінде бұл гүл Келантан, Паханг, Перак және Теренггану штаттарында кездеседі. Перакта Корольдік Белум мемлекеттік паркі мен Герик орман қорығында Раффлезия керри, Раффлезия кантлейи және Раффлезия азлани гүлдерінің үш түрі табылған. Раффлезия азлани Перак сұлтаны Азлан Шахтың құрметіне аталған. Паханг штатында бұл гүлді Лемба Бенум орман қорығы мен Лата Джарумда табуға болады. Теренггануда Раффлезия кантлейи түрінің гүлін Куала-Берангта кездестіруге болады. Бұл аймақта гүлдің тамырынан үш метр биіктікте асылып тұрған гүл табылған, бұл әдеттегі жердегі тамырларда өсетін гүлдерден өзгеше. Бұл гүлдердің орналасқан жерлері биологиялық әртүрлілікті жақсы көретін туристер мен жаяу жүргіншілер үшін тарту орталығына айналып, жергілікті халықтың табысын арттыруға көмектеседі. R. keithii – Сабахқа ендемік және Сабахта табылған Раффлезияның үш түрінің ішіндегі ең ірісі. Гүлдің диаметрі 60 см-ден 80 см-ге дейін жетеді. Өлшеміне байланысты бұл гүл көбінесе орман төңірегінде Tetrastigma lanceolarium өсімдігінің жер астындағы сабағында немесе тамырында өседі. R. keithii көбінесе Сабахтағы Поринг аймағында кездеседі.

Минданао түрлері

Минданаодағы түр 1882 жылы Апо тауының етегінде алғаш рет тапқан табиғатты зерттеуші Александр Шаденбергтің құрметіне Раффлезия шаденбергиана деп аталды. Гүлі шамамен бір метрге жуық, ол отырған баланың бойындай. Минданаода бұл түр Давао-дель-Сур, Оңтүстік Котабато және Букиднондағы Китанглад тауында кездеседі. R. mira және R. magnifica – бір түрдің екі атауы. Екеуі де Компостела аңғарының Марагусан ауданындағы Кандалага тауында табылды. Екі түрдің мөлшері бойынша айырмашылықтары бар, R. magnifica-ның ғылыми сипаттамасы толық гүлдеген гүлдердің өлшемдерінен, ал R. mira-ның өлшемдері жартылай қураған үлгілердің фотосуреттерінен алынған. Орташа өлшемді R. mira гүлдерінің диаметрі шамамен жарты метрді құрайды және олардың перигоны дөңгелек немесе эллипстік түйнектермен жабылған. Минданаодағы үшінші түр – R. mixta, ол қазірге дейін тек Суригао-дель-Норте провинциясының Манит қаласында ғана табылған. Бұл филиппин Раффлезиясының үш ерекшелігін біріктіреді: R. schadenbergiana-дағы конустық өскінің пішіні мен мөлшері, R. speciosa-ның гүл мөлшері және сирек орналасқан перигон түйнектері, сондай-ақ R. mira-ның жалпы көрінісі, гүл мөлшері, әлсіз иісі, диафрагмасы және рамента морфологиясы. Төртінші түр – Rafflesia verrucosa, ол тек Давао Ориентал провинциясындағы Кампаллили тауында ғана кездеседі.

Экология

Раффлезияның барлық түрлері Tetrastigma туысына жататын лианалардың толық паразиттері болып саналады, олар жүзім тұқымдасына (Vitaceae) жатады. Олар, белгілі бір жағынан, гиперпаразиттер, себебі тетрастигмалар өзі, жарыққа өсу үшін пайдаланатын ағаштардың құрылымдық паразиттері болып табылады. Раффлезиялар түрге қатысты, әр Раффлезия түрі табиғатта тек тетрастигманың бір-үш түрінде ғана өседі. Тетрастигманың 57 белгілі түрінің ішінде тек 10-ы ғана мезгілдік өсімдіктер болып табылады. Раффлезияның 30-ға жуық түрінің ішінде, мезгілдік өсімдіктер шамамен жартысы үшін ғана белгілі. Раффлезиялардың арасында Tetrastigma-ның бір түрі өте танымал: T. tuberculatum кем дегенде 15 түр үшін мезгілдік өсімдік болып табылады, ал тек екі филиппин түрі ғана оны жұқтырмаған. T. papillosum және T. diepenhorstii екеуі де кем дегенде екі түрге мезгілдік жағдай жасайды. Гүлдер әртүрлі жерлерден гүлдей алады; R. cantleyi гүлдері лианадан жерден шамамен екі метр биіктікте гүлдейді, ал R. zollingeriana әрқашан тамырдан гүлдеп, жерден шығады. Жыныс қатынасы бұрмаланған болуы мүмкін. R. lobata-да әйел гүлге шамамен тоғыз ер гүл келеді. Бір жерде екі жынысты гүлдердің болуы сирек, бұл тозаңдануды және осылайша жыныстық көбеюді қамтамасыз етеді. Бұл маңызды емес болуы мүмкін: әйел гүлдер әдетте жеміс түзеді және осылайша агамспермияға ұшырауы мүмкін. Раффлезия арнольди гүлдеріне Drosophila colorata, Chrysomya megacephala және Sarcophaga haemorrhoidalis шыбықтары келеді. Euprenolepis туысына жататын қара құмырсқалар дамып келе жатқан гүл бүршіктерімен қоректенеді, бұл оларды өлтіруі мүмкін. Гүлдерді жейтін сүтқоректілерге Ява ағаш тұқымдасы Tupaia javanica және дикобраз Hystrix javanica жатады. Бүйректерді немесе гүлдерді жоятын сүтқоректілерге мыналар жатады: шошқалар (Sus scrofa), жабайы мысықтар (Prionailurus bengalensis), руса (Cervus timorensis), мунтяк (Muntiacus muntjak) және бантенг (Bos javanicus). Филиппинде бұл өсімдіктер халық медицинасында да қолданылады, бірақ гүлдері шошқаларға жем ретінде беріледі. Малайзия мен Индонезияда жүргізілген зерттеулер түрлерді көбейтуге және оларды бағбандалықта пайдалануға мүмкіндік берді, ал әйгілі Богор ботаникалық бағы 1850 жылдары жұқтырылған лианалардың қалемшелерін пайдаланып алғашқы өсімдіктерді өсірді. 2000 жылға қарай малайзиялық биолог Джамиль Наис тұқымдардан өсімдіктер өсіруді бастады.