Кіріспе

Гүлді өсімдік түрі

Tradescantia fluminensis – Оңтүстік Америкаға тән паукұрттың бір түрі. Ол "Жолшы жүйрік" деген жалпы атымен белгілі бірнеше өсімдіктердің бірі. Сонымен қатар ол кішкентай жапырақты паукұрт, өзен паукұрты, дюймдік өсімдік, жылдам Генри, саяхатшы Вилли және саяхатшы Тред деп те аталады.

Аттар

Бұл туыс ағылшын натуралистері және саяхатшылары Джон Трэдскант Үлкен (шамамен 1570 – 1638) және Джон Трэдскант Кіші (1608–1662) есімдерімен аталады. Латынша fluminensis деген сөз Бразилияның Рио-де-Жанейро қаласында туған адамдарға сілтеме жасайды. "Қаңғыбас еврей" деген жалпы атау Tradescantia туысына жататын бірнеше түрдің көшпелі қасиеттеріне, сондай-ақ ерте христиан мифологиясындағы кейіпкерге қатысты.

Сипаттама

Tradescantia fluminensis – жұмсақ, түксіз сабақтары мен жапырақтары бар, жер бетімен жайылатын көпжылдық жер жамылғысы. Етті сабақтары жер бетіндегі кез келген түйінінен тамыр жібереді. Өсімдіктің сопақша, қою жасыл жапырақтарының ұштары сүйір, жылтыр, тегіс және сәл етті, шамамен ұзын. Ақ гүлдері сабақтың ұшында орналасады, кейде жапыраққа қарама-қарсы болады және 1,5 см ұзындықтағы сабақта гүлдейді. Гүлдері үш жапырақшадан тұрады және диаметрі шамамен. Сепальдері 5–7 мм көлемде. Үш ақ жапырақшасы 8–9 мм көлемде. Аталық тозаңдықтары бөлек. Гүлдер жазда шағын топтамалармен гүлдейді және көптеген тұқымдар береді.

Өсіру

Tradescantia fluminensis көптеген жерлерде бақша өсімдігі немесе үй өсімдігі ретінде өсіріледі. Оны зиянды деп есептелген аймақтарда да әртүрлі түстерде үй өсімдігі ретінде өсіруге болады. Өсімдіктің жақсы өсуі үшін ылғалды топырақ қажет, бірақ суық климат, әсіресе қырау немесе қар жауған жерлерде өсуі тежеледі. Ол күңгірт жерге төзімді. Ылғалдылықты қажет ететіндіктен, ұзақ уақыт бойы құрғақ болатын күнге шығарылған жерлерде нашар өседі немесе мүлдем өспейді. Дегенмен, суды жинақтай алатын, шымырт өсімдік болғандықтан, ол ұзақ құрғақшылыққа төтеп бере алады және жағдай жақсарғанда қайтадан өсе бастайды. Көптеген сұрыптары бар, олардың ішінде 'Quicksilver' сұрпы Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшаға лайықты» наградасын алған.

Инвазия зиянкес ретінде

Tradescantia fluminensis көптеген жерлерде инвазивті түр, зиянды арамшөп немесе зиянкес өсімдік болып саналады, сондықтан оны жою мақсатында шаралар қолданылады. Аустралия, Жаңа Зеландия, АҚШ-тың оңтүстік-шығысы және Португалия (Азор және Мадейра аралдары да бар) осы мәселеден қатты зардап шеккен аймақтар. Оңтүстік Африкада 1b санатындағы инвазивті түр ретінде жіктеледі, сондықтан Оңтүстік Африкада оны отырғызуға, көбейтуге немесе таралуына жол беруге рұқсат етілмейді. Оның тұқымдарымен, кесінділерімен немесе басқа көбейту материалдарымен ауылдық және қалалық аймақтарда сауда жасауға тыйым салынған. T. fluminensis-тің күшті инвазивті қасиеттері бірнеше ерекшеліктердің үйлесімінен туындайды. Орман ағаштарының астында 30 сантиметрге дейін немесе одан да биік, тығыз кілем құрап (көлеңкеге төзімділігі арқасында), ол жер бетіндегі өсімдіктерді жабады және биік түрлердің табиғи жаңаруына кедергі келтіреді. Егер оны бақылап отырмаса, бұл жергілікті ормандардың жойылуына әкелуі мүмкін. T. fluminensis климаты қолайсыз болған жерлерде де, жануарлар мен адамдар арқылы, тіпті қатты желмен тасымалданатын болса, тез таралуы мүмкін. Өсімдіктің сабақтары түйіндерінен оңай үзіліп, ылғалды топыраққа түсіп, жаңадан тамыр жарады. T. fluminensis гербицидтерге және басқа да арамшөптерге қарсы қолданылатын шараларға жауап берсе де, оның әрбір бөлігі қайта өсуге қабілетті, сондықтан ол тез қалпына келеді, әсіресе сабақтары топырақ астында қалуы мүмкін жұмсақ топырақтарда.

Қолмен басқару

Арамшөптерді жоюға арналған препараттарды жиі қолдану жергілікті қоршаған ортаға зиян келтіруі мүмкін, мұндай жағдайда қолмен тазалау ғана шешім болады. Өсімдік зиянкес саналатын аймақтарда бұл өте қиын жұмыс, себебі арамшөптің кез келген кішкене бөлігін де алып тастау қажет, әйтпесе ол қайтадан өсіп шығады. Арамшөп аз өсетін жерлерде қолмен жою оңайрақ, өйткені өсімдік тамырлары тез шығады, ал алғашқы тазалауды аймақты күреп тазалау арқылы жасауға болады. Толық бақылау үшін бірнеше ай сайын қайталап шаралар қолдану және көршілес аймақтардан келген жаңа өсімдіктерді үнемі бақылау қажет.

Бірлескен химиялық-қолмен басқару

Өсімдіктің қалталау қабілетін, химиялық өңдеудің құнын және, әсіресе зиянды аймақтарда, басқа түрлерге тигізетін теріс әсерін ескере отырып, бастапқы химиялық өңдеуден кейін екінші, мүмкін үшінші өңдеуде қолмен жоюды қарастыру қажет. Дегенмен, оны толығымен жою үшін сабақтың жер үстінен де, жер астынан да әрбір бөлігін алып тастауға ең жоғары мұқияттықпен қарау қажет.

Мал шаруашылығын пайдалану арқылы шағын ауқымды бақылау

Өсімдікті бақылау үшін жайылымдық малдарды (мысалы, қойларды) пайдалану туралы жекелеген хабарламалар бар. Жұққан өсімдіктің барлығы желінгенін қамтамасыз ету үшін тығыз мал жаю ұсынылады, және басқа әдістер сияқты, қайта жұғуға қалған өсімдік қалдықтары жоқ екеніне көз жеткізу үшін үзділіссіз бақылау қажет. Тұрғын үйлер үшін тауықтар Tradescantia fluminensis-ті бақылау және жоюдың өте тиімді тәсілі болып табылады, себебі олар өсімдіктің барлық бөліктерін жейді.

Биологиялық бақылау

CSIRO 2019 жылдан бері Жаңа Оңтүстік Уэльс штатында және Виктория штатындағы Данденонг тауларында Kordyana brasiliensis жапырақ саңырауқұлағын қолданып, биологиялық күресу әдісін сынақтан өткізуде.