Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Sîn šumu līšir немесе Sîn šumu lēšir (неоассириялық сына жазуы: немесе , "Sîn, аты өркендесін!"), сондай-ақ Син шум лишир деп те жазылады, Жаңа Ассирия империясының узурпатор патшасы, б.з.д. 626 жылы үш ай бойы билік құрды. Ол патша Сін шары Ишкунға қарсы көтеріліс кезінде солтүстік Вавилониядағы бірнеше қалаларды басқарды. Ассирия тағына ие болған жалғыз евнух болды. Sîn šumu līšir-дің тегі мен отбасы туралы ештеңе белгісіз, ол алғаш рет Ашшур этил илани (б.з.д. 631–627 жж.) тұсында көрнекті сарай қызметкері және генерал ретінде көзге түседі. Ашшур этил иланидің әкесі және оның бұрынғы билеушісі Ашурбанипалдың (б.з.д. 669–631 жж.) қайтысынан кейін, Sîn šumu līšir Ашшур этил иланидің таққа көтерілуіне және оның билігіне қарсы болған көтерілістерді жеңіп, патшалық позициясын нығайтуға зор үлес қосты. Мүмкін, Sîn šumu līšir патшаға жақын көрнекті генерал ретінде Ашшур этил иланидің билігі бойында Ассирияның іс жүзіндегі билеушісі болған. Ашшур этил илани б.з.д. 627 жылы өте қысқа ғана билік еткеннен кейін қайтыс болды, ал келесі жылы Sîn šumu līšir Ашшур этил иланидің інісі және мұрагері Сін шары Ишкунға қарсы көтерілді, мүмкін, жаңа патшаның билікке келуі оның жоғары лауазымына қауіп төндіргендігіне байланысты. Sîn šumu līšir Ниппур және Вавилон сияқты қалаларды сәтті басып алды, бірақ үш айдан кейін Сін шары Искуннан жеңілді.
Sîn šumu līšir or Sîn šumu lēšir (Neo Assyrian cuneiform: or , meaning "Sîn, make the name prosper! "), also spelled Sin shum lishir, was a usurper king in the Neo Assyrian Empire, ruling some cities in northern Babylonia for three months in 626 BC during a revolt against the rule of the king Sîn šar iškun. He was the only eunuch to ever claim the throne of Assyria. Nothing is known of Sîn šumu līšir's background or family and he first appears as a prominent courtier and general in the reign of Aššur etil ilāni (631–627 BC). After the death of Aššur etil ilāni's father and predecessor Ashurbanipal (669–631 BC), Sîn šumu līšir was instrumental in securing Aššur etil ilāni's rise to the throne and consolidating his position as king by defeating attempted revolts against his rule. It is possible that Sîn šumu līšir, as a prominent general close to the king, was the de facto ruler of Assyria throughout Aššur etil ilāni's reign. Aššur etil ilāni died in 627 BC after a very short reign and in the following year, Sîn šumu līšir rebelled against Aššur etil ilāni's brother and successor Sîn šar iškun, possibly due to feeling that his prominent position was threatened by the rise of the new king. Sîn šumu līšir successfully seized cities such as Nippur and Babylon but was defeated by Sîn šar iškun after just three months.
Өмірбаян
Сын шуму лиширдің тегі мен отбасы туралы ештеңе белгісіз. Ол евнух болған және, мүмкін, Ашурбанипал (б.з.д. 669–631 жылдары билеген) тұсында-ақ жоғары дәрежелі сарайлық болған. Евнухтар әміршілердің қалауын орындамай, ассириялықтардың көзінде қауіп төндірмейтіндіктен, олар жиі Ассирия империясының маңызды лауазымдарына тағайындалатын. Ашурбанипал қайтыс болғаннан кейін, Сын шуму лишир өзінің жеке сарбаздарының көмегімен оның ұлы Ашшур этил иланидің таққа отыруын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды. Сын шуму лишир ассириялық дереккөздерде алғаш рет Ашшур этил иланидің (үлкен/бас евнух) ретінде айтылады. Ол Ашшур этил иланидің үйінің басшысы болған және жас кезінен бастап жаңа патшаға қызмет еткен көрнекті генерал болған. Ассирия тарихындағы көптеген мұрагерлік кезеңдердегідей, 631 жылы Ашшур этил иланидің Ассирия тағына көтерілуі бастапқыда қарсылық пен наразылыққа ұшырады. Набу рихту ушур есімді бір шенеунік, Сын шар ибни есімді тағы бір шенеуніктің көмегімен Ассирия тағын басып алуға тырысты. Патшаның евнухы ретінде, Сын шуму лиширдің бұл қастандыққа қарсы күресте рөл атқарғаны мүмкін, және ол салыстырмалы түрде тез жойылған сияқты. Көтерілісті басудан басқа, Ашшур этил иланидің билігін кепілдендіретін үш жеке тұлғаға Сын шуму лиширдің тапсырған келісімін жазған тақташа да сақталған. Бұл келісімнің мәтіні Ашшур этил иланидің атасы Есархаддонның б.з.д. 670 жылдары Ашурбанипалдың мұрагерлігін қамтамасыз ету үшін жасаған келісімдеріне өте ұқсас. Сын шуму лиширдің Ашшур этил иланиден жер алғаны да жазылған, бұл, әдетте, патшаға көрсеткен қызметі үшін сыйлық болған. Мүмкін, Сын шуму лишир патшаға жақын, көрнекті генерал ретінде Ашшур этил илани билігі кезінде Ассирияны билеген. Ашшур этил илани 627 жылы, патшалық билік құрғаннан кейін төрт жыл өткен соң, түсініксіз жағдайда қайтыс болды. Ашшурдың вавилондық қарауылы Кандалану да шамамен сол уақытта қайтыс болды, ал Ашшурдың інісі Сын шар ишкун бүкіл Жаңа Ассирия империясының билігін иеленді. Сын шар ишкун патша болғаннан кейін, Сын шуму лишир оған қарсы көтерілді, мүмкін, оның беделді лауазымына жаңа патшаның көтерілуі қауіп төндіргендіктен. Дағдарыс және мұрагерлік кезеңінде таққа таласуға тырысқан әскери басшының бұл әрекеті ерекше болмаса да, евнухтың мұндай әрекетке баруы Sîn šumu līšir әрекетіне дейін ешқашан ойға келмеген. Ол Ассирия тағына таласқан жалғыз евнух болды. Ниневиден табылған, сақалсыз патшаның суреті бар мөрлер жиынтығында Сын шуму лишир бейнеленген болуы мүмкін, өйткені ассириялық патшалар әрқашан сақалмен бейнеленген, ал евнухтар әрқашан сақалсыз бейнеленген. Билікті өзіне алуға тырысқан Сын шуму лишир солтүстік Вавилониядағы Ниппур және Вавилон сияқты маңызды қалаларды тез басып алды. Оның билік аймағы Вавилонияның бір бөлігімен шектелгенімен, Сын шуму лишир «Ассирия патшасымен» қатар «Вавилон патшасы» атағын алғаны белгісіз. Қазіргі тарихшылар оны Бабыл патшаларының тізіміне, сондай-ақ кейбір ежелгі Бабыл патшаларының тізіміне қосады. Сын шуму лишир ешқашан Ассирия империясын толығымен бақылап алмады, және Ниппур мен Вавилондағы «патшалық» билігі Сын шар ишкун оны жеңгенге дейін үш ай ғана созылды. Кейінгі вавилондық жырда «евнухтардың құдіретті қолбасшысы» деп аталатын Сын шуму лиширдің өлтірілуі Сын шар ишкун емес, Набополасарға (Жаңа Вавилон империясының бірінші патшасы) жатқызылады. Ассирияның орталық аймақтарын басып алуға және билікке ие болуға қол жеткізе алмағанына қарамастан, Сын шуму лишир қазіргі тарихнамада Ашшур этил илани және Сын шар ишкунмен бірге Ассирияның соңғы патшаларының бірі ретінде қарастырылады.
Nothing is known of Sîn šumu līšir's background or family. He was a eunuch and probably already a prominent courtier during the reign of Ashurbanipal (r. 669–631 BC). Eunuchs had often been appointed to prominent government positions in the Assyrian Empire because they could have no dynastic aspirations and thus in the mind of the Assyrians could not represent potential threats. After Ashurbanipal's death, Sîn šumu līšir played a key role in securing the rise of his son Aššur etil ilāni to the throne, probably with the aid of his own private soldiers. Sîn šumu līšir is then first mentioned in Assyrian sources as the (great/chief eunuch) of Aššur etil ilāni. He is likely to have been the head of Aššur etil ilāni's household and was probably a prominent general who had served the new king since his youth. As in many other successions in Assyrian history, Aššur etil ilāni's rise to the Assyrian throne in 631 BC was initially met with opposition and unrest. An official named Nabu riḫtu uṣur attempted to seize the Assyrian throne with the help of another official called Sîn šar ibni. As the king's , it is likely that Sîn šumu līšir played a role in suppressing the conspiracy, which appears to have been crushed relatively quickly. In addition to suppressing the revolt, there is also a preserved tablet which records a treaty imposed by Sîn šumu līšir on three private individuals, guaranteeing Aššur etil ilāni's sovereignty. The text of this treaty is highly similar to the succession treaties created by Aššur etil ilāni's grandfather Esarhaddon in the 670s BC to ensure the succession of Ashurbanipal. Sîn šumu līšir is also recorded as receiving land from Aššur etil ilāni, possibly as a rewards for his service to the king. It is possible that Sîn šumu līšir, as a prominent general closely tied to the king, was the ruler of Assyria during Aššur etil ilāni's reign. Aššur etil ilāni died under obscure circumstances in 627 BC, after just four years as king. Aššur etil ilāni's Babylonian vassal king Kandalanu also died at roughly the same time and Aššur etil ilāni's brother Sîn šar iškun assumed rulership of the entire Neo Assyrian Empire. Immediately after Sîn šar iškun became king, Sîn šumu līšir rebelled against him, possibly due to feeling that his prominent position was threatened by the rise of a new king. Though a military leader attempting to claim the throne during a time of crisis and succession wasn't necessarily unusual, the possibility that a eunuch would do so had never been entertained prior to Sîn šumu līšir's attempt. He was the only eunuch to ever claim the throne of Assyria. It is possible that a set of undated seal impressions from Nineveh containing the image of a beardless king could depict Sîn šumu līšir, as Assyrian kings were always depicted with beards but eunuchs were always depicted beardless. Seeking to seize power for himself, Sîn šumu līšir quickly took some key cities in northern Babylonia, including Nippur and Babylon itself. Though his area of control was limited to parts of Babylonia, it is unclear if Sîn šumu līšir claimed the title "king of Babylon" in addition to "king of Assyria". Modern historians typically include him in lists of Babylonian kings, as did some ancient Babylonian king lists. Sîn šumu līšir never successfully took control of the Assyrian Empire and his tenure as "king" in Nippur and Babylon lasted only three months before Sîn šar iškun successfully defeated him. In a later Babylonian epic, the killing of Sîn šumu līšir, in the story called the "almighty commander of the eunuchs", is attributed to Nabopolassar (the first king of the Neo Babylonian Empire), rather than Sîn šar iškun. Despite being a usurper and not successfully taking control of the Assyrian heartland, Sîn šumu līšir is routinely listed in modern historiography as one of the final Assyrian kings, together with the legitimate rulers Aššur etil ilāni and Sîn šar iškun.