Көне Ассирия цивилизациясы тарихы

Кіріспе

Ежелгі Ассирия – ежелгі Месопотамияның ірі өркениеттерінің бірі. Ассирия (жаңа ассириялық шынжыр жазуында: , māt Aššur) б.з.д. 21 ғасырдан б.з.д. 14 ғасырға дейін қала-мемлекет ретінде, содан кейін аумақтық мемлекетке, ал б.з.д. 14 ғасырдан б.з.д. 7 ғасырға дейін империя ретінде болды. Ерте қола дәуірінен темір дәуірінің соңына дейін сатылатын ежелгі ассириялық тарихты қазіргі тарихшылар саяси оқиғалар мен тілдің біртіндеп өзгеруіне байланысты ерте ассириялық (б.з.д. 2600–2025), ескі ассириялық (б.з.д. 2025–1364), орта ассириялық (б.з.д. 1363–912), жаңа ассириялық (б.з.д. 911–609) және империядан кейінгі (б.з.д. 609 – 240 ж.) кезеңдерге бөледі. Ассирияның алғашқы астанасы Ассур б.з.д. 2600 жылы құрылған, бірақ б.з.д. 21 ғасырда Үшінші Ур әулетінің құлауына дейін қала тәуелсіз болғандығына ешқандай дәлел жоқ, сол кезде Пузур Ашшур I бастаған тәуелсіз патшалар жетекшілік еткен. Ассирияның солтүстік Месопотамиядағы ядролық аймағында орналасқан билігі уақыт өте келе өзгеріп отырды. Ассирия б.з.д. 14 ғасырдың басында Ашшур-убаллит I билікке келгенге дейін бірнеше рет шетелдік үстемдікке түсті және Орта ассириялық империя ретінде көтерілді. Орта және Жаңа ассириялық кезеңдерде Ассирия Оңтүстіктегі Вавилониямен қатар Месопотамияның екі ірі патшалығының бірі болды және кейде ежелгі Таяу Шығыстағы басым күшке айналды. Ассирия Жаңа ассириялық кезеңде ең күшті болды, сол кезде ассириялық армия әлемдегі ең күшті әскери күш болып есептелді және ассириялықтар әлем тарихында жиналған ең үлкен империяны басқарды, ол қазіргі Иранның шығыс бөлігінен Мысырға дейін созылды. Жаңа ассириялық империя б.з.д. 7 ғасырдың соңында, шамамен бір ғасыр бойы ассириялық билікте өмір сүрген вавилондар мен мидиялықтардың одағымен жеңілді. Ассирия империясын бабылдықтар басып алған кезде Ассирияның негізгі қалалық аймағы қатты қирады және одан кейінгі жаңа вавилондық империя оны қайта құруға аз қаражат жұмсады, бірақ ежелгі ассириялық мәдениет пен дәстүрлер империядан кейінгі кезеңде ғасырлар бойы сақталды. Ассирия Селевкидтер мен Парфян империясының тұсында жаңадан гүлденді, бірақ Сасанидтер империясы кезінде қайтадан құлдырады, ол аймақтағы көптеген қалалар мен жартылай тәуелсіз ассириялық аумақтарды, соның ішінде Ассурдың өзін тонады. Солтүстік Месопотамияда қазіргі уақытқа дейін сақталған ассириялықтар біздің заманымыздың 1 ғасырынан бастап христиан дініне көшті. Ежелгі Месопотамияның діні Ассурда біздің заманымыздың 3 ғасырында соңғы тонауға дейін, ал басқа да кейбір жерлерде одан кейінгі ғасырлар бойы сақталды. Ежелгі Ассирияның табысы оның күшті жауынгер патшаларына ғана емес, сонымен қатар жаулап алынған аумақтарды тиімді игеріп, басқарудағы шеберлігіне, сондай-ақ жаңа және дамыған әкімшілік механизмдерді пайдалану қабілетіне байланысты болды. Ежелгі Ассирияның соғыс және басқарудағы жетістіктері кейінгі империялар мен мемлекеттердің ғасырлар бойы қолданылуын жалғастырды. Ежелгі Ассирия, әсіресе Жаңа ассириялық империясы, кейінгі ассириялық, грек-римдік және еврей әдеби және діни дәстүрінде елеулі із қалдырды.

Major Mesopotamian civilization
ancient Assyria

Assyria (Neo Assyrian cuneiform: , māt Aššur) was a major ancient Mesopotamian civilization which existed as a city state from the 21st century BC to the 14th century BC, then to a territorial state, and eventually an empire from the 14th century BC to the 7th century BC. Spanning from the early Bronze Age to the late Iron Age, modern historians typically divide ancient Assyrian history into the Early Assyrian ( 2600–2025 BC), Old Assyrian ( 2025–1364 BC), Middle Assyrian ( 1363–912 BC), Neo Assyrian (911–609 BC) and post imperial (609 BC– AD 240) periods, based on political events and gradual changes in language. Assur, the first Assyrian capital, was founded 2600 BC but there is no evidence that the city was independent until the collapse of the Third Dynasty of Ur in the 21st century BC, when a line of independent kings beginning with Puzur Ashur I began ruling the city. Centered in the Assyrian heartland in northern Mesopotamia, Assyrian power fluctuated over time. The city underwent several periods of foreign rule or domination before Assyria rose under Ashur uballit I in the early 14th century BC as the Middle Assyrian Empire. In the Middle and Neo Assyrian periods Assyria was one of the two major Mesopotamian kingdoms, alongside Babylonia in the south, and at times became the dominant power in the ancient Near East. Assyria was at its strongest in the Neo Assyrian period, when the Assyrian army was the strongest military power in the world and the Assyrians ruled the largest empire then yet assembled in world history, spanning from parts of modern day Iran in the east to Egypt in the west. The Neo Assyrian Empire fell in the late 7th century BC, conquered by a coalition of the Babylonians, who had lived under Assyrian rule for about a century, and the Medes. Though the core urban territory of Assyria was extensively devastated in the Medo Babylonian conquest of the Assyrian Empire and the succeeding Neo Babylonian Empire invested few resources in rebuilding it, ancient Assyrian culture and traditions continued to survive for centuries throughout the post imperial period. Assyria experienced a recovery under the Seleucid and Parthian empires, though declined again under the Sasanian Empire, which sacked numerous cities and semi independent Assyrian territories in the region, including Assur itself. The remaining Assyrian people, who have survived in northern Mesopotamia to modern times, were gradually Christianized from the 1st century AD onward. Ancient Mesopotamian religion persisted at Assur until its final sack in the 3rd century AD, and at certain other holdouts for centuries thereafter. The triumph of ancient Assyria can be attributed not only to its vigorous warrior monarchs but also to its adeptness in efficiently assimilating and governing conquered territories using inventive and advanced administrative mechanisms. The developments in warfare and governance introduced by ancient Assyria continued to be employed by subsequent empires and states for centuries. Ancient Assyria also left a legacy of great cultural significance, particularly through the Neo Assyrian Empire making a prominent impression in later Assyrian, Greco Roman and Hebrew literary and religious tradition.

Номенклатура

Ежелгі ассириялық кезеңде, Ассирия Ассур қаласын орталық еткен қала-мемлекет болғанда, мемлекет әдетте алу Ашшур ("Ашшур қаласы") деп аталатын. 14 ғасырда Ассирияның аумақтық мемлекет ретінде қалыптасуынан бастап, ресми құжаттарда мәт Ашшур ("Ашшур елі") деп аталатын. Мәт Ашшур терминінің алғаш рет расталған қолданылуы Орта ассириялық империяның алғашқы патшасы Ашшур-убаллит I (б.з.д. 1363–1328 ж.) тұсында болды. Алу Ашшур және мәт Ашшур екеуі де Ассирияның ұлттық құдайы Ашурдың атына байланысты. Ашур ерте ассириялық кезеңде Ассурдың өзінің құдайланған бейнесі ретінде пайда болған. Ежелгі ассириялық кезеңде құдай Ашур Ассурдың ресми патшасы саналды, ал нақты билеушілер тек Išši'ak ("әкім") атағын қолданды. Ассирияның аумақтық мемлекет ретінде қалыптасқаннан бастап, Ашур ассириялық патшалардың билік еткен жерінің бейнесі ретінде қарастырыла бастады. Қазіргі "Ассирия" атауы грек тілінен алынған, грекше Ασσυρία (Ассурия) сөзінен шыққан. Бұл термин алғаш рет ежелгі грек тарихшысы Геродоттың (б.з.д. 5 ғасыр) тұсында қолданылған. Гректер Левантты "Сирия" деп, ал Месопотамияны "Ассирия" деп атады, бірақ жергілікті халық сол кезде де, кейінгі христиан дәуірінде де бүкіл аймақты атау үшін екі терминді де бір-бірін алмастыра қолданды. Гректер Месопотамияны "Ассирия" деп атау себебі, бұл термин алғаш рет расталған кезде ұзақ уақыттан бері құлаған Ассирия империясымен байланысты болды ма, әлде олар аймақты сол жерде тұратын халықтың атымен атады ма, белгісіз. Бұл терминнің "Сирияға ұқсас" болуына байланысты, ғалымдар 17 ғасырдан бері екі терминнің байланысын зерттеп келеді. Грек тіліндегіге дейінгі дереккөздерде "Сирия" деген қысқартылған форма Ассирияның синонимі ретінде кездеседі, атап айтқанда, Жаңа ассириялық империя кезеңіне қатысты Лувия және Арам тіліндегі мәтіндерде. Қазіргі ғалымдар бұл екі атаудың байланысты екенін толық қолдайды. "Ассирия" және "Сирия" деген қысқартулар түптеп келгенде аккадтық Aššur сөзінен шыққан. Жаңа ассириялық империяның құлдырауынан кейін, ассириялық жерлерге үстемдік еткен империялар аймаққа ерекше атаулар берді, олардың көп бөлігі Ашурға қатысты. Ахеменидтер империясы Ассирияны Аθūrā ("Атура") деп атады. Сасанидтер империясы төменгі Месопотамияны Asoristan ("ассириялықтар елі") деп атады, бірақ ескі ассириялық жерлердің көп бөлігін қамтыған солтүстік провинциясы Нодшираганды кейде Atūria немесе Āthōr деп те атады. Сирия тілінде Ассирияны ʾĀthor деп атаған.

In the Old Assyrian period, when Assyria was merely a city state centered on the city of Assur, the state was typically referred to as ālu Aššur ("city of Ashur"). From the time of its rise as a territorial state in the 14th century BC and onward, Assyria was referred to in official documents as māt Aššur ("land of Ashur"), marking its shift to being a regional polity. The first attested use of the term māt Aššur is during the reign of Ashur uballit I ( 1363–1328 BC), who was the first king of the Middle Assyrian Empire. Both ālu Aššur and māt Aššur derive from the name of the Assyrian national deity Ashur. Ashur probably originated in the Early Assyrian period as a deified personification of Assur itself. In the Old Assyrian period the deity was considered the formal king of Assur; the actual rulers only used the style Išši'ak ("governor"). From the time of Assyria's rise as a territorial state, Ashur began to be regarded as an embodiment of the entire land ruled by the Assyrian kings. The modern name "Assyria" is of Greek origin, derived from Ασσυρία (Assuría). The term's first attested use is during the time of the ancient Greek historian Herodotus (5th century BC). The Greeks called the Levant "Syria" and Mesopotamia "Assyria", even though the local population, both at that time and well into the later Christian period, used both terms interchangeably to refer to the entire region. It is not known whether the Greeks began referring to Mesopotamia as "Assyria" because they equated the region with the Assyrian Empire, long fallen by the time the term is first attested, or because they named the region after the people who lived there, the Assyrians. Because the term is so "similar to Syria", scholars have been examining since the 17th century whether the two terms are connected. And because, in sources predating the Greek ones, the shortened form "Syria" is attested as a synonym for Assyria, notably in Luwian and Aramaic texts from the time of the Neo Assyrian Empire, modern scholars overwhelmingly support the conclusion that the names are connected. Both "Assyria" and the contraction, "Syria," are ultimately derived from the Akkadian Aššur. Following the decline of the Neo Assyrian Empire, the subsequent empires that held dominion over the Assyrian lands adopted distinct appellations for the region, with a significant portion of these names also being rooted in Aššur. The Achaemenid Empire referred to Assyria as Aθūrā ("Athura"). The Sasanian Empire inexplicably referred to Lower Mesopotamia as Asoristan ("land of the Assyrians"), though the northern province of Nōdšīragān, which included much of the old Assyrian heartland, was also sometimes called Atūria or Āthōr. In Syriac, Assyria was and is referred to as ʾĀthor.

Ерте тарих

Аймақта, кейін Ассирия еліне айналатын, ауыл шаруашылығымен айналысатын елді мекендердің Хасуна мәдениетінің кезеңінде, б.з.д. 6300–5800 жылдары болғандығы мәлім. Кейін Ассирияның орталығына кіретін Ниневия сияқты жақын орналасқан қалалар неолит дәуірінен бері қоныстанған болса да, Ашшурдан табылған ең ерте археологиялық деректер ерте династиялық кезеңге, б.з.д. 2600 жылға жатады. Осы кезде айналасындағы аймақ салыстырмалы түрде қалалық сипатқа ие болған. Ертедегі Ассурдың тәуелсіз елді мекен болғанына дәлел жоқ, және ол бастапқыда Ассур деп емес, Балтил немесе Балтила деп аталған болуы мүмкін, кейін қаланың ең көне бөлігін атау үшін қолданылған. "Ассур" атауы алғаш рет б.з.д. 24 ғасырдағы Аккад кезеңінің құжаттарында кездеседі. Ерте Ассирия кезеңінің көп бөлігінде (б.з.д. 2600–2025 жж.) Ассур Оңтүстік Месопотамия мемлекеттерінің және саяси күштерінің ықпалында болды. Бастапқыда Ассур Шумердің Киш қаласының шартты үстемдігіне бір уақытқа түсті, кейін Аккад империясы және Үрдің үшінші династиясы оны басып алды. Б.з.д. 2025 жылы Үрдің үшінші династиясының құлауынан кейін Ассур Пузур Ашур I басшылығымен тәуелсіз қала-мемлекетке айналды.

Пузур Ашур әулеті тұсында Ассур 10 000-нан аз халқы бар және әскери күші шектеулі болған болуы мүмкін; сол кезден бері әскери институттар белгісіз және көршілес қалаларға саяси ықпал көрсетілмеген. Бірақ қала басқа жағынан да ықпалды болды; Эришум I (б.з.д. 1974–1934) тұсында Ассур еркін саудамен тәжірибе жасады, бұл әлем тарихындағы осындай алғашқы тәжірибе, ол сауда және ірі шетелдік мәмілелерді бастауды мемлекет емес, халыққа қалдырды. Сауданы қолдау Ассурдың Солтүстік Месопотамиядағы маңызды сауда орталығы ретінде тез қалыптасуына және көп ұзамай ұзақ қашықтықтағы сауда желісін құруына әкелді, бұл Ассирияның тарихи жазбада қалдырған алғашқы маңызды іздерінің бірі. Бұл сауда желісінен қалған деректердің арасында ассириялық сауда ошақтарынан табылған ежелгі ассириялық клинопись тақташаларының көптеген жинақтары бар, олардың ең маңыздысы – Түркияның қазіргі Кайсери қаласының жанындағы Күлтепеде табылған 22 000 саз тақташадан тұратын жинақ. Сауданың төмендеуіне, мүмкін, Таяу Шығыстың өсіп келе жатқан мемлекеттері арасындағы соғыстар мен қақтығыстардың күшеюіне байланысты, Ассурға үлкен шет мемлекеттері мен патшалықтардан жиі қауіп төндірілді. Ассурдың алғашқы қала-мемлекеті және Пузур Ашур әулеті 1808 жылы қала Екаллатумның аморлық билеушісі Шамши Адад I басқыншылығымен аяқталды. Шамши Ададтың Солтүстік Месопотамиядағы кең аумақты басып алулары оны бүкіл аймақтың билеушісі етіп, кейбір ғалымдар бұл жерді "Жоғарғы Месопотамия патшалығы" деп атады. Бұл патшалықтың өміршеңдігі негізінен Шамши Ададтың жеке күші мен харизматикалық қасиеттеріне байланысты болды, сондықтан ол б.з.д. 1776 жылы қайтыс болғаннан кейін күйреп кетті. Шамши Ададтың қайтысынан кейін Солтүстік Месопотамиядағы саяси жағдай өте тұрақсыз болды, Ассур кейде Ешнуна, Элам және Ежелгі Вавилон империясының қысқа мерзімді бақылауына түсті. Бір кезде қала тәуелсіз қала-мемлекет ретінде қайта құрылды, бірақ Ассурдың саясаты да тұрақсыз болды, Шамши Адад әулетінің мүшелері, жергілікті ассириялықтар мен хуриттер арасында билік үшін күрес жүрді. Б.з.д. 1700 жылы Белбани патша болғаннан кейін ішкі қақтығыстар аяқталды. Бел-бани Адасид әулетін құрды, ол оның билігінен кейін Ассирияға шамамен мың жыл бойы билік етті. Ассирияның кейінгі кезде аумақтық мемлекет ретінде өркендеуіне көбінесе Хеттердің Месопотамияға екі рет басып кіруі ықпал етті. Хетт патшасы Мурсили I-нің б.з.д. 1595 жылы басып кіруі басым Ежелгі Вавилон империясын жойды, солтүстікте Митанни және оңтүстікте Кассит Вавилониясының кіші патшалықтарының өркендеуіне мүмкіндік берді. Шамамен б.з.д. 1430 жылы Ассур Митанниге бағындырылды, бұл жағдай шамамен 70 жылға дейін, б.з.д. 1360 жылға дейін сақталды. Хеттердің б.з.д. 14 ғасырындағы Шоппилулиума I басқыншылығы Митанни патшалығын әлсіретті. Оның шабуылынан кейін Ассирия өзін басып алған күштен босатып, Ашур Убалит I (б.з.д. 1363–1328) билікке келген кезде тәуелсіздікке қол жеткізді, оның билікке келуі, тәуелсіздігі және көршілес аумақтарды жаулап алуы дәстүрлі түрде Орта Ассирия империясының (б.з.д. 1363–912) өркендеуін белгілейді.

Assur was under the Puzur Ashur dynasty home to less than 10,000 people and likely held very limited military power; no military institutions at all are known from this time and no political influence was exerted on neighboring cities. The city was still influential in other ways; under Erishum I ( 1974–1934 BC), Assur experimented with free trade, the earliest known such experiment in world history, which left the initiative for trade and large scale foreign transactions entirely to the populace rather than the state. Royal encouragement of trade led to Assur quickly establishing itself as a prominent trading city in northern Mesopotamia and soon thereafter establishing an extensive long distance trade network, the first notable impression Assyria left in the historical record. Among the evidence left from this trade network are large collections of Old Assyrian cuneiform tablets from Assyrian trade colonies, the most notable of which is a set of 22,000 clay tablets found at Kültepe, near the modern city of Kayseri in Turkey. As trade declined, perhaps due to increased warfare and conflict between the growing states of the Near East, Assur was frequently threatened by larger foreign states and kingdoms. The original Assur city state, and the Puzur Ashur dynasty, came to an end 1808 BC when the city was conquered by the Amorite ruler of Ekallatum, Shamshi Adad I. Shamshi Adad's extensive conquests in northern Mesopotamia eventually made him the ruler of the entire region, founding what some scholars have termed the "Kingdom of Upper Mesopotamia". The survival of this realm relied chiefly on Shamshi Adad's own strength and charisma and it thus collapsed shortly after his death 1776 BC. After Shamshi Adad's death, the political situation in northern Mesopotamia was highly volatile, with Assur at times coming under the brief control of Eshnunna, Elam and the Old Babylonian Empire. At some point, the city returned to being an independent city state, though the politics of Assur itself were volatile as well, with fighting between members of Shamshi Adad's dynasty, native Assyrians and Hurrians for control. The infighting came to an end after the rise of Bel bani as king 1700 BC. Bel bani founded the Adaside dynasty, which after his reign ruled Assyria for about a thousand years. Assyria's rise as a territorial state in later times was in large part facilitated by two separate invasions of Mesopotamia by the Hittites. An invasion by the Hittite king Mursili I in 1595 BC destroyed the dominant Old Babylonian Empire, allowing the smaller kingdoms of Mitanni and Kassite Babylonia to rise in the north and south, respectively. Around 1430 BC, Assur was subjugated by Mitanni, an arrangement that lasted for about 70 years, until 1360 BC. Another Hittite invasion by Šuppiluliuma I in the 14th century BC effectively crippled the Mitanni kingdom. After his invasion, Assyria succeeded in freeing itself from its suzerain, achieving independence once more under Ashur uballit I ( 1363–1328 BC) whose rise to power, independence, and conquests of neighboring territory traditionally marks the rise of the Middle Assyrian Empire ( 1363–912 BC).

Ассирия империясы

Ашур убалит I – патшалық атаққа ие болған алғашқы ассириялық билеуші. Тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай ол Мысыр перғауындары мен хетт патшаларының деңгейіндегі ұлы патша мәртебесін алға тартты. Ассирияның күшеуі бұрынғы билеушісі Митанни мемлекетінің құлдырауымен тығыз байланысты болды, бұл ертедегі Орта Ассирия патшаларына Месопотамияның солтүстігіндегі аумақтарды кеңейтуге және бекітуге мүмкіндік берді. Адад-Нирари I (б.з.д. 1305–1274), Шалманесер I (б.з.д. 1273–1244) және Тукульти-Нинурта I (б.з.д. 1243–1207) тұсында Ассирия маңызды аймақтық күшке айналуға ұмтылысын іске асыра бастады. Бұл патшалар барлық бағытта жорықтар жасап, өсіп келе жатқан Ассирия империясына көптеген аумақтарды қосты. Шалманесер I тұсында Митанни мемлекетінің соңғы қалдықтары Ассирияға ресми түрде қосылды. Орта Ассирия патшаларының ең табыстысы – Тукульти-Нинурта I, ол Орта Ассирия империясын ең үлкен аумаққа жеткізді. Оның ең маңызды әскери жетістіктері – б.з.д. 1237 жылғы Нихрия шайқасындағы жеңісі, ол Месопотамияның солтүстігіндегі хетттердің ықпалының аяқталуының басталуын білдірді, және б.з.д. 1225–1216 жылдардағы Вавилонияны уақытша жаулап алуы, ол Ассирияның бағынышты мемлекетіне айналды. Тукульти-Нинурта сондай-ақ Ассирия патшаларының алғашқысы болды, ол астананы Ассурдан көшіруге тырысты, б.з.д. 1233 жылы Кар-Тукульти-Нинурта қаласын жаңа астана етіп жариялады. Оның өлімінен кейін астана Ассурға қайтарылды. Б.з.д. 1207 жылы Тукульти-Нинурта I-нің қазасы династиялық қақтығыстарға және Ассирия күшінің күрт төмендеуіне әкелді. Тукульти-Нинурта I-нің ізбасарлары Ассирия күшін сақтай алмады, Ассирия тек Ассирияның орталық аймағымен шектелді, бұл құлдырау кезеңі шамамен Соңғы Қола дәуірінің құлдырауымен сәйкес келді. Бұл құлдырау кезеңіндегі кейбір патшалар, мысалы, Ашур-дан I (б.з.д. 1178–1133), Ашур-реш-иши I (б.з.д. 1132–1115) және Тиглат-Пилесер I (б.з.д. 1114–1076) құлдырауды тоқтатуға тырысып, маңызды жаулап алулар жасады, бірақ олардың жаулап алулары уақытша және тұрақсыз болды, оңай жоғалды. Эриба-Адад II (б.з.д. 1056–1054) тұсынан бастап Ассирияның құлдырауы күшейді. Ассирияның орталық аймағы қауіпсіз болды, өйткені ол географиялық жағдайымен қорғалған. Ассирия осы ғасырларда құлдыраған жалғыз мемлекет емес еді, сонымен қатар Ассирияның орталық аймағының төңірегіндегі жерлер де айтарлықтай фрагменттелгендіктен, Ассирия армиясының қайта жандануы империяның көп бөлігін қайта басып алуды жеңілдетті. Ашур-дан II (б.з.д. 934–912) тұсында, солтүстік-шығыста және солтүстік-батыста жорықтар жасаған Ассирияның құлдырауы ақыры тоқтатылды, бұл оның ізбасарларының кезінде үлкен күш-жігерге жол ашты. Оның билігінің соңы конвенция бойынша Жаңа Ассирия империясының басталуын белгілейді (б.з.д. 911–609). Онжылдықтар бойы жаулап алған алғашқы Жаңа Ассирия патшалары Орта Ассирия империясының жерлерін қайтарып алуға тырысты. Бұл реконкиста дерлік нөлден басталуы керек болғандықтан, оның сәттілігі ерекше жетістік болды. Ашурнасирпал II (б.з.д. 883–859) тұсында Жаңа Ассирия империясы Таяу Шығыстағы басым саяси күшке айналды. Тоғызыншы жорығында Ашурнасирпал II Жерорта теңізінің жағалауына жетті, жолында әртүрлі мемлекеттерден салық жинады. Ашурнасирпал II билігіндегі маңызды оқиға – Ассирия астанасын Ассурдан көшірудің екінші әрекеті. Ашурнасирпал ежелгі және қираған Нимруд қаласын қалпына келтірді, ол да Ассирияның орталық аймағында орналасқан, және б.з.д. 879 жылы осы қаланы империяның жаңа астанасы деп жариялады. Саяси астана болмаса да, Ассур Ассирияның рәсімдік және діни орталығы болып қала берді. Ашурнасирпал II-нің ұлы Шалманесер III (б.з.д. 859–824) де кең ауқымды жаулап алу соғыстарына қатысып, империяны барлық бағытта кеңейтті. Шалманесер III-нің өлімінен кейін Жаңа Ассирия империясы "магнаттар дәуірі" деп аталатын тұрақсыздық кезеңіне кірді, онда патша емес, саяси биліктің негізгі иелері күшті лауазымды адамдар мен генералдар болды. Бұл тұрақсыздық кезеңі Тиглат-Пилесер III (б.з.д. 745–727) билікке көтерілуімен аяқталды. Ол магнаттардың күшін азайтып, империяның иеліктерін біріктірді және орталықтандырды, сондай-ақ әскери жорықтары мен жаулап алулары арқылы Ассирия аумағын екі есе артырды. Ең маңызды жаулап алулар – Левантты Мысыр шекарасына дейін вассализациялау және б.з.д. 729 жылы Вавилонияны жаулап алу. Неоассирия империясы II Саргон (б.з.д. 722–705) құрған Саргондар әулеті кезінде кеңістігі мен билігінің шыңына жетті. Саргон II және оның ұлы Сеннахириб (б.з.д. 705–681) империяны одан әрі кеңейтіп, қол жеткізгендерін бекітті. Екі патша да жаңа астаналар құрды. Саргон II б.з.д. 706 жылы астананы жаңа қалаға көшірді – Дур-Шаррукин, ал келесі жылы Сеннахириб астананы Ниневияға көшірді, оны амбициялық түрде кеңейтіп, жаңартты, тіпті сонда ежелгі әлемнің жеті кереметінің бірі – аспалы бақтарды салған болуы мүмкін. Эсархаддонның (б.з.д. 681–669) б.з.д. 671 жылғы Мысырды жаулап алуы Ассирияны ең үлкен аумағына жеткізді. Ашшурбанипалдың (б.з.д. 669–631) өлімінен кейін Жаңа Ассирия империясы жылдам құлады. Басты себептердің бірі – Жаңа Ассирия патшаларының "Вавилония мәселесін" шеше алмауы болды; оңтүстіктегі Вавилонияны жұбатуға көптеген әрекеттер жасалғанмен, бүліктер Саргондар дәуірі бойы жиі болды. Набополассардың б.з.д. 626 жылғы Вавилониядағы бүлігі, б.з.д. 615/614 жылдардағы Киаксар басқаруымен Медтердің шапқыны Ассирия империясын Мед-Вавилонияның жаулап алуына әкелді. Ассур б.з.д. 614 жылы тонауға ұшырады, ал Ниневия б.з.д. 612 жылы құлады. Соңғы Ассирия билеушісі Ашур-убалит II батыстағы Харранда Ассирия армиясын қайта құруға тырысты, бірақ ол б.з.д. 609 жылы жеңіліске ұшырады, бұл ежелгі Ассирия патшаларының әулетінің және Ассирия мемлекетінің соңы болды.

Ashur uballit I was the first native Assyrian ruler to claim the royal title šar ("king"). Shortly after achieving independence, he further claimed the dignity of a great king on the level of the Egyptian pharaohs and the Hittite kings. Assyria's rise was intertwined with the decline and fall of the Mitanni kingdom, its former suzerain, which allowed the early Middle Assyrian kings to expand and consolidate territories in northern Mesopotamia. Under the warrior kings Adad nirari I ( 1305–1274 BC), Shalmaneser I ( 1273–1244 BC) and Tukulti Ninurta I ( 1243–1207 BC), Assyria began to realize its aspirations of becoming a significant regional power. These kings campaigned in all directions and incorporated a significant amount of territory into the growing Assyrian Empire. Under Shalmaneser I, the last remnants of the Mitanni kingdom were formally annexed into Assyria. The most successful of the Middle Assyrian kings was Tukulti Ninurta I, who brought the Middle Assyrian Empire to its greatest extent. His most notable military achievements were his victory at the Battle of Nihriya 1237 BC, which marked the beginning of the end of Hittite influence in northern Mesopotamia, and his temporary conquest of Babylonia, which became an Assyrian vassal 1225–1216 BC. Tukulti Ninurta was also the first Assyrian king to try to move the capital away from Assur, inaugurating the new city Kar Tukulti Ninurta as capital 1233 BC. The capital was returned to Assur after his death. Tukulti Ninurta I's assassination 1207 BC was followed by inter dynastic conflict and a significant drop in Assyrian power. Tukulti Ninurta I's successors were unable to maintain Assyrian power and Assyria became increasingly restricted to just the Assyrian heartland, a period of decline broadly coinciding with the Late Bronze Age collapse. Though some kings in this period of decline, such as Ashur dan I ( 1178–1133 BC), Ashur resh ishi I (1132–1115 BC) and Tiglath Pileser I (1114–1076 BC) worked to reverse the decline and made significant conquests, their conquests were ephemeral and shaky, quickly lost again. From the time of Eriba Adad II (1056–1054 BC) onward, Assyrian decline intensified. The Assyrian heartland remained safe since it was protected by its geographical remoteness. Since Assyria was not the only state to undergo decline during these centuries, and the lands surrounding the Assyrian heartland were also significantly fragmented, it would ultimately be relatively easy for the reinvigorated Assyrian army to reconquer large parts of the empire. Under Ashur dan II (934–912 BC), who campaigned in the northeast and northwest, Assyrian decline was at last reversed, paving the way for grander efforts under his successors. The end of his reign conventionally marks the beginning of the Neo Assyrian Empire (911–609 BC). Through decades of conquests, the early Neo Assyrian kings worked to retake the lands of the Middle Assyrian Empire. Since this reconquista had to begin nearly from scratch, its eventual success was an extraordinary achievement. Under Ashurnasirpal II (883–859 BC), the Neo Assyrian Empire became the dominant political power in the Near East. In his ninth campaign, Ashurnasirpal II marched to the coast of the Mediterranean Sea, collecting tribute from various kingdoms on the way. A significant development during Ashurnasirpal II's reign was the second attempt to transfer the Assyrian capital away from Assur. Ashurnasirpal restored the ancient and ruined town of Nimrud, also located in the Assyrian heartland, and in 879 BC designated that city as the new capital of the empire Though no longer the political capital, Assur remained the ceremonial and religious center of Assyria. Ashurnasirpal II's son Shalmaneser III (859–824 BC) also went on wide ranging wars of conquest, expanding the empire in all directions. After Shalmaneser III's death, the Neo Assyrian Empire entered into a period of stagnation dubbed the "age of the magnates", when powerful officials and generals were the principal wielders of political power rather than the king. This time of stagnation came to an end with the rise of Tiglath Pileser III (745–727 BC), who reduced the power of the magnates, consolidated and centralized the holdings of the empire, and through his military campaigns and conquests more than doubled the extent of Assyrian territory. The most significant conquests were the vassalization of the Levant all the way to the Egyptian border and the 729 BC conquest of Babylonia. The Neo Assyrian Empire reached the height of its extent and power under the Sargonid dynasty, founded by Sargon II (722–705 BC). Under Sargon II and his son Sennacherib (705–681 BC), the empire was further expanded and the gains were consolidated. Both kings founded new capitals. Sargon II moved the capital to the new city of Dur Sharrukin in 706 BC and the year after, Sennacherib transferred the capital to Nineveh, which he ambitiously expanded and renovated, and might even have built the hanging gardens there, one of the seven wonders of the ancient world. The 671 BC conquest of Egypt under Esarhaddon (681–669 BC) brought Assyria to its greatest ever extent. After the death of Ashurbanipal (669–631 BC), the Neo Assyrian Empire swiftly collapsed. One of the primary reasons was the inability of the Neo Assyrian kings to resolve the "Babylonian problem"; despite many attempts to appease Babylonia in the south, revolts were frequent all throughout the Sargonid period. The revolt of Babylon under Nabopolassar in 626 BC, in combination with an invasion by the Medes under Cyaxares in 615/614 BC, led to the Medo Babylonian conquest of the Assyrian Empire. Assur was sacked in 614 BC and Nineveh fell in 612 BC. The last Assyrian ruler, Ashur uballit II, tried to rally the Assyrian army at Harran in the west but he was defeated in 609 BC, marking the end of the ancient line of Assyrian kings and of Assyria as a state.

Кейінгі тарих

Ассирия империясының құлдырауына қарамастан, ассириялық мәдениет кейінгі императорлық кезеңнен (б.з.д. 609 – б.з. 240) және одан әрі жалғасты. Ассирияның орталық аймағы Набополасар құрған Жаңа Бабыл империясының тұсында қоныстанған елді мекендердің саны мен аумағы күрт азайды; бұрынғы ассириялық астаналар Ассур, Нимруд және Ниневия дерлік толығымен тасталып кетті. Жаңа Бабыл және кейін Ахеменид империясы кезінде Ассирия маргиналды және сирек қоныстанған аймақ болып қала берді. Б.з.д. 6 ғасырдың соңында ассириялық тілдің акад тіліндегі диалектісі жойылып, Жаңа Ассирия империясының соңында халық арасында кеңінен қолданылатын арамей тілімен алмастырылды. Жаңа Бабыл империясынан кейінгі империялар тұсында, б.з.д. 6 ғасырдың соңынан бастап Ассирия жаңадан өркендеуді бастады. Ахеменидтер тұсында аумақтың көп бөлігі Атура (Атхура) провинциясы ретінде ұйымдастырылды. Бір үлкен провинцияға біріктіру, Ахеменид билеушілерінің жергілікті істерге араласпауы және Ахеменидтер Вавилонды басып алғаннан кейін Ашшурдың қасиетті мүсіні Ассурға қайтарылуы ассириялық мәдениеттің сақталуына көмектесті. Месопотамияны б.з.д. 4-ші ғасырдың соңынан 2-ші ғасырдың ортасына дейін басқарған Селевкид империясы кезінде Ассур, Нимруд және Ниневия сияқты ассириялық орындар қайта қоныстанды, көптеген ауылдар қайта құрылып, кеңейтілді. Парфян империясы б.з.д. 2 ғасырда аймақты басып алғаннан кейін Ассирияның қалпына келуі жалғасты, б.з. 1-3 ғасырларда ең жоғары өркендеуге жетті. Аймақ тығыз қоныстанды және жаңадан жарақтанды, халық саны мен тығыздығы Жаңа Ассирия империясы кезінде болмаған деңгейге жетті. Парфтар тұсында аймақты негізінен Осроин, Адиабен және Хатра сияқты вассалдық патшалықтар басқарды. Бұл мемлекеттердің кейбіреулері ассириялық мәдениетке ұшырағанмен, көбінесе ассириялық билеушілермен басқарылмады. Ассур парфяндықтардың тұсында гүлденді. Б.з.д. 2 ғасырдың соңында немесе одан кейін қала өзінің шағын, жартылай тәуелсіз ассириялық мемлекетінің астанасы болған болуы мүмкін, ол Хатраның билігінде немесе тікелей парфян билігінде болды. Жергілікті билеушілердің стелалары ежелгі ассириялық патшалардың стелаларына ұқсас болғандықтан, олар өзін ескі патшалық әулеттің қалпына келтірушілері және жалғастырушылары деп санаған болуы мүмкін. Ежелгі Ашур ғибадатханасы б.з. 2 ғасырында жаңадан салынды. Бұл соңғы мәдени өркендеу Сасанид империясының 240 жылы Ассурды тонауымен аяқталды. Тонау кезінде Ашур ғибадатханасы тағы да қиратылып, қала халқы шашырап кетті. Б.з. 1 ғасырынан бастап көптеген ассириялықтар христиан дініне көшті, бірақ ежелгі Месопотамия дінінің қалдықтары ғасырлар бойы сақталып қалды. Саяси билікті жоғалтуға қарамастан, ассириялықтар Солтүстік Месопотамиядағы халықтың маңызды бөлігін құрады, 14 ғасырда Ильханат және Тимурид империясы кезінде діни себептермен қуғын-сүргінге және жаппай қырғынға ұшырағанға дейін. Ассириялықтар 16 ғасырда Ассирияны басып алған Осман империясының билігінде бейбіт өмір сүрді. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Османдықтардың ұлтшылдығы күшейген кезде ассириялықтарға қарсы қуғын-сүргін мен жаппай қырғын қайтадан ұйымдастырылды, ең қорқыныштысы Сайфо (ассириялық геноцид), нәтижесінде 250 000-ға жуық ассириялық қаза тапты. 20 ғасыр бойы ассириялықтар автономия немесе тәуелсіздік үшін көптеген сәтсіз ұсыныстар жасады. Үкіметтер мен "Ислам мемлекеті" сияқты террористік ұйымдар жасаған одан әрі қазалаулар мен қуғын-сүргін ассириялықтардың көпшілігінің эмиграцияда өмір сүруіне әкелді.

Despite the violent downfall of the Assyrian Empire, Assyrian culture continued to survive through the subsequent post imperial period (609 BC – AD 240) and beyond. The Assyrian heartland experienced a dramatic decrease in the size and number of inhabited settlements during the rule of the Neo Babylonian Empire founded by Nabopolassar; the former Assyrian capital cities Assur, Nimrud and Nineveh were nearly completely abandoned. Throughout the time of the Neo Babylonian and later Achaemenid Empire, Assyria remained a marginal and sparsely populated region. Toward the end of the 6th century BC, the Assyrian dialect of the Akkadian language went extinct, having toward the end of the Neo Assyrian Empire already largely been replaced by Aramaic as a vernacular language. Under the empires succeeding the Neo Babylonians, from the late 6th century BC onward, Assyria began to experience a recovery. Under the Achaemenids, most of the territory was organized into the province Athura (Aθūrā). The organization into a single large province, the lack of interference of the Achaemenid rulers in local affairs, and the return of the cult statue of Ashur to Assur soon after the Achaemenids conquered Babylon facilitated the survival of Assyrian culture. Under the Seleucid Empire, which controlled Mesopotamia from the late 4th to mid 2nd century BC, Assyrian sites such as Assur, Nimrud and Nineveh were resettled and a large number of villages were rebuilt and expanded. After the Parthian Empire conquered the region in the 2nd century BC, the recovery of Assyria continued, culminating in an unprecedented return to prosperity and revival in the 1st to 3rd centuries AD. The region was resettled and restored so intensely that the population and settlement density reached heights not seen since the Neo Assyrian Empire. The region was under the Parthians primarily ruled by a group of vassal kingdoms, including Osroene, Adiabene and Hatra. Though in some aspects influenced by Assyrian culture, these states were for the most part not ruled by Assyrian rulers. Assur itself flourished under Parthian rule. From around or shortly after the end of the 2nd century BC, the city may have become the capital of its own small semi autonomous Assyrian realm, either under the suzerainty of Hatra, or under direct Parthian suzerainty. On account of the resemblance between the stelae by the local rulers and those of the ancient Assyrian kings, they may have seen themselves as the restorers and continuators of the old royal line. The ancient Ashur temple was restored in the 2nd century AD. This last cultural golden age came to an end with the sack of Assur by the Sasanian Empire 240. During the sack, the Ashur temple was destroyed again and the city's population was dispersed. Starting from the 1st century AD onward, many of the Assyrians became Christianized, though holdouts of the old ancient Mesopotamian religion continued to survive for centuries. Despite the loss of political power, the Assyrians continued to constitute a significant portion of the population in northern Mesopotamia until religiously motivated suppression and massacres under the Ilkhanate and the Timurid Empire in the 14th century, which relegated them to a local ethnic and religious minority. The Assyrians lived largely in peace under the rule of the Ottoman Empire, which gained control of Assyria in 16th century. In the late 19th and early 20th century, when the Ottomans grew increasingly nationalistic, further persecutions and massacres were enacted against the Assyrians, most notably the Sayfo (Assyrian genocide), which resulted in the deaths of as many as 250,000 Assyrians. Throughout the 20th century, many unsuccessful proposals have been made by the Assyrians for autonomy or independence. Further massacres and persecutions, enacted both by governments and by terrorist groups such as the Islamic State, have resulted in most of the Assyrian people living in diaspora.

Патшалық

Ежелгі Ассирия кезеңіндегі Ассур қала-мемлекетінде үкімет көп жағдайда олигархия болып табылды, онда патша тұрақты болғанымен, жалғыз көрнекті тұлға емес еді. Ежелгі ассириялық патшалар тек билікке ие болған автократтар емес, олар Ашшур құдайының атынан басқарушылар ретінде әрекет етіп, осы кезеңде ассириялық әкімшілік органды құраған қалалық жиналыстың отырыстарын басқарды. Қалалық жиналыстың құрамы белгісіз, бірақ ол қаланың ең күшті отбасыларының мүшелерінен тұрған деп есептеледі, олардың көпшілігі саудагерлер болды. Патша осы ықпалды тұлғалар тобының бас атқарушы лауазымындағы өкілі және төрағасы болып табылды, сондай-ақ заңдық білім мен тәжірибесімен де үлес қосты. Ежелгі ассириялық патшалар iššiak Aššur ("Ашшур атынан әкім") деп аталды, Ашшур қаланың ресми патшасы саналды. Ежелгі ассириялық кезеңде Ассур халқы патшаны жиі руба’ум ("үлкен") деп атағандығы, патшалардың шектеулі атқарушы билігіне қарамастан, оларды патшалық тұлға ретінде және қаладағы қуатты тұлғалардың арасында біріншісі ретінде қарастырғанын көрсетеді. Ассур алғаш рет аморлық жаулап алушы Шамши Адад I кезінде патшалықтың автократиялық түрін бастан кешірді, ол Ассурдың ең ерте билеушісі болып, šarrum (патша) атағы мен "Ғайманаттың патшасы" деген тақырыпты қолданды. Шамши Адад I өзінің абсолюттік патшалық түрін Ежелгі Вавилон империясының билеушілеріне негіздеген сияқты. Шамши Адад I тұсында ассириялықтар құдайға ғана емес, патшаға да ант берді. Бұл дәстүр оның қайтысынан кейін жойылды. Орта ассириялық кезеңнің басында қалалық жиналыстың ықпалы жойылды. Дәстүрлі iššiak Aššur кейде қолданыла берсе де, Орта ассириялық патшалар билік жағынан Ежелгі ассириялық кезеңнің билеушілерімен көп ортақ емес автократтар болды. Ассирия империясы өскен сайын патшалар әртүрлі патшалық атақтарды қолдана бастады. Ашур-убаллит I алғаш рет šar māt Aššur ("Ашур елінің патшасы") атағын алды, ал оның немересі Арик-ден-или (б.з.д. 1317–1306 жж.) šarru dannu ("күшті патша") атағын енгізді. Адад-нирари I-нің жазуларында оның атақтарына арналған 32 жол болды. Бұл даму Тукульти-Нинурта I кезінде жетеді, ол басқа атақтармен қатар "Ассирия мен Кардунияш патшасы", "Сумер мен Аккад патшасы", "Жоғарғы және Төменгі Теңіздердің патшасы" және "барлық халықтардың патшасы" деген атақтарды алды. Патшалық атақтар мен эпитеттер ағымдағы саяси оқиғалар мен жеке патшалардың жетістіктерін жақсы көрсететін. Төмендеу кезеңдерінде патшалық атақтар қайтадан қарапайымданып, ассириялық билік қайта өркендеген кезде қайтадан ұлы болып кетті. Орта және Жаңа ассириялық кезеңдердің патшалары өздерін Ашшур мен адамзат арасындағы делдал ретінде көрсетуді жалғастырды және оларды өз азаматтары солай қабылдады. Бұл позиция мен рөл империялық кеңеюді ақтау үшін пайдаланылды: ассириялықтар өз империясын Ашшурдың адам агенттері арқылы бақылайтын және басқаратын әлемнің бөлігі ретінде қарастырды. Олардың идеологиясында Ассириядан тыс сыртқы әлем хаоспен сипатталды, ал ондағы адамдар бейтаныс мәдени үрдістермен және жат тілдермен өркениетсіз болды. "Сыртқы әлемнің" өзінің болуы Ассурдағы ғаламдық тәртіпке қауіп төндіреді деп саналды, сондықтан патшаның міндеті Ашшур патшалығын кеңейтіп, осы жат жерлерді біріктіру, хаосты өркениетке айналдыру болды. Орта және Жаңа ассириялық патшалардың тажына отырғызуын сипаттаған мәтіндерде кейде Ашшур патшаға "Ашшурдың жерін кеңейтуді" немесе "өз аяғының астында жерді кеңейтуді" бұйырады. Осылайша, кеңею моральдық және қажетті міндет ретінде қарастырылды. Ассирия патшасының билігі мен іс-әрекеттері құдайлармен бекітілгендіктен, соғыс кезінде Ассирияның тәуелсіздігіне қарсы тұру құдайдың еркіне қарсы тұру ретінде қарастырылды, ол жазаға лайық болды. Ассирияға қарсы көтерілген халықтар мен мемлекеттер құдайдың дүниежүзілік тәртібіне қарсы шыққан қылмыскерлер ретінде қарастырылды. Ашшур құдайлардың патшасы болғандықтан, барлық басқа құдайлар оған бағынды, сондықтан сол құдайларға табынатын адамдар Ашшурдың өкілі, Ассирия патшасына бағынуы керек еді. Патшалардың діни және сот міндеттері де болды. Ашшур құдайы мен ассириялық діни қызметкерлерді қолдауға арналған түрлі рәсімдерді орындау үшін патшалар жауапты болды. Олар ассириялықтармен бірге тек Ашшурға ғана емес, басқа да құдайларға да құрбандық шалуға тиіс еді. Ашшур-реш-иши I заманынан бастап патшаның діни және діни міндеттері біршама екінші орынға қойылды, бірақ олар ғибадатханаларды салу және қалпына келтіру туралы есептерде әлі де айтылды. Сол кезден бастап жазулардағы ассириялық атақтар мен эпитеттер патшаларды күшті жауынгерлер ретінде көрсетуге баса назар аударды. Ежелгі Ассирия кезеңіндегі рөлінен дамып, Орта және Жаңа ассириялық патшалар империядағы жоғары сот билігінің иесі болды, бірақ олардың бұрынғы патшаларға қарағанда судья ретіндегі рөліне көбінесе аз қызығушылық танытты. Патшалар Ассирияның және оның халқының әл-ауқатын қамтамасыз етуге тиіс болды, бұл туралы көптеген жазуларда патшалардың "көшелеушілер" (re’û) екендігі айтылды.

In the Assur city state of the Old Assyrian period, the government was in many respects an oligarchy, where the king was a permanent, albeit not the only prominent, actor. The Old Assyrian kings were not autocrats, with sole power, but rather acted as stewards on behalf of the god Ashur and presided over the meetings of the city assembly, the main Assyrian administrative body during this time. The composition of the city assembly is not known, but it is generally believed to have been made up of members of the most powerful families of the city, many of whom were merchants. The king acted as the main executive officer and chairman of this group of influential individuals and also contributed with legal knowledge and expertise. The Old Assyrian kings were styled as iššiak Aššur ("governor [on behalf] of Ashur"), with Ashur being considered the city's formal king. That the populace of Assur in the Old Assyrian period often referred to the king as rubā’um ("great one") clearly indicates that the kings, despite their limited executive power, were seen as royal figures and as being primus inter pares (first among equals) among the powerful individuals of the city. Assur first experienced a more autocratic form of kingship under the Amorite conqueror Shamshi Adad I, the earliest ruler of Assur to use the style šarrum (king) and the title 'king of the Universe'. Shamshi Adad I appears to have based his more absolute form of kingship on the rulers of the Old Babylonian Empire. Under Shamshi Adad I, Assyrians also swore their oaths by the king, not just by the god. This practice did not survive beyond his death. The influence of the city assembly had disappeared by the beginning of the Middle Assyrian period. Though the traditional iššiak Aššur continued to be used at times, the Middle Assyrian kings were autocrats, in terms of power having little in common with the rulers of the Old Assyrian period. As the Assyrian Empire grew, the kings began to employ an increasingly sophisticated array of royal titles. Ashur uballit I was the first to assume the style šar māt Aššur ("king of the land of Ashur") and his grandson Arik den ili ( 1317–1306 BC) introduced the style šarru dannu ("strong king"). Adad nirari I's inscriptions required 32 lines to be devoted just to his titles. This development peaked under Tukulti Ninurta I, who assumed, among other titles, the styles "king of Assyria and Karduniash", "king of Sumer and Akkad", "king of the Upper and the Lower Seas" and "king of all peoples". Royal titles and epithets were often highly reflective of current political developments and the achievements of individual kings; during periods of decline, the royal titles used typically grew more simple again, only to grow grander once more as Assyrian power experienced resurgences. The kings of the Middle and Neo Assyrian periods continued to present themselves, and be viewed by their subjects, as the intermediaries between Ashur and mankind. This position and role was used to justify imperial expansion: the Assyrians saw their empire as being the part of the world overseen and administered by Ashur through his human agents. In their ideology, the outer realm outside of Assyria was characterized by chaos and the people there were uncivilized, with unfamiliar cultural practices and strange languages. The mere existence of the "outer realm" was regarded as a threat to the cosmic order within Assyria and as such, it was the king's duty to expand the realm of Ashur and incorporate these strange lands, converting chaos to civilization. Texts describing the coronation of Middle and Neo Assyrian kings at times include Ashur commanding the king to "broaden the land of Ashur" or "extend the land at his feet". As such, expansion was cast as a moral and necessary duty. Because the rule and actions of the Assyrian king were seen as divinely sanctioned, resistance to Assyrian sovereignty in times of war was regarded to be resistance against divine will, which deserved punishment. Peoples and polities who revolted against Assyria were seen as criminals against the divine world order. Since Ashur was the king of the gods, all other gods were subjected to him and thus the people who followed those gods should be subjected to the representative of Ashur, the Assyrian king. The kings also had religious and judicial duties. Kings were responsible for performing various rituals in support of the cult of Ashur and the Assyrian priesthood. They were expected, together with the Assyrian people, to provide offerings to not only Ashur but also all the other gods. From the time of Ashur resh ishi I onward, the religious and cultic duties of the king were pushed somewhat into the background, though they were still prominently mentioned in accounts of building and restoring temples. Assyrian titles and epithets in inscriptions from then on generally emphasized the kings as powerful warriors. Developing from their role in the Old Assyrian period, the Middle and Neo Assyrian kings were the supreme judicial authority in the empire, though they generally appear to have been less concerned with their role as judges than their predecessors in the Old Assyrian period were. The kings were expected to ensure the welfare and prosperity of the Assyria and its people, indicated by multiple inscriptions referring to the kings as "shepherds" (re’û).

Елордалар

Акад тілінде астана деген сөз болмаған, ең жақын ұғым – «патшалық қаласы», яғни патша қолданатын әкімшілік орталық, бірақ бірнеше «патшалық қалалары» бар мемлекеттердің мысалдары да кездеседі. Ежелгі Ассириялық кезеңде Ассур қала-мемлекетінен өркендеген Ассирия және қаланың діни маңызының арқасында Ассур тарихының көп бөлігінде Ассирияның әкімшілік орталығы болды. Патшалық әкімшілік кейде басқа жерге көшірілсе де, Ассурдың идеологиялық мәртебесі толыққанды жойылған жоқ және ол империяның рәсімдік орталығы болып қала берді, тіпті басқа жерден басқарылған кезде де. Патшалық билікті басқа қалаларға көшіру идеологиялық тұрғыдан мүмкін болды, себебі патша – Ассурдың жер бетіндегі өкілі еді. Сондықтан Ассирияның астанасы – патшаның тұрақты орны болған жер. Ассурдан әкімшілік билікті алғаш рет Тукульти-Нинурта I көшірді, ол 1233 ж. Кар-Тукульти-Нинуртаны астана етіп жариялады. Тукульти-Нинурта I-нің жаңа астана құруы, әлдебір ықпалмен, оңтүстіктегі Вавилониядағы оқиғалардан шабыттанған болуы мүмкін, онда Кассит әулеті басқаруды ұзақ уақыттан бері қалыптасқан Вавилон қаласынан жаңа салынған Дур-Куригалзу қаласына көшірген, ол да патшаның атымен аталады. Тукульти-Нинурта I касситтерден асып түсіп, Кар-Тукульти-Нинуртаны жаңа Ассириялық құдайларға табыну орталығы ретінде құруды ниеттенген болуы мүмкін. Бірақ Тукульти-Нинурта I қайтыс болғаннан кейін қала астана статусын жойды, ал келесі патшалар қайтадан Ассурдан билік жүргізді. Жаңа Ассирия империясы бірнеше астаналарға ие болды. II Тукульти-Нинурта (б.з.д. 890–884 жж.), мүмкін, сол есімді алдыңғысының ықпалымен, астананы Немид-Тукульти-Нинурта деп аталатын қалаға көшіруді жоспарлаған, бұл қала жаңадан салынған немесе Ниневияның жаңа аты болуы мүмкін, ол бұл кезде Ассурмен бәсекелесіп, маңыздылығымен теңесіп кеткен еді. 879 ж. Тукульти-Нинурта II-нің ұлы Ашурнасирпал II астананы Нимрудқа көшірді. Нимруд пен басқа Жаңа Ассирия астаналарын Ассурдан ерекшелейтін архитектуралық ерекшелік – олар патшалық билікті күшейтуге бағытталған жобамен салынған: Ассурдағы патша сарайлары ғибадатханалардан кішкентай болған, ал жаңа астаналарда бұл жағдай кері болды. Саргон II 706 ж. астананы өзі салған Дур-Шаррукин қаласына көшірді. Дур-Шаррукиннің орналасуында ешқандай айқын практикалық немесе саяси артықшылық болмағандықтан, бұл қадам идеологиялық мәлімдеме болған сықтанды. 705 ж. Саргон II қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Сеннахирим астананы Ниневияға көшірді, бұл биліктің табиғи орны болды. Бұл қала тұрақты патшалық резиденция ретінде қарастырылмағанымен, Ашшур-убаллит II 612 ж. Ниневия құлағаннан кейін Харранды өзінің билік ордасы ретінде таңдады. Харран Ассирияның қысқа ғұмырлы соңғы астанасы деп есептеледі. Бұл кезеңде ешқандай құрылыс жұмыстары жүргізілмеді, бірақ Харран ұзақ жылдар бойы Син құдайына арналған маңызды діни орталық болып келген.

No word for the idea of a capital city existed in Akkadian, the nearest being the idea of a "city of kingship", i. e. an administrative center used by the king, but there are several examples of kingdoms having multiple "cities of kingship". Due to Assyria growing out of the Assur city state of the Old Assyrian period, and due to the city's religious importance, Assur was the administrative center of Assyria through most of its history. Though the royal administration at times moved elsewhere, the ideological status of Assur was never fully superseded and it remained a ceremonial center in the empire even when it was governed from elsewhere. The transfer of the royal seat of power to other cities was ideologically possible since the king was Ashur's representative on Earth. The king, like the deity embodied Assyria itself, and so the capital of Assyria was in a sense wherever the king happened to have his residence. The first transfer of administrative power away from Assur occurred under Tukulti Ninurta I, who 1233 BC inaugurated Kar Tukulti Ninurta as capital. Tukulti Ninurta I's foundation of a new capital was perhaps inspired by developments in Babylonia in the south, where the Kassite dynasty had transferred the administration from the long established city of Babylon to the newly constructed city of Dur Kurigalzu, also named after a king. It seems that Tukulti Ninurta I intended to go further than the Kassites and also establish Kar Tukulti Ninurta as the new Assyrian cult center. The city was however not maintained as capital after Tukulti Ninurta I's death, with subsequent kings once more ruling from Assur. The Neo Assyrian Empire underwent several different capitals. There is some evidence that Tukulti Ninurta II (890–884 BC), perhaps inspired by his predecessor of the same name, made unfulfilled plans to transfer the capital to a city called Nemid Tukulti Ninurta, either a completely new city or a new name applied to Nineveh, which by this point already rivalled Assur in scale and political importance. The capital was transferred under Tukulti Ninurta II's son Ashurnasirpal II to Nimrud in 879 BC. An architectural detail separating Nimrud and the other Neo Assyrian capitals from Assur is that they were designed in a way that emphasized royal power: the royal palaces in Assur were smaller than the temples but the situation was reversed in the new capitals. Sargon II transferred the capital in 706 BC to the city Dur Sharrukin, which he built himself. Since the location of Dur Sharrukin had no obvious practical or political merit, this move was probably an ideological statement. Immediately after Sargon II's death in 705 BC, his son Sennacherib transferred the capital to Nineveh, a far more natural seat of power. Though it was not meant as a permanent royal residence, Ashur uballit II chose Harran as his seat of power after the fall of Nineveh in 612 BC. Harran is typically seen as the short lived final Assyrian capital. No building projects were conducted during this time, but Harran had been long established as a major religious center, dedicated to the god Sîn.

Аристократия мен элита

Көне Ассирияның жоғары топтары туралы ақпарат, төмен топтарға қарағанда көбірек сақталған. Орта және Жаңа Ассирия қоғамының жоғарғы сатысында "үйлер" деп аталатын, ұзақ уақыттан бері қалыптасқан, ірі отбасылардың мүшелері болды. Бұл аристократияның өкілдері үкіметтегі ең маңызды лауазымдарды иеленді және олар Ежелгі Ассирия кезеңінің ең белгілі отбасыларының ұрпақтары болған болуы мүмкін. Ассирия әкімшілігіндегі ең беделді лауазымдардың бірі – вазир (суккаллу) болды. Шальманесер I тұсында патшалардың өкілі ретінде елді басқарған, қалыпты вазирлерден жоғары тұрған ұлы вазирлер (суккаллу рабиу) болды. Кемінде Орта Ассирия кезеңінде ұлы вазирлер әдетте патша отбасының мүшелері болды және бұл лауазым, көптеген басқа лауазымдар сияқты, мұрагерлікпен берілді. Жаңа Ассирия империясының элитасы кеңейіп, бірнеше түрлі лауазымдарды қамтыды. Қазіргі ғалымдар Жаңа Ассирияның ішкі элитасын әдетте "магнаттар" – жоғары дәрежелі лауазымдар жиынтығы және "ғалымдар" (уммани) – патшаларға аян-байламды түсіндіру арқылы кеңес берушілерге бөлді. Магнаттардың арасында masennu (қазынашы), nāgir ekalli (сарай жаршысы), rab šāqê (бас шарапшы), rab ša rēši (бас офицер/евнух), sartinnu (бас судья), sukkallu (үлкен вазир) және turtanu (бас қолбасшы) лауазымдары болды, оларды кейде патша отбасының мүшелері иеленді. Кейбір магнаттар маңызды провинциялардың әкімдері ретінде де қызмет етті және олардың барлығы Ассирия армиясымен тығыз байланыста болып, елеулі күштерді бақылады. Олар сонымен қатар империяның әр жерінде орналасқан үлкен салықтан босатылған жерлерге ие болды. Жаңа Ассирия империясының соңында евнухтардың күші күрт өскендіктен, дәстүрлі Ассирия элитасы мен патшалар арасындағы байланыс үзілді. Азаматтық басқару мен армиядағы жоғары лауазымдарға патшаға адал болуын қамтамасыз ету үшін әдейі қарапайым және түк десеңіз жоқ тегі бар евнухтар тағайындала бастады. Евнухтарға сенім артты, өйткені олар өздерінің династиялық мүдделерін көздемейді деп есептелді. Ежелгі Ассирия кезеңінің басында, Эришум I тұсында, жыл сайын Ассирияның ықпалды адамдарынан лимму лауазымды тұлға сайланды. Лимму өкілі олардың есімін жылға берді, яғни олардың есімі сол жылы қол қойылған барлық әкімшілік құжаттарда көрсетілді. Патшалар әдетте билікке келген алғашқы жылдары лимму лауазымын атқарды. Ежелгі Ассирия кезеңінде лимму шенеуніктері айтарлықтай атқарушы билікке ие болды, бірақ бұл лауазымның бұл ерекшелігі Орта Ассирия империясының құрылуымен бірге жойылды.

Because of the nature of source preservation, more information about the upper classes of ancient Assyria survives than for the lower ones. At the top of Middle and Neo Assyrian society were members of long established and large families called "houses". Members of this aristocracy tended to occupy the most important offices within the government and they were likely descendants of the most prominent families of the Old Assyrian period. One of the most influential offices in the Assyrian administration was the position of vizier (sukkallu). From at least the time of Shalmaneser I onward, there were grand viziers (sukkallu rabi’u), superior to the ordinary viziers, who at times governed their own lands as appointees of the kings. At least in the Middle Assyrian period, the grand viziers were typically members of the royal family and the position was at this time, as were many other offices, hereditary. The elite of the Neo Assyrian Empire was expanded and included several different offices. The Neo Assyrian inner elite is typically divided by modern scholars into the "magnates", a set of high ranking offices, and the "scholars" (ummânī), tasked with advising and guiding the kings through interpreting omens. The magnates included the offices masennu (treasurer), nāgir ekalli (palace herald), rab šāqê (chief cupbearer), rab ša rēši (chief officer/eunuch), sartinnu (chief judge), sukkallu (grand vizier) and turtanu (commander in chief), which at times continued to be occupied by royal family members. Some of the magnates also acted as governors of important provinces and all of them were deeply involved with the Assyrian military, controlling significant forces. They also owned large tax free estates, scattered throughout the empire. In the late Neo Assyrian Empire, there was a growing disconnect between the traditional Assyrian elite and the kings due to eunuchs growing unprecedently powerful. The highest offices both in the civil administration and the army began to be occupied by eunuchs with deliberately obscure and lowly origins since this ensured that they would be loyal to the king. Eunuchs were trusted since they were believed to not be able to have any dynastic aspirations of their own. From the time of Erishum I in the early Old Assyrian period onward, a yearly office holder, a limmu official, was elected from the influential men of Assyria. The limmu official gave their name to the year, meaning that their name appeared in all administrative documents signed that year. Kings were typically the limmu officials in their first regnal years. In the Old Assyrian period, the limmu officials also held substantial executive power, though this aspect of the office had disappeared by the time of the rise of the Middle Assyrian Empire.

Әкімшілік

Ассирияның табысы оның шекарасын кеңейткен белсенді патшаларының еңбегіне ғана емес, ең бастысы, жаулап алынған жерлерді тиімді біріктіріп, басқару қабілетіне байланысты болды. Орта Ассирия кезеңінің басында Ассирияның аумақтық мемлекет ретінде қалыптасуынан бастап, ассириялық аумақ провинциялар немесе аудандар жиынтығына (pāḫutu) бөлінді. Бұл провинциялардың саны мен мөлшері Ассирияның өсіп-кемуіне орай өзгеріп отырды. Әр провинцияны жергілікті тәртіпті, қоғамдық қауіпсіздікті және экономиканы басқаруға жауапты провинциялық губернатор (bel pāḫete, bēl pīhāti немесе šaknu) басқарды. Губернаторлар өз провинцияларында өндірілген тауарларды сақтап, таратып, оларды жыл сайын патшалық өкілдер тексеріп, жинап алатын. Осы тексерулер арқылы орталық үкімет елдің барлық аймақтарындағы ағымдағы қорлар мен өндіріс туралы мәліметтерді қадағалай алатын. Губернаторлар Ашшур құдайына салық төлеп, сыйлықтар сыйлаған, бірақ мұндай сыйлықтар көбінесе шағын және символдық сипатта болды. Салықтар мен сыйлықтарды жинау – тек пайда табудың ғана емес, сонымен қатар империяның элитасын Ассирияның орталық аймағымен байланыстырудың да бір жолы болды. Жаңа Ассирия кезеңінде провинциялық басқаруда кең ауқымды иерархиялық жүйе қалыптасқан. Бұл иерархияның төменгі сатысында бір немесе бірнеше ауылды бақылап, еңбек және тауар түрінде салық жинап, әкімшілікті ауылдарының жағдайы туралы хабардар ететін ауыл басқарушылары (rab ālāni) және мәжбүрлі еңбекшілердің жұмысын есепке алып, олардың қалған уақытын тіркеп отыратын мәжбүрлі еңбек офицерлері (ša bēt kūdini) сияқты төменгі лауазымды шенеуніктер болды. Әр қаланың жергілікті экономика мен өндіріске жауапты қала басшылары (ḫazi’ānu) басқаратын өз әкімшілігі болды. Ассирия империясының кейбір аймақтары провинциялық жүйеге қосылмаған, бірақ олар да Ассирия патшаларының билігіне бағынған. Мұндай вассалдық мемлекеттер тікелей басқарылмаған, оларға салық төлеу шартымен жергілікті патшалардың билігін сақтап қалуға немесе Ассирия патшалары өз вассалдық билеушілерін тағайындауға рұхсат берілген. Сондай-ақ, Ассирия патшалары ilku жүйесі арқылы жеке адамдарға егістік жерлерді беріп, оларға тауарлар мен әскери қызмет көрсетуді талап еткен. Үлкен империяны басқарудың қиындықтарын жеңу үшін Жаңа Ассирия империясы түрлі инновациялық техникалар мен релелік станцияларды қамтитын күрделі мемлекеттік байланыс жүйесін құрды. Карен Раднердің есебуынша, Жаңа Ассирия кезеңінде батыс шекарадағы Куве провинциясынан Ассирияның орталық аймағына жіберілген ресми хабарлама, көптеген өзендері бар және бірде-бір көпір жоқ аймақтан 700 шақырым (430 миль) қашықтықты бес күннен кем уақытта жеткізілуі мүмкін болған. Мұндай байланыс жылдамдығы Жаңа Ассирия империясының пайда болуына дейін бұрын-соңды болмаған және Осман империясы 1865 жылы телеграфты енгізгенге дейін, Жаңа Ассирия империясы құлағаннан кейін шамамен екі жарым мың жыл бойы Таяу Шығыста теңдесіз болды.

The success of Assyria was not only due to energetic kings who expanded its borders but more importantly due to its ability to efficiently incorporate and govern conquered lands. From the rise of Assyria as a territorial state at the beginning of the Middle Assyrian period onward, Assyrian territory was divided into a set of provinces or districts (pāḫutu). The total number and size of these provinces varied and changed as Assyria expanded and contracted. Every province was headed by a provincial governor (bel pāḫete, bēl pīhāti or šaknu) who was responsible for handling local order, public safety and economy. Governors also stored and distributed the goods produced in their province, which were inspected and collected by royal representatives once a year. Through these inspections, the central government could keep track of current stocks and production throughout the country. Governors had to pay both taxes and offer gifts to the god Ashur, though such gifts were usually small and mainly symbolic. The channeling of taxes and gifts were not only a method of collecting profit but also served to connect the elite of the entire empire to the Assyrian heartland. In the Neo Assyrian period, an extensive hierarchy within the provincial administration is attested. At the bottom of this hierarchy were lower officials, such as village managers (rab ālāni) who oversaw one or more villages, collecting taxes in the form of labor and goods and keeping the administration informed of the conditions of their settlements, and corvée officers (ša bēt kūdini) who kept tallies on the labor performed by forced laborers and the remaining time owed. Individual cities had their own administrations, headed by mayors (ḫazi’ānu), responsible for the local economy and production. Some regions of the Assyrian Empire were not incorporated into the provincial system but were still subjected to the rule of the Assyrian kings. Such vassal states could be ruled indirectly through allowing established local lines of kings to continue ruling in exchange for tribute or through the Assyrian kings appointing their own vassal rulers. Through the ilku system, the Assyrian kings could also grant arable lands to individuals in exchange for goods and military service. To overcome the challenges of governing a large empire, the Neo Assyrian Empire developed a sophisticated state communication system, which included various innovative techniques and relay stations. Per estimates by Karen Radner, an official message sent in the Neo Assyrian period from the western border province Quwê to the Assyrian heartland, a distance of 700 kilometers (430 miles) over a stretch of lands featuring many rivers without any bridges, could take less than five days to arrive. Such communication speed was unprecedented before the rise of the Neo Assyrian Empire and was not surpassed in the Middle East until the telegraph was introduced by the Ottoman Empire in 1865, nearly two and a half thousand years after the Neo Assyrian Empire's fall.

Әскери

Ассириялық әскер тарихының барысында негізінен қажеттілік туған кезде (мысалы, науқандар кезінде) жұмылдырылған. Ережелер, міндеттемелер және күрделі мемлекеттік жүйелер арқылы ерте Орта Ассирия кезеңінде көптеген сарбаздарды жалдауға және жұмылдыруға болатын. Жаңа Ассирия империясында «патша жасағы» (kiṣir šarri) деп аталған шағын тұрақты әскер бөлімі құрылды. Орта Ассирия кезеңінде кәсіби (бірақ тұрақты емес) әскерлер де болған, олар hurādu немесе ṣābū hurādātu деп аталды, бірақ дереккөздердің жетіспеуіне байланысты олардың міндеттері нақты белгілі емес. Мүмкін, бұл санатқа қалыпты жаяу әскерлерге қарағанда көбірек жаттығуды қажет ететін садақшылар мен соғыс арбаларын айдаушылар кірген. Ассириялық әскер уақыт өте келе дамып, өзгерді. Орта Ассирия кезеңінде жаяу әскерлер «құрал ұстаушы әскерлер» (sạ bū ša kakkē) және «қалқан ұстаушы әскерлер» (sạ bū ša arâtē) деп бөлінді, бірақ қалған жазбаларда олардың арасындағы айырмашылықтар толыққанды көрсетілмеген. «Сау бу ша какке» құрамында сылдырмаш тастаушылар (ṣābū ša ušpe) және садақшылар (ṣābū ša qalte) сияқты алыстан шабуылдайтын әскерлер болған болуы мүмкін. Арбалар өздерінің жеке бөлімдерін құрады. Сақталған бейнелерге сүйенсек, арбаны екі сарбаз басқарған: арбаға басшылық ететін садақшы (māru damqu) және арба жүргізуші (ša mugerre). Арбалар бірінші рет б.з.д. 12-11 ғасырларда Тиглат Пилесер I тұсында кеңінен әскери қолданысқа енді және кейінгі Жаңа Ассирия кезеңінде атты әскердің (ša petḫalle) пайдасына біртіндеп қолданыстан шығарылды. Орта Ассирия кезеңінде атты әскер көбінесе сүйемелдеуге немесе хабар жеткізуге пайдаланылды. Жаңа Ассирия империясы кезінде әскери саладағы маңызды жаңалықтар – атты әскердің кең көлемде пайда болуы, қару-жарақ пен броня жасау үшін темірді қолдану және жаңа, инновациялық қоршау соғысы тактикасын дамыту болды. Жаңа Ассирия империясының гүлденген кезеңінде Ассириялық әскер әлем тарихында құрылған ең күшті әскер саналды. Жаңа Ассирия әскерінің саны бірнеше жүз мыңға жететін болған. Жаңа Ассирия әскері шамамен 1000 сарбаздан тұратын kiṣru бөлімшелеріне бөлінді, олардың көпшілігі жаяу әскерлер (zūk, zukkû немесе raksūte) болды. Жаяу әскер үш түрге бөлінді: жеңіл, орташа және ауыр, олардың қару-жарағы, бронясы және міндеттері әртүрлі болды. Науқандар кезінде Ассириялық әскер аудармашылар (targumannu) мен жол көрсетушілерді (rādi kibsi) көп пайдаланды, олардың екеуі де Ассирияға қоныс аударған шетелдіктерден таңдалған болуы мүмкін.

The Assyrian army was throughout its history mostly composed of levies, mobilized only when they were needed (such as in the time of campaigns). Through regulations, obligations and sophisticated government systems, large amounts of soldiers could be recruited and mobilized already in the early Middle Assyrian period. A small central standing army unit was established in the Neo Assyrian Empire, dubbed the kiṣir šarri ("king's unit"). Some professional (though not standing) troops are also attested in the Middle Assyrian period, dubbed ḫurādu or ṣābū ḫurādātu, though what their role was is not clear due to the scarcity of sources. Perhaps this category included archers and charioteers, who needed more extensive training than normal foot soldiers. The Assyrian army developed and evolved over time. In the Middle Assyrian period, foot soldiers were divided into the sạ bū ša kakkē ("weapon troops") and the sạ bū ša arâtē ("shield bearing troops") but surviving records are not detailed enough to determine what the differences were. It is possible that the sạ bū ša kakkē included ranged troops, such as slingers (ṣābū ša ušpe) and archers (ṣābū ša qalte). The chariots in the army composed a unit of their own. Based on surviving depictions, chariots were crewed by two soldiers: an archer who commanded the chariot (māru damqu) and a driver (ša mugerre). Chariots first entered extensive military use under Tiglath Pileser I in the 12th–11th centuries BC and were in the later Neo Assyrian period gradually phased out in favor of cavalry (ša petḫalle). In the Middle Assyrian period, cavalry was mainly used for escorting or message deliveries. Under the Neo Assyrian Empire, important new developments in the military were the large scale introduction of cavalry, the adoption of iron for armor and weapons, and the development of new and innovative siege warfare techniques. At the height of the Neo Assyrian Empire, the Assyrian army was the strongest army yet assembled in world history. The number of soldiers in the Neo Assyrian army was likely several hundred thousand. The Neo Assyrian army was subdivided into kiṣru, composed of perhaps 1,000 soldiers, most of whom would have been infantry soldiers (zūk, zukkû or raksūte). The infantry was divided into three types: light, medium and heavy, with varying weapons, level of armor and responsibilities. While on campaign, the Assyrian army made heavy use of both interpreters/translators (targumannu) and guides (rādi kibsi), both probably being drawn from foreigners resettled in Assyra.

Халық саны

Ежелгі Ассирия халқының басым көпшілігі отбасылық жерлерін өңдейтін шаруалар еді. Ежелгі ассириялық қоғам екі негізгі топқа бөлінді: құлдар (субрум) және еркін азаматтар, олар awīlum («ерлер») немесе DUMU Aššur («Ашшурдың ұлдары») деп аталды. Еркін азаматтар арасында қала жиналысының раби («үлкен») және шахер («кіші») мүшелеріне бөлініс болды. Ассириялық қоғам уақыт өте келе күрделі және иерархиялық болып дамыды. Орта ассириялық империясында төменгі таптар арасында бірнеше топтар болды, олардың ең жоғарғысы – еркін адамдар (а’илӯ), олар жоғары таптар сияқты үкіметке қызмет ету үшін жер алып, бірақ бұл жерлердің салыстырмалы түрде кішкентай болуына байланысты сол жерде тұруға мүмкіндік алмады. Еркін адамдардан төмен – еркін емес адамдар (šiluhlu) тұрды. Бұл адамдар өз еркімен бостандықтарынан бас тартып, басқалардың қызметіне кірді, ал оларға киім мен азық-түлік берілді. Олардың көпшілігі, болжам бойынша, шетелдіктер еді. Құлдыққа ұқсас болғанымен, еркін емес адам өз орнын басқа біреумен алмастыру арқылы бостандығын қайтаруға мүмкіндік алатын, және қызмет кезінде олар жұмыс берушілерінің емес, мемлекеттің меншігі деп есептелді. Орта ассириялық кезеңнің басқа төменгі топтарына ālāyū («ауыл тұрғындары»), ālik ilke (ilku жүйесі арқылы жұмысқа алынғандар) және hupšu кірді, бірақ бұл атаулардың әлеуметтік жағдайы мен тұрмысы туралы қандай мәлімет бергені белгісіз. Орта ассириялық қоғам құрылымы, негізінен, кейінгі неоассириялық кезеңде де сақталды. Неоассириялық қоғамның жоғары топтарынан төмен – еркін азаматтар, жартылай еркін жұмысшылар және құлдар тұрды. Ассирия мемлекеттік бюрократиясында тұрақты қызмет ету арқылы отбасы әлеуметтік сатыда көтерілуге мүмкіндік алатын, ал кейбір жағдайларда бір адамның ерекше еңбегі олардың отбасының мәртебесін ұрпақтар бойына арттыратын. Көп жағдайда ассириялық отбасылық топтар немесе «тайпалар» империя ішінде үлкен халық топтарын құрайтын. Мұндай тайпалар ауылдарда және басқа да елді мекендерде, өздерінің егістік жерлеріне жақын жерде бірге тұратын. Құлдық ежелгі Таяу Шығыстағы барлық қоғамның ажырамас бөлігі болды. Ежелгі Ассирияда құлдардың екі негізгі түрі болды: мүліктік құлдар, негізінен ұрланған немесе соғыс олжасы болған шетелдіктер, және борышты құлдар, бұрын бостандықта болған, бірақ қарыздарын төлей алмаған ерлер мен әйелдер. Кейбір жағдайларда, ассириялық балалар ата-аналарының қарызына байланысты билік өкілдерімен ұсталып, ата-аналары төлей алмаған жағдайда құлдыққа сатылатын. Егер басқа келісім болмаса, құл әйелдерден туған балалар да құл болып кететін. Ежелгі Вавилон мәтіндерінде құлдардың географиялық және этникалық шығу тегі жиі айтылса да, Ежелгі Ассирия мәтіндерінде мұндай сілтемелердің тек біреуі ғана белгілі (ал құлдарды жалпы мағынада сипаттайтын көптеген мәтіндер бар), құл қыз нақты Субареялық деп аталды, бұл этникалық тегі құлдықта аса маңызды емес деп саналғанын көрсетеді. Қолда бар мәліметтер Ассириядағы құлдардың саны халықтың үлкен бөлігін құрамағанын көрсетеді. Акад тілінде құлдарды белгілеу үшін бірнеше терминдер қолданылды, әдетте wardum, бірақ бұл термин (еркін) ресми қызметшілерге, қызметшілер мен ізбасарларға, сарбаздарға және патшаның азаматтарына да қолданылуы мүмкін еді. Ассириялық мәтіндерде вардум деп аталған адамдардың көпшілігі қожайындарының мүлігін басқарып, әкімшілік міндеттерді орындағандықтан, олардың көпшілігі сөздің жалпы мағынасында құл емес, ерікті қызметшілер болған болуы мүмкін. Дегенмен, бірнеше wardum сатып алынған және сатылған жазбалар да бар.

The majority of the population of ancient Assyria were farmers who worked land owned by their families. Old Assyrian society was divided into two main groups: slaves (subrum) and free citizens, referred to as awīlum ("men") or DUMU Aššur ("sons of Ashur"). Among the free citizens there was also a division into rabi ("big") and ṣaher ("small") members of the city assembly. Assyrian society grew more complex and hierarchical over time. In the Middle Assyrian Empire, there were several groups among the lower classes, the highest of which were the free men (a’ılū), who like the upper classes could receive land in exchange for performing duties for the government, but who could not live on these lands since they were comparably small. Below the free men were the unfree men (šiluhlu̮). The unfree men had given up their freedom and entered the services of others on their own accord, and were in turn provided with clothes and rations. Many of them probably originated as foreigners. Though similar to slavery, it was possible for an unfree person to regain their freedom by providing a replacement and they were during their service considered the property of the government rather than their employers. Other lower classes of the Middle Assyrian period included the ālāyû ("village residents"), ālik ilke (people recruited through the ilku system) and the hupšu, though what these designations meant in terms of social standing and living standards is not known. The Middle Assyrian structure of society by and large endured through the subsequent Neo Assyrian period. Below the higher classes of Neo Assyrian society were free citizens, semi free laborers and slaves. It was possible through steady service to the Assyrian state bureaucracy for a family to move up the social ladder; in some cases stellar work conducted by a single individual enhanced the status of their family for generations to come. In many cases, Assyrian family groups, or "clans", formed large population groups within the empire referred to as tribes. Such tribes lived together in villages and other settlements near or adjacent to their agricultural lands. Slavery was an intrinsic part of nearly every society in the ancient Near East. There were two main types of slaves in ancient Assyria: chattel slaves, primarily foreigners who were kidnapped or who were spoils of war, and debt slaves, formerly free men and women who had been unable to pay off their debts. In some cases, Assyrian children were seized by authorities due to the debts of their parents and sold off into slavery when their parents were unable to pay. Children born to slave women automatically became slaves themselves, unless some other arrangement had been agreed to. Though Old Babylonian texts frequently mention the geographical and ethnic origin of slaves, there is only a single known such reference in Old Assyrian texts (whereas there are many describing slaves in a general sense), a slave girl explicitly being referred to as Subaraean, indicating that ethnicity was not seen as very important in terms of slavery. The surviving evidence suggests that the number of slaves in Assyria never reached a large share of the population. In the Akkadian language, several terms were used for slaves, commonly wardum, though this term could confusingly also be used for (free) official servants, retainers and followers, soldiers and subjects of the king. Because many individuals designated as wardum in Assyrian texts are described as handling property and carrying out administrative tasks on behalf of their masters, many may have in actuality been free servants and not slaves in the common meaning of the term. A number of wardum are however also recorded as being bought and sold.

Әйелдердің мәртебесі

Ежелгі Ассириядағы қарапайым әйелдердің өмірі туралы негізгі дәлелдер әкімшілік құжаттар мен заң кодекстерінде сақталған. Ежелгі Ассирия кезеңінде ерлер мен әйелдер арасында заңдық айырмашылық болған жоқ және олар қоғамда шамамен бірдей құқықтарға ие болды. Ежелгі Ассирия кезеңінен әйелдер жазған бірнеше хат белгілі болғандықтан, әйелдердің оқу мен жазуға үйренуге мүмкіндігі болғаны анық. Ерлер де, әйелдер де бірдей айып төледі, мүлікті мұраға ала алды, саудамен айналысты, үйлер мен құлдарды сатып алып, иеленді және сатты, өсиетнама жасады және өз серіктестерінен ажырасуға құқылы болды. Ежелгі Ассирия некесіне қатысты жазбалар күйеуіне емес, әйелге тиесілі қалың малдың, оның қайтыс болғаннан кейін балаларына мұра болып өтетінін көрсетеді. Заң бойынша тең болғанымен, ерлер мен әйелдер Ежелгі Ассирия кезеңінде әртүрлі тәрбие алып, әлеуметтендірілді, сондай-ақ әртүрлі әлеуметтік күтулер мен міндеттері болды. Әдетте, қыздарды аналары тәрбиелеп, жіп иіруге, тоқуға және күнделікті шаруаларға көмектесуге үйретсе, ұлдарды шеберлер кәсіпке үйретті, кейіннен олар әкелерімен бірге сауда экспедицияларына қатысты. Кейде отбасының үлкен қызы дін қызметкері болып тағайындалатын. Ол үйленуге құқылы болмады және экономикалық тәуелсіздікке ие болды. Әйелдер күйеулеріне киім-кешек пен тамақпен қамтамасыз етуге міндетті болды. Некелер көбінесе моногамдық болғанымен, күйеулері әйелі бала туа алмаса, мұрагер алу үшін құл әйел сатып алуға құқылы болды. Әйел құлды таңдауға құқылы болды, ал құл ешқашан екінші әйел мәртебесіне ие болмады. Ұзақ сауда сапарларында болған күйеулерге сауда ошақтарының бірінде екінші әйел алуға рұқсат етілді, бірақ қатаң ережелерді сақтау қажет болды: екінші әйелге онымен бірге Ашшурға оралуға рұқсат етілмеді және екі әйелге де тұруға үй, тамақ және отын берілуі керек болды. Орта Ассирия кезеңінде әйелдердің мәртебесі төмендеді, бұл туралы Орта Ассирия заңдарындағы оларға қатысты заңдардан білуге болады. Бұл заңдарда түрлі қылмыстарға, көбінесе жыныстық немесе некелік қылмыстарға жазалар қарастырылған. Олар әйелдерді барлық құқықтарынан айырмаса да, сол кездегі басқа Ежелгі Таяу Шығыс заңдарынан ерекшеленбесе де, Орта Ассирия заңдары әйелдерді екінші дәрежелі азаматтарға айналдырды. Алайда, бұл заңдардың қаншалықты қатаң орындалғаны белгісіз. Бұл заңдар күйеулерге әйелдерін қалаған жазаларына ұшыратуға құқық берді. Бұл заңдарға жазылған ең қатал жазалардың бірі – тіпті әйел жасаған қылмыс үшін зорланған әйелді зорлаушыға күйеу ретінде беру еді. Бұл заңдар сондай-ақ кейбір әйелдердің көшеде жүргенде беттерін жабуға міндетті екенін де көрсетеді, мұнда некелік жағдайы шешуші фактор болды. Кейбір әйелдерге, мысалы, құл әйелдерге және ḫarımtū әйелдеріне, беттерін жабуға тыйым салынды, ал басқаларына, мысалы, кейбір дін қызметкерлеріне, тек үйленген жағдайда ғана беттерін жабуға рұқсат етілді. Барлық заңдар әйелдерге қарсы болған жоқ; күйеуі қайтыс болған немесе соғыста тұтқынға алынған, сондай-ақ оларды асырауға ұлдары немесе туыстары жоқ әйелдерге үкімет тарапынан қолдау кепілдендірілді. ḫarımtū әйелдері тарихи тұрғыдан сойқышылдар деп есептелген, бірақ бүгінде олар күйеуіне, әкесіне немесе мекемесіне тәуелсіз әлеуметтік өмір сүретін әйелдер ретінде түсіндіріледі. ḫarımtū-дың көпшілігі кедей болғанымен, ерекше жағдайлар да болды. Бұл термин бірнеше мәтінде теріс мағынада қолданылады. Олардың өмір сүруі сол кездегі әйелдердің әлеуметтік жағдайы төмен болғанына қарамастан, тәуелсіз өмір сүруге мүмкіндік болғанын көрсетеді. Келесі Неоассирия кезеңінде патшалық және жоғары санаттағы әйелдердің ықпалы артты. Неоассирия патша сарайындағы әйелдер хаттар жіберіп, алды, өздері бай болды және өздерінің жерлерін сатып алып, иелене алды. Неоассирия империясының патшайымдары мәдениеттің бұрынғы кезеңдерінің патшайымдарына қарағанда жақсы тарихи куәліктерде сақталған. Саргонидтер әулеті кезінде оларға өздерінің әскери бөлімдері берілді, кейде олар басқа бөлімдермен бірге әскери науқандарға қатысқандығы белгілі. Неоассирия кезеңінің ең ықпалды әйелдерінің бірі – Шамши Адад V (824–811 ж.б.д.) патшайымы Шаммурамат, оның ұлы Адад Нирари III (811–783 ж.б.д.) билік құрған кезде регент болған және әскери науқандарға қатысқан. Тағы бірі – Сенахериб, Есарддон және Ашшурбанипал билік кезінде саясатқа ықпал еткен Нақия.

The main evidence concerning the lives of ordinary women in ancient Assyria is in administrative documents and law codes. There was no legal distinction between men and women in the Old Assyrian period and they had more or less the same rights in society. Since several letters written by women are known from the Old Assyrian period, it is evident that women were free to learn how to read and write. Both men and women paid the same fines, could inherit property, participated in trade, bought, owned, and sold houses and slaves, made their own last wills, and were allowed to divorce their partners. Records of Old Assyrian marriages confirm that the dowry to the bride belonged to her, not the husband, and it was inherited by her children after her death. Although they were equal legally, men and women in the Old Assyrian period were raised and socialized differently and had different social expectations and obligations. Typically, girls were raised by their mothers, taught to spin, weave, and help with daily tasks and boys were taught trades by masters, later often following their fathers on trade expeditions. Sometimes the eldest daughter of a family was consecrated as a priestess. She was not allowed to marry and became economically independent. Wives were expected to provide their husbands with garments and food. Although marriages were typically monogamous, husbands were allowed to buy a female slave in order to produce an heir if his wife was infertile. The wife was allowed to choose that slave and the slave never gained the status of a second wife. Husbands who were away on long trading journeys were allowed to take a second wife in one of the trading colonies, although with strict rules that must be followed: the second wife was not allowed to accompany him back to Assur and both wives had to be provided with a home to live in, food, and wood. The status of women decreased in the Middle Assyrian period, as can be gathered from laws concerning them among the Middle Assyrian Laws. Among these laws were punishments for various crimes, often sexual or marital ones. Although they did not deprive women of all their rights and they were not significantly different from other ancient Near Eastern laws of their time, the Middle Assyrian Laws effectively made women second class citizens. However, it is not clear how strongly these laws were enforced. These laws gave men the right to punish their wives as they wished. Among the harshest punishments written into these laws, for a crime not even committed by the woman, was that a raped woman would be forcibly married to her rapist. These laws also specified that certain women were obliged to wear veils while out on the street, marital status being the determining factor. Some women, such as slave women and ḫarımtū women, were prohibited from wearing veils and others, such as certain priestesses, were only allowed to wear veils if they were married. Not all laws were suppressive against women; women whose husbands died or were taken prisoner in war, and who did not have any sons or relatives to support them, were guaranteed support from the government. The ḫarımtū women have historically been believed to have been prostitutes, but today, are interpreted as women with an independent social existence, i. e. not tied to a husband, father, or institution. Although most ḫarımtū appear to have been poor, there were noteworthy exceptions. The term appears with negative connotations in several texts. Their mere existence makes it clear that it was possible for women to live independent lives, despite their lesser social standing during that period. During the Neo Assyrian period that followed, royal and upper class women experienced increased influence. Women attached to the Neo Assyrian royal court sent and received letters, were independently wealthy, and could buy and own lands of their own. The queens of the Neo Assyrian Empire are better attested historically than queens of preceding periods of the culture. Under the Sargonid dynasty, they were granted their own military units, sometimes they are known to have partaken alongside other units in military campaigns. Among the most influential women of the Neo Assyrian period were Shammuramat, queen of Shamshi Adad V (824–811 BC), who in the reign of her son Adad nirari III (811–783 BC) might have been regent and participated in military campaigns. Another is Naqi'a, who influenced politics in the reigns of Sennacherib, Esarhaddon, and Ashurbanipal.

Экономика

Ежелгі Ассириялық кезеңде Ассур халқының көп бөлігі қаланың халықаралық саудасына қатысты. Жұмыс шарттары мен басқа да құжаттардан көрініп тұрғанындай, саудаға түрлі мамандық иелері қатысты, олардың ішінде жүкті тасушылар, жол көрсетушілер, есек айдаушылар, агенттер, саудагерлер, нан пісірушілер және банкирлер болды. Осы кезеңге тән көптеген клинопись жазбаларының болуы сауданың мәліметтерін салыстырмалы түрде жақсы білуге мүмкіндік береді. Шамамен б.з.д. 1950–1836 жылдар аралығында 25 тонна Анатолия күмісі Ассурға тасымалданған, ал оның орнына Анатолияға шамамен 100 тонна қалайы және 100 000 дана мата жіберілген. Ассириялықтар мал, өңделген тауарлар және қамыс өнімдерін де сатты. Көп жағдайда Ассирия отарлары сатқан материалдар алыс елдерден келген; Анатолияда ассириялықтар сатқан маталар Оңтүстік Месопотамиядан, ал қалайы Шығыстан, Загрос тауларынан әкелінген. Б.з.д. 19 ғасырда халықаралық сауда төмендегеннен кейін, Ассирия экономикасы мемлекетке қарай бейімделді. Жаңа Ассирия кезеңінде жеке инвестициялар арқылы туған байлық, империядағы ең ірі жұмыс беруші болған және ауыл шаруашылығы, өндіріс және минералдарды игеру монополиясына ие болған мемлекеттің байлығынан әлдеқайда кем болды. Империялық экономиканың пайдасы негізінен элитаға тиді, себебі ол мемлекетке артық байлық ағылып түсуін қамтамасыз ететін және содан кейін империяның барлық жерінде мемлекеттің күшін сақтауға жұмсалатын жүйе бойынша құрылған. Өндіріс құралдарының барлығы мемлекетке тиесілі болғанымен, империя ішінде жеке экономикалық сектор да белсенді дамыды, ал жеке тұлғалардың меншік құқығы үкімет тарапынан қамтамасыз етілді.

Жеке тұлға және сабақтастық

Этнос пен мәдениет көбінесе өзіндік қабылдау мен өзін-өзі анықтауға негізделген. Ассириялықтардың ерекше бірлігі ежелгі Ассирия кезеңінде қалыптасқан сияқты, онда ассириялықтарға тән жерлеу рәсімдері, тағамдар мен киім үлгілері куәландырылған және ассириялық құжаттарда Ассур тұрғындары ерекше мәдени топ деп есептелген. Орта Ассирия империясы тұсында Ассириялық бірлік Солтүстік Месопотамияға кеңірек тараған көрінеді, себебі кейінгі жазбаларда ерте неоассириялық патшалардың қайта бағындырулары туралы айтылады, онда олар бағындырған қалалардың ассириялық халқын азат ету туралы мәлімдейді. Сақталған мәліметтер ежелгі ассириялықтардың «ассириялық» болудің не екенін анықтауда салыстырмалы түрде ашық болғанын көрсетеді. Қазіргі заманғы этникалық тегі немесе римдік құқықтық азаматтық сияқты ұғымдар ежелгі Ассирияда кездеспеген. Ассириялық есептер мен суреттерінде жиі жаулар бейнеленгенімен, олар физикалық ерекшеліктерімен емес, киім-кешектері мен жабдықтарымен ерекшеленеді. Ассириялық есептерде жаулар мінез-құлқының қаталдығы, дұрыс діни салттардың болмауы және Ассирияға қарсы жасалған зұлымдықтары тұрғысынан ғана «жабайы» деп сипатталады. Барлық жайттарды ескере отырып, ежелгі Ассирияда этникалық немесе нәсілдік ұғымдар жетілген деңгейде болмаған сияқты. Адамның ассириялық ретінде танылуының басты шарты – міндеттерін орындауы (мысалы, әскери қызмет), Ассирия империясымен саяси байланыста болуы және Ассирия патшасына адал болуы еді. Бұл көзқарасты растайтын жазбалардың бірі – Саргон II-нің Дур Шаррукин құрылысы туралы есебі, сондай-ақ ассимиляция мен мәдени араласуды ынталандыруға бағытталған ассириялық патшалардың саясаты. Жазбада былай делінген: «Жаңа қоныстанушылар «туған ассириялықтардан» айқын ажыратылса да, Саргонның саясатының мақсаты жаңа қоныстанушыларды ассириялықтарға айналдыру болды, оларға оларды оқыту үшін бақылаушылар мен жетекшілер тағайындалды». Ассирия империясының кеңеюі, қоныс аударулар мен жер аударулармен байланысты, Ассирияның негізгі айманының этномәдени құрамын өзгерткенімен, жердің ежелгі ассириялық тұрғындары жойылғанына немесе шағын элитаға шектелгеніне, сондай-ақ жаңа қоныстанушылардың этникалық және мәдени бірегейлігі бір-екі ұрпақтан кейін «ассириялықтан» басқаша болғанына ешқандай дәлел жоқ. Қазіргі ассириялықтардың «ассириялық» терминін қолдануы тарихи және академиялық тұрғыдан түсініспеушіліктер мен дау-дамайларға ұшырағанымен, ассириялықтардың сабақтастығы тарихи және генетикалық дәлелдерге негізделіп, ғылыми ортада қабылданады, себебі қазіргі ассириялықтар ежелгі Ассирия империясының ұрпақтары саналады. 609 жылы империя құлағаннан кейін ежелгі аккад тілі мен клинопись жазуы Ассирияда ұзақ сақталмаса да, ассириялық мәдениет сақталды; ескі ассириялық дін біздің заманымыздың 3-ші ғасырына дейін Ассурда және одан кейінгі ғасырлар бойы басқа да жерлерде сақталды, біртіндеп христиан дініне ықпалданып, жоғалып кетті. Мардинде ежелгі дінді ұстанушылар 18-шы ғасырдың соңына дейін белгілі болды. Ежелгі Месопотамияға қатысты есімдері бар адамдар Ассурда 240 жылы соңғы рет тоналғанға дейін және басқа да жерлерде 13-шы ғасырға дейін кездеседі. Ассирия империясы құлағаннан кейінгі мыңжылдықтарда көптеген шетелдік мемлекеттер Ассирияны билегенімен, түпкілікті халықты алмастырған иммигранттардың ірі көлемде ағылуына ешқандай дәлел жоқ, олар 14-шы ғасырдың соңында моңғолдар мен Тимур қырғынына дейін аймақтың халқының маңызды бөлігін құрай берді. Қазіргі заманға дейінгі сирия тілінде (христиандық Месопотамия жазбаларында қолданылған арамей тілі) өзін-өзі атау ретінде көбінесе ʾārāmāyā («арамей») және suryāyā қолданылады, ал ʾāthorāyā («ассириялық») термині өзін-өзі атау ретінде сирек қолданылады. Ассирия (ʾāthor) және ассириялық (ʾāthorāyā) терминдері қазіргі заманға дейінгі кезеңде бірнеше мағынада қолданылған; ең бастысы – ежелгі ассириялықтар және Ниневияны қоршаған жерлер (сондай-ақ Ниневия қираған жерінің жанында салынған Мосул қаласы) үшін қолданылған. Киелі кітаптың сирия тіліндегі аудармаларында ʾāthor термині ежелгі Ассирия империясын білдіреді. Мосулдың азаматы ретінде ʾāthorāyā атауы кейбір адамдар үшін қазіргі заманға дейінгі кезеңде қолданылған. Христиандардың ʾāthorāyā-ны өзін-өзі атау ретінде қолданудан бас тартуы, бәлкім, Киелі кітапта сипатталған ассириялықтардың Израильдің көрнекті жауы болғандығымен түсіндіріледі; ʾāthorāyā термині кейде сириялық жазбаларда христиандардың жаулары үшін қолданылған. Осы контексте термин кейде Сасани империясының парсыларына қолданылған; 4-шы ғасырдың сириялық жазушысы Ефрем Сирин мысалы ретінде Сасани империясын «лас ʾāthor, жемқорлық анасы» деп атады. Ұқсас түрде, термин кейінірек мұсылман билеушілеріне де қолданылған. Өзін-өзі атау suryāyā, suryāyē немесе sūrōyē, кейде «сириялық» деп аударылатын, ежелгі аккад тіліндегі assūrāyu («ассириялық») терминінен шыққан деп саналады, ол ежелгі заманда қысқартылған түрі sūrāyu ретінде де қолданылған. Кейбір орта ғасырлық сириялық христиандық құжаттарда ежелгі ассириялықтар үшін де āsūrāyē және sūrāyē, āthōrāyē емес, қолданылған. Орта ғасырлық және қазіргі армян деректері assūrāyu және suryāyā байланысын да растайды, Месопотамия мен Сириядағы арамей тілінде сөйлейтін христиандарды әрдайым Асори деп атады. Өзін-өзі атау мәселесінің күрделілігіне қарамастан, қазіргі заманға дейінгі сирия тіліндегі дереккөздер кейде ежелгі ассириялықтармен оң байланыс жасады және ежелгі империя мен өзінің арасындағы байланысты көрсетті. Ең бастысы, ежелгі Ассирия патшалары мен тұлғалары ұзақ уақыт бойы жергілікті фольклорда және әдеби дәстүрде болды, ал Солтүстік Месопотамиядағы қоғамның жоғары лауазымды мүшелері ежелгі Ассирия патшалығынан шыққандығы туралы талаптар алға тартты. 18-шы ғасырда Батыс шіркеулерінің миссионерлері Ассирияның негізгі айманына келгені, ассириялықтардың өзін-өзі атауы мен сәйкестігін ежелгі Ассириямен байланыстыруына ықпал еткені мүмкін; Батыстықтармен өзара әрекеттесу контекстінде, олардың ежелгі ассириялықтармен байланыстырылуы және оларға қарсы жасалған зұлматтардың көбеюі салдарынан 19-шы ғасырдың соңында ассириялықтар арасында мәдени «ояну» немесе «жаңару» болды, бұл олардың ежелгі Ассириядан шыққандығына негізделген ұлттық идеологияның дамуына және ʾāthorāyā және ʾāsurāyā сияқты өзін-өзі атауларды қайта қабылдауға әкелді. Бүгінде sūryōyō немесе sūrāyā ассириялықтардың ана тілінде қолданылатын басты өзін-өзі атаулар болып табылады, бірақ олар көбінесе «сириялық» емес, «ассириялық» деп аударылады.

Ethnicity and culture are largely based in self perception and self designation. A distinct Assyrian identity seems to have formed already in the Old Assyrian period, when distinctly Assyrian burial practices, foods and dress codes are attested and Assyrian documents appear to consider the inhabitants of Assur to be a distinct cultural group. A wider Assyrian identity appears to have spread across northern Mesopotamia under the Middle Assyrian Empire, since later writings concerning the reconquests of the early Neo Assyrian kings refer to some of their wars as liberating the Assyrian people of the cities they reconquered. Surviving evidence suggests that the ancient Assyrians had a relatively open definition of what it meant to be Assyrian. Modern ideas such as a person's ethnic background, or the Roman idea of legal citizenship, do not appear to have been reflected in ancient Assyria. Although Assyrian accounts and artwork of warfare frequently describe and depict foreign enemies, they are not depicted with different physical features, but rather with different clothing and equipment. Assyrian accounts describe enemies as barbaric only in terms of their behavior, as lacking correct religious practices, and as doing wrongdoings against Assyria. All things considered, there does not appear to have been any well developed concepts of ethnicity or race in ancient Assyria. What mattered for a person to be seen by others as Assyrian was mainly fulfillment of obligations (such as military service), being affiliated with the Assyrian Empire politically and maintaining loyalty to the Assyrian king. One of the inscriptions that attest to this view, as well as royal Assyrian policies enacted to encourage assimilation and cultural mixture, is Sargon II's account of the construction of Dur Sharrukin. One of the passages of the inscription reads:

Although the text clearly differentiates the new settlers from those that had been "born Assyrians", the aim of Sargon's policy was also clearly to transform the new settlers into Assyrians through appointing supervisors and guides to teach them. Though the expansion of the Assyrian Empire, in combination with resettlements and deportations, changed the ethno cultural make up of the Assyrian heartland, there is no evidence to suggest that the more ancient Assyrian inhabitants of the land ever disappeared or became restricted to a small elite, nor that the ethnic and cultural identity of the new settlers was anything other than "Assyrian" after one or two generations. Although the use of the term "Assyrian" by the modern Assyrian people has historically been the target of misunderstanding and controversy, both politically and academically, Assyrian continuity is generally scholarly accepted based on both historical and genetic evidence in the sense that the modern Assyrians are regarded to be descendants of the population of the ancient Assyrian Empire. Though the ancient Akkadian language and cuneiform script did not survive for long in Assyria after the empire was destroyed in 609 BC, Assyrian culture clearly did; the old Assyrian religion continued to be practised at Assur until the 3rd century AD, and at other sites for centuries thereafter, gradually losing ground to Christianity. At Mardin, believers in the old religion are known from as late as the 18th century. Individuals with names harkening back to ancient Mesopotamia are also attested at Assur until it was sacked for the last time in AD 240 and at other sites as late as the 13th century. Though many foreign states ruled over Assyria in the millennia following the empire's fall, there is no evidence of any large scale influx of immigrants that replaced the original population, which instead continued to make up a significant portion of the region's people until the Mongol and Timurid massacres in the late 14th century. In pre modern Syriac language (the type of Aramaic used in Christian Mesopotamian writings) sources, the typical self designations used are ʾārāmāyā ("Aramean") and suryāyā, with the term ʾāthorāyā ("Assyrian") rarely being used as a self designation. The terms Assyria (ʾāthor) and Assyrian (ʾāthorāyā) were however used in several senses in pre modern times; most notably being used for the ancient Assyrians and for the land surrounding Nineveh (and for the city of Mosul, built next to Nineveh's ruins). In Syriac translations of the Bible, the term ʾāthor is also used to refer to the ancient Assyrian Empire. In the sense of a citizen of Mosul, the designation ʾāthorāyā were used for some individuals in the pre modern period. The reluctance of Christians to use ʾāthorāyā as a self designation could perhaps be explained by the Assyrians described in the Bible being prominent enemies of Israel; the term ʾāthorāyā was sometimes employed in Syriac writings as a term for enemies of Christians. In this context, the term was sometimes applied to the Persians of the Sasanian Empire; the 4th century Syriac writer Ephrem the Syrian for instance referred to the Sasanian Empire as "filthy ʾāthor, mother of corruption". In a similar fashion, the term was also sometimes applied to the later Muslim rulers. The self designation suryāyā, suryāyē or sūrōyē, sometimes translated as "Syrian", is believed to be derived from the Akkadian term assūrāyu ("Assyrian"), which was sometimes even in ancient times rendered in the shorter form sūrāyu. Some medieval Syriac Christian documents used āsūrāyē and sūrāyē, rather than āthōrāyē, also for the ancient Assyrians. Medieval and modern Armenian sources also connected assūrāyu and suryāyā, consistently referring to the Aramaic speaking Christians of Mesopotamia and Syria as Asori. Despite the complex issue of self designations, pre modern Syriac language sources at times identified positively with the ancient Assyrians and drew connections between the ancient empire and themselves. Most prominently, ancient Assyrian kings and figures long appeared in local folklore and literary tradition and claims of descent from ancient Assyrian royalty were forwarded both for figures in folklore and by actual living high ranking members of society in northern Mesopotamia. Visits by missionaries from various western churches to the Assyrian heartland in the 18th century likely contributed to the Assyrian people more strongly relating their self designation and identity to ancient Assyria; in the context of interactions with westerners who connected them to the ancient Assyrians, and due to an increasing number of atrocities and massacres directed against them, the Assyrian people experienced a cultural "awakening" or "renaissance" toward the end of the 19th century, which led to the development of a national ideology more strongly rooted in their descent from ancient Assyria and a re adoption of self designations such as ʾāthorāyā and ʾāsurāyā. Today, sūryōyō or sūrāyā are the predominant self designations used by Assyrians in their native language, though they are typically translated as "Assyrian" rather than "Syrian".

Акад тілі

Ежелгі ассириялықтар негізінен ассур тілінде сөйлеген және жазған. Бұл – семит тілі (яғни, қазіргі еврей және араб тілдеріне жақын), Оңтүстік Месопотамияда қолданылған вавилон тілімен тығыз байланысты. Қазіргі ғалымдар ассириялық және вавилон тілдерін аккад тілінің диалектілері деп санайды. Бұл – қазіргі заманғы конвенция, өйткені ежелгі авторлар ассириялық және вавилон тілдерін екі бөлек тіл деп қарастырған. Тек вавилон тілі ғана аккадум (akkadûm) деп аталса, ал ассириялық тіл – ашшуру (aššurû) немесе ашшураю (aššurāyu) деп аталған. Екеуі де клинописьпен жазылса да, олардың пішіндері мүлдем өзгеше және оларды оңай ажыратуға болады. Ежелгі Ассирияның ұзақ тарихын ескере отырып, ассириялық тіл уақыт өте келе дамып, өзгерген. Қазіргі ғалымдар оны үш кезеңге бөліп қарастырады, бұл кезеңдер шамамен (бірақ дәл емес) ассирия тарихын бөлуге қолданылатын кезеңдерге сәйкес келеді: Ежелгі ассириялық тіл (б.з.д. 2000–1500 жж.), Орта ассириялық тіл (б.з.д. 1500–1000 жж.) және Жаңа ассириялық тіл (б.з.д. 1000–500 жж.). Ассириялық тақташалар мен құжаттардың толық жиынтығы әлі де толыққанды жиналмағандықтан, тілдің көптеген кезеңдері әлі де жақсы зерттелмеген және құжатталмаған. Ежелгі ассириялық мәтіндерде қолданылған белгілер, көбінесе, кейінгі Орта және Жаңа ассириялық кезеңдерде қолданылған белгілерге қарағанда аз күрделі және олардың саны шектеулі, 150–200-ден аспайтын ерекше белгілер болған, олардың көпшілігі буынды белгілер (буындарды көрсететін) болған. Белгілердің шектеулі санына байланысты, көне ассириялық тілін қазіргі зерттеушілер тілдің кейінгі формаларына қарағанда оңайырақ түсіндіре алады, бірақ белгілердің шектеулі саны кейбір жағдайларда бірнеше мүмкін фонетикалық мәндер мен оқулар бар екенін білдіреді. Бұл белгілерді оқу оңай болғанымен, көптеген зерттеушілер тілдің өзіне қатысты алаңдаушылық білдіреді. Көне ассириялық тіл кейінгі ассириялық тілдің архаикалық түрі болғанымен, ол кейінірек кездеспейтін бірнеше сөздерді де қамтиды, олардың кейбіреулері ертедегі сөздердің ерекше формалары, ал басқалары – Анатолиядан келген тауарлар мен тағамдардың саудалық атаулары. Орта және Жаңа ассириялық империяларда ассириялық тілінің кейінгі нұсқалары ғана аккад тілінің қолданылатын жалғыз түрі емес еді. Ассириялық тіл әдетте хаттарда, заңдық құжаттарда, әкімшілік құжаттарда және күнделікті тілде қолданылса да, стандартты вавилон тілі ресми мақсаттар үшін де қолданылған. Стандартты вавилон тілі – б.з.д. 1500 жылдары қолданылған ежелгі вавилон тілінің жоғары деңгейде нормативтенген түрі болды және ғылыми еңбектердің, әдебиеттің, поэзияның және патшалық жазулардың тілі ретінде қолданылды. Ассириялық элитаның мәдениеті оңтүстіктегі Вавилонияның күшті ықпалында болды; ежелгі Римде грек өркениетіне көрсетілген құрмет пен ықпалға ұқсас, ассириялықтар Вавилон мен оның ежелгі мәдениетіне зор құрметпен қарады. Ауқымды империяның көптілділігіне байланысты, Жаңа ассириялық кезеңде ассириялық тіліне көптеген қарыз сөздер енгені анықталды. Ашурбанипалдың билігінің соңғы жылдарында клинописьпен жазылған құжаттардың саны айтарлықтай азайды, бұл тілдің құлдырап бара жатқанын көрсетеді, себебі бұл арамей тілінің кеңінен қолданылуына байланысты болды, ол көбінесе тез бұзылатын материалдарға, мысалы, былғары орамаларға немесе папирусқа жазылған. Ежелгі ассириялық тіл біздің заманымызға дейінгі VI ғасырдың соңына дейін, империядан кейінгі кезеңге дейін толығымен жойылған жоқ.

The ancient Assyrians primarily spoke and wrote the Assyrian language, a Semitic language (i. e. related to modern Hebrew and Arabic) closely related to Babylonian, spoken in southern Mesopotamia. Both Assyrian and Babylonian are generally regarded by modern scholars to be dialects of the Akkadian language. This is a modern convention since contemporary ancient authors considered Assyrian and Babylonian to be two separate languages. Only Babylonian was referred to as akkadûm, with Assyrian being referred to as aššurû or aššurāyu. Though both were written with cuneiform script, the signs look quite different and can be distinguished relatively easily. Given the vast timespan covered by ancient Assyria, the Assyrian language developed and evolved over time. Modern scholars broadly categorize it into three different periods, roughly (though far from precisely) corresponding to the periods used to divide Assyrian history: the Old Assyrian language (2000–1500 BC), Middle Assyrian language (1500–1000 BC) and Neo Assyrian language (1000–500 BC). Because the record of Assyrian tablets and documents is still somewhat spotty, many of the stages of the language remain poorly known and documented. The signs used in Old Assyrian texts are for the most part less complex than those used during the succeeding Middle and Neo Assyrian periods and they were fewer in number, amounting to no more than 150–200 unique signs, most of which were syllabic signs (representing syllables). Due to the limited number of signs used, Old Assyrian is relatively easier to decipher for modern researchers than later forms of the language, though the limited number of signs also means that there are in cases several possible alternative phonetic values and readings. This means that while it is easy to decipher the signs, many researchers remain uncomfortable with the language itself. Though it was a more archaic variant of the later Assyrian language, Old Assyrian also contains several words that are not attested in later periods, some being peculiar early forms of words and others being names for commercial terms or various textile and food products from Anatolia. In the Middle and Neo Assyrian empires, the later versions of the Assyrian language were not the only versions of Akkadian used. Though Assyrian was typically used in letters, legal documents, administrative documents, and as a vernacular, Standard Babylonian was also used in an official capacity. Standard Babylonian was a highly codified version of ancient Babylonian, as used around 1500 BC, and was used as a language of high culture, for nearly all scholarly documents, literature, poetry and royal inscriptions. The culture of the Assyrian elite was strongly influenced by Babylonia in the south; in a vein similar to how Greek civilization was respected in, and influenced, ancient Rome, the Assyrians had much respect for Babylon and its ancient culture. Because of the multilingual nature of the vast empire, many loan words are attested as entering the Assyrian language during the Neo Assyrian period. The number of surviving documents written in cuneiform grow considerably fewer in the late reign of Ashurbanipal, which suggests that the language was declining since it is probably attributable to an increased use of Aramaic, often written on perishable materials such as leather scrolls or papyrus. The ancient Assyrian language did not disappear completely until around the end of the 6th century BC, well into the subsequent post imperial period.

Арамей және басқа тілдер

Ассирия өз ядролық территориясының шегінен тыс жерлерді жаулап алған шет елдік халықтарға тілін таңуға тырыспағандықтан, аккад тілінен өзге тілдердің таралуын тоқтатуға ешқандай механизм болған жоқ. Орта Ассирия кезеңінде арамейлердің Ассирия аумағына қоныс аударуынан бастап, тілдік саясаттың болмауы арамей тілінің таралуына мүмкіндік берді. Империя аумағында кеңінен қолданылған және өзара түсіністік болатын семит тілдері тобының ішінде арамей тілі Жаңа Ассирия кезеңінде маңыздылығын арттырып, тіпті Ассирияның өзінде де Жаңа Ассирия тілін ығыстырды. Б.з.д. 9-шы ғасырдан бастап арамей тілі Жаңа Ассирия империясының де-факто лингва франкасына айналды, ал Жаңа Ассирия және аккад тілінің басқа түрлері саяси элитаның тіліне дейін төмендеді. Б.з.д. 9 ғасырында Шалманесер III тұсында арамей тілі аккад тілімен қатар мемлекеттік істерде қолданыла бастады. Тиглат Пилесер III кезінде патшалар аккад және арамей тілдерінде жазатын патшалық хатшыларды жұмысқа алды, бұл арамей тілінің императорлық әкімшілікте қолданылатын ресми тілге дейін көтерілгенін растады. Жаңа Ассирия империясы құлағаннан кейін Месопотамияда ежелгі Ассирия тілі толығымен қолданудан шығып, арамей тілі басымдық алды. Б.з.д. 500 жылға қарай аккад тілі сөйлеу тілі болмаған болуы мүмкін. Қазіргі Ассирия халқы өз тілін "Ассирия тілі" (Сурайт немесе Сурет) деп атайды. Бұл тілдің Ассирия диалектісімен аккад тіліне ұқсастығы шамалы болғанымен, ол ежелгі Месопотамия арамей тілінің қазіргі нұсқасы болып табылады. Тілге ежелгі аккад тілінің әсері сақталған, әсіресе қарыз сөздер түрінде. Қазіргі Ассирия арамей тілінің түрлерін ғалымдар көбінесе Неоарамей немесе Неосириялық деп атайды. Құдайға табыну тілі ретінде көптеген Ассириялықтар сирия тілінде сөйлейді, ол Ассирия христиандану кезінде Эдессада қолданылған классикалық арамей тілінің кодификацияланған түрі. Ежелгі Ассирияда ғылым мен мәдениетті дамыту үшін қолданылған тағы бір тіл – ежелгі шумер тілі. Жаңа Ассирия империясының гүлденген кезеңінде империя шекараларында басқа да түрлі жергілікті тілдерде сөйленген, бірақ олардың ешқайсысы арамей тілі сияқты ресми мойындауға қол жеткізе алмады.

Because the Assyrians never imposed their language on foreign peoples whose lands they conquered outside of the Assyrian heartland, there were no mechanisms in place to stop the spread of languages other than Akkadian. Beginning with the migrations of Arameans into Assyrian territory during the Middle Assyrian period, this lack of linguistic policies facilitated the spread of the Aramaic language. As the most widely spoken and mutually understandable of the Semitic languages (the language group containing many of the languages spoken through the empire), Aramaic grew in importance throughout the Neo Assyrian period and increasingly replaced the Neo Assyrian language even within the Assyrian heartland itself. From the 9th century BC onward, Aramaic became the de facto lingua franca of the Neo Assyrian Empire, with Neo Assyrian and other forms of Akkadian becoming relegated to a language of the political elite. From the time of Shalmaneser III, in the 9th century BC, Aramaic was used in state related contexts alongside Akkadian and by the time of Tiglath Pileser III, the kings employed both Akkadian and Aramaic language royal scribes, confirming the rise of Aramaic to a position of an official language used by the imperial administration. During the time after the fall of the Neo Assyrian Empire, the old Assyrian language was completely abandoned in Mesopotamia in favor of Aramaic. By 500 BC, Akkadian was probably no longer a spoken language. Modern Assyrian people refer to their language as "Assyrian" (Sūrayt or Sūreth). Though it has little in common with the Assyrian dialect of the Akkadian language, it is a modern version of the ancient Mesopotamian Aramaic. The language retains some influence of ancient Akkadian, particularly in the form of loanwords. Modern Assyrian varieties of Aramaic are often referred to by scholars as Neo Aramaic or Neo Syriac. As a liturgical language, many Assyrians also speak Syriac, a codified version of classical Aramaic as spoken at Edessa during the Christianization of Assyria. Another language sometimes used in ancient Assyria as a language of scholarship and culture, though only in written form, was the ancient Sumerian language. At the height of the Neo Assyrian Empire, various other local languages were also spoken within the imperial borders, though none achieved the same level of official recognition as Aramaic.

Сәулет

Ежелгі Ассирия сәулетінің негізгі дәлелдерінің үш түрі сақталған. Ең маңыздысы – археологиялық қазбалар арқылы табылған, сақталған ғимараттардың өзі. Бірақ, маңызды мәліметтерді замандас құжаттамасынан, мысалы, сақталмаған ғимараттарды сипаттайтын хаттар мен әкімшілік құжаттардан, сондай-ақ кейінгі патшалардың бұрынғы патшалардың құрылыс жұмыстары туралы жазбаларынан да алуға болады. Ассирия ғимараттары мен құрылыстарының көпшілігі саз кірпіштен тұрғызылған. Әктас та қолданылған, бірақ негізінен тек су ағынына ұшырайтын акведуктар мен өзен жағалауларын нығайтуға, сондай-ақ қорғаныс құрылыстарына пайдаланылған. Үлкен ғимараттарды қолдау үшін олар көбінесе іргетас платформаларының үстіне немесе саз кірпіштен жасалған іргетастарға салынған. Едендер әдетте жерді тығыздау арқылы жасалған, ал маңызды бөлмелерде кілемдермен немесе қамыстан тоқылған кілемдермен жабылған. Сыртқы жағдайларға ұшырайтын жерлерде, мысалы, террасаларда немесе аулаларда, едендер тас плиткалармен немесе күйдірілген кірпішпен төселген. Шатырлар, әсіресе үлкен бөлмелерде, ағаш қабырғалармен демеліп тұрғызылған. Ежелгі ассириялықтар бірнеше технологиялық тұрғыдан күрделі құрылыс жобаларын іске асырды, оның ішінде толыққанды жаңа астаналар салу да бар, бұл олардың жоғары деңгейдегі техникалық біліміне куәлік етеді. Көп жағдайда бұрынғы Месопотамия сәулетінен үлгі алғанмен, ежелгі Ассирия сәулетінің өзіне тән ерекшеліктері де бар. Ежелгі Ассирия сәулетінің мысалдарына баспалдақ тісті қоршаулар, күмбезді шатырлар және сарайлардың көп бөлігі дерлік жеке-жеке бөлмелерден тұратын жиынтықтары жатады.

Өнер

Ассирияның ерте кезеңінде Ашшур қаласындағы ғибадатханалардың қираған қалдықтарынан салыстырмалы түрде көптеген мүсіндер мен мүсіншелер табылды. Осы кезеңде сақталған өнер туындыларының көпшілігі шетелдік державалардың өнерінен әсер көрген. Мысалы, Акад империясының құрылуына дейін Ашшурдан табылған ер және әйел сымбаттаушылардың 87 алабастр мүсіні ерте династиялық Шумер мүсіндеріне өте ұқсас. Өнер жұмыстарының басқа жерлердегі әртүрлілігіне байланысты, ерте Ашшур өнері де уақыт өте келе өте өзгерді, стильдік өңдеуден натуралистікке дейін ауытқыды. Ерте кезеңдегі ең ерекше табылғандардың бірі – әйелдің басы, оның көзі, қабаулары және күрделі шашы бастапқыда инкрустацияланған. Бұл бас Акад кезеңінің өнер стиліне тән, жалпы натуралистік сипатта, тегіс және жұмсақ қисықтармен, толық ерінді. Ерте кезеңдегі тағы бір ерекше өнер туындысы – жалаңаш әйелдің піл сүйегінен жасалған мүсіні және кем дегенде бес ұқсас мүсіннің сынықтары. Қолданылған піл сүйегі Үндістан пілдерінен алынған болуы мүмкін, бұл ерте Ашшур мен Иранның ертедегі тайпалары мен мемлекеттері арасындағы сауда қатынастарын көрсетеді. Ерте кезеңнен белгілі басқа өнер туындыларының ішінде билеушілердің (губернаторлар мен шетелдік патшалардың) бірнеше ірі тас мүсіндері, жануарлардың бейнелері және жалаңаш әйелдердің тас мүсіндері бар. Ежелгі Ассирия кезеңінен белгілі өнер туындылары, мысалы, І Эришумды бейнелейтін тас мүсін сияқты бірнеше нысандардан басқа, көбінесе мөрлермен және клинопись құжаттарындағы мөрлердің іздерімен шектеледі. Шамши Адад І билігіне дейінгі Пузур Ашур патшаларының патшалық мөрлері Үрдің үшінші династиясы патшаларының мөрлеріне өте ұқсас. Орта Ассирия кезеңінде, Ашшур-убаллит І-ден бастап, мөрлер мүлдем басқаша көрінді және патшаның билік ету құқығының теологиялық және ғаламдық негіздерінен гөрі, патшалық биліктің мәртебесін көрсететіндей болды. Орта Ассирия кезеңінің патшалық емес мөрлері арасында діни көріністер мен жануарлар мен ағаштардың бейбіт суреттері сияқты әртүрлі мотивтердің кең ассортименті белгілі. Тукульти-Нинурта І дәуірінде мөрлер кейде адамдардың, түрлі жануарлардың және мифологиялық жандардың арасындағы күрестерін бейнелеген. Орта Ассирия кезеңінде бірнеше жаңа өнер жаңалықтары жасалды. Ашшурдағы Иштарға арналған ғибадатханада Тукульти-Нинурта І дәуірінен қалған төрт құлшылық тұғыры (немесе "алтарь") табылған. Бұл алтарьлар әртүрлі мотивтермен безендірілген, олардың ішінде патша (кейде бірнеше рет), қорғаушы құдайлар мен тулар болды. Тұғырлардың біріндегі төменгі сатысында ассириялық өнер тарихындағы ең көне белгілі сюжеттік бейне сақталған рельефтік сурет бар. Бұл рельеф, жақсы сақталмаған, ассириялық патшаның алдында тұтқындардың қатарын бейнелейтіндей көрінеді. Ең көне ассириялық қабырға суреттері де Тукульти-Нинурта І дәуірінен, оның Кар-Тукульти-Нинуртадағы сарайынан. Мотивтерге өсімдік үлгілері (розеткалар мен палметтер), ағаштар және құс басты жындылар кірді. Қабырғаларға қара, қызыл, көк және ақ түстермен бояу салынған. Ниневиден Ашур-бел-кала (1074–1056 ж.б.д.) дәуірінен жалаңаш әйелдің ерекше әктас мүсіні белгілі. Б.з.д. 11 ғасырда енгізілген ескерткіштердің жаңа түрі – обелисктер; төрт жақты тас стелалардың барлық беттері суреттермен және мәтінмен безендірілген. Обелисктер кем дегенде б.з.д. 9 ғасырға дейін қолданылып келді. Басқа кезеңдермен салыстырғанда, Жаңа Ассирия кезеңінен, әсіресе патшалардың қолдауымен жасалған монументалды өнерден көптеген өнер туындылары сақталған. Жаңа Ассирия монументалды өнерінің ең танымал түрі – қабырға рельефтері, ғибадатханалар мен сарайлардың ішкі және сыртқы қабырғаларын жабатын оюлы тас өнер туындылары. Жаңа Ассирия өнерінің тағы бір танымал түрі – колосси, көбінесе адам басты арыстан немесе бұқа (ламассу), олар ғибадатханалардың, сарайлардың және қалалардың қақпаларына орналастырылған. Қабырға рельефтері мен колоссилердің ең көне мысалдары Ашурнасирпал ІІ билік еткен кезден белгілі, ол Жерорта теңізіне жасаған жорықтарында көрген хеттік монументалды өнерінен шабыттанған болуы мүмкін. Тукульти-Нинурта І дәуірінде жасалған қабырға суреттері де қолданыла берді, кейде қабырға рельефтерін толықтыру үшін, кейде олардың орнына. Ішкі қабырғалар құрылыста қолданылған саз кірпішпен жабылып, боялған, ал сыртқы қабырғалар кейде глазурланған және боялған плиткалармен немесе кірпіштермен безендірілген. Ең толық сақталған қабырға рельефтері Сеннахериб билік еткен кезден белгілі. Жаңа Ассирия өнері тұрғысынан, қазіргі ғалымдар Ашшурбанипалдың билік ету кезеңінде жасалған рельефтерге ерекше назар аударды, олар өзінен бұрынғы патшалардың өнерінен өзгеше "эпикалық сапаға" ие екені айтылды.

A relatively large number of statues and figurines have been recovered from the ruins of temples in Assur dating to the Early Assyrian period. Most of the surviving artwork from this time was clearly influenced by the artwork of foreign powers. For instance, a set of 87 alabaster figures of male and female worshippers from Assur before the rise of the Akkadian Empire greatly resembles Early Dynastic Sumerian figures. Because of variation in artwork elsewhere, the artwork of early Assur was also highly variable depending on the time period, ranging from highly stylized to highly naturalistic. Among the most unique finds from the Early period is the head of a woman of which her eyes, eyebrows, and elaborate hair covering were originally inlaid. This head is typical of the art style of the Akkadian period, with an overall naturalistic style, smooth and soft curves and a full mouth. Another unique art piece from the early period is an ivory figurine of a nude woman, and fragments of at least five additional similar figurines. The ivory used might have come from Indian elephants, which would indicate trade between early Assur and the early tribes and states of Iran. Among other artwork known from the early period are a handful of large stone statues of rulers (governors and foreign kings), figures of animals, and stone statues of naked women. The artwork known from the Old Assyrian period, other than a few objects such as a partial stone statue perhaps depicting Erishum I, is largely limited to seals and impressions of seals on cuneiform documents. Royal seals from the Puzur Ashur dynasty of kings, prior to the rise of Shamshi Adad I, are very similar to the seals of the kings of the Third Dynasty of Ur. In the Middle Assyrian period, from Ashur uballit I onward, seals looked quite different and appear to emphasize royal power, rather than the theological and cosmic sources of the king's right to rule. Among non royal seals of the Middle Assyrian period a wide assortment of different motifs are known, including both religious scenes and peaceful scenes of animals and trees. From the time of Tukulti Ninurta I onward, seals also sometimes featured contests and struggles between humans, various animals, and mythological creatures. Several other new artistic innovations were also made in the Middle Assyrian period. In the temple dedicated to Ishtar in Assur, four cult pedestals (or "altars") from the time of Tukulti Ninurta I have been discovered. These altars were decorated with various motifs, common inclusions being the king (sometimes multiple times) and protective divine figures and standards. One of the pedestals preserves along the lower step of its base a relief image which is the earliest known narrative image in Assyrian art history. This relief, which is not very well preserved, appears to depict rows of prisoners before the Assyrian king. The earliest known Assyrian wall paintings are also from the time of Tukulti Ninurta I, from his palace in Kar Tukulti Ninurta. Motifs included plant based patterns (rosettes and palmettes), trees and bird headed genies. The colors used to paint the walls included black, red, blue, and white. An unusual limestone statue of a nude woman is known from Nineveh from the time of Ashur bel kala (1074–1056 BC). An entirely new type of monument introduced in the 11th century BC were obelisks; four sided stone stelae decorated all around with both images and text. Obelisks saw continued use until at least the 9th century BC. Compared to other periods, a larger amount of artwork survives from the Neo Assyrian period, particularly monumental art made under the patronage of the kings. The most well known form of Neo Assyrian monumental art are wall reliefs, carved stone artwork that lined the internal and external walls of temples and palaces. Another well known form of Neo Assyrian art are colossi, often human headed lions or bulls (lamassu), that were placed at the gates of temples, palaces and cities. The earliest known examples of both wall reliefs and colossi are from the reign of Ashurnasirpal II, who might have been inspired by the Hittite monumental art that he saw on his campaigns to the Mediterranean. Wall paintings such as those made under Tukulti Ninurta I in the Middle Assyrian period also continued to be used, sometimes to supplement wall reliefs and sometimes instead of them. Interior walls could be decorated by covering the mudbrick used in construction with painted mud plaster and exterior walls were at times decorated with glazed and painted tiles or bricks. The most extensive known surviving sets of wall reliefs are from the reign of Sennacherib. In terms of Neo Assyrian artwork, modern scholars have paid particular attention to the reliefs produced under Ashurbanipal, which have been described as possessing a distinct "epic quality" unlike the art under his predecessors.

Ғылым мен әдебиет

Ежелгі ассириялық әдебиет бабылдық әдеби дәстүрлеріне көп қарыз болды. Ежелгі және Орта ассириялық кезеңдерде сақталған әдеби мәтіндердің саны шектеулі. Ежелгі ассириялық әдебиеттің ең маңызды сақталған еңбегі – «Саргон, жалғаншының билеушісі», бұл мәтін Күлтепедегі клинопись тақташасында жақсы сақталған күйде табылған. Алғашқы тұлғада баяндалған бұл ертегі, Аккад империясын құрған Саргон Аккадтың билігін суреттейді. Мәтінде Саргон Адад құдайынан күш алып, «жауынгер әйел» Иштарға ант етеді және құдайлармен сөйлейді. Орта ассириялық әдебиеттің сақталған нұсқалары да көп емес. Ассириялық ғалымдар дәстүрі, вавилондық дәстүрге сүйенсе де, Орта ассириялық кезеңнің басында қалыптасқан деп есептеледі. Осы кезеңде білімнің мәртебесінің артуы патшалардың өз билігін нығайту үшін білім жинауға тырысуымен байланысты болуы мүмкін. Орта ассириялық кезеңнің белгілі еңбектеріне Тукульти-Нинурта эпосы (Тукульти-Нинурта I-нің билігі мен ерліктері туралы баяндама), басқа патшалық эпостардың фрагменттері, «Аңшы» (қысқа соғыс өлеңі) және бірнеше патшалық гимндер жатады. Ежелгі ассириялық әдебиеттің көп бөлігі Жаңа ассириялық кезеңнен жеткен. Жаңа ассириялық империяның патшалары білімді сақтауды өздерінің міндеттерінің бірі деп санады, бұл бұрынғы патшалардың жеке тұлғалар мен храмдардың міндеті болған. Бұл өзгеріс патшалардың өздерінің болжамдаушыларының болжамдарын жеткілікті деп санамай, оларға қатысты мәтіндерге қол жеткізуді қалауынан туындаған болуы мүмкін. Бас ғалым лауазымы алғаш рет Жаңа ассириялық патша Тукульти-Нинурта II тұсында тіркелген. Сақталған ежелгі ассириялық әдебиеттің көп бөлігі Ашшурбанипалдың Жаңа ассириялық кітапханасынан алынған, онда 30 000-нан астам құжат сақталған. Кітапханалар Жаңа ассириялық кезеңде өткеннің білімін сақтау және жазу мәдениетін дамыту үшін салынған. Жаңа ассириялық мәтіндер көптеген жанрларды қамтиды, соның ішінде болжамдық мәтіндер, болжамдық есептер, науқастарды емдеу (медициналық немесе сиқырлық), ритуалдық мәтіндер, сиқырлар, дұғалар мен гимндер, мектептік мәтіндер және әдеби мәтіндер. Жаңа ассириялық кезеңнің жаңалығы – жылнамалар, патшаның билігінің оқиғаларын, әсіресе әскери ерліктерін жазған мәтіндер жанры. Бұл мәтіндер империя бойынша таратылып, патшаның билігінің заңдылығын нығайту үшін насихат құралы ретінде қызмет еткен болуы мүмкін. Жаңа ассириялық кезеңнен ғалымдар бұрын насихатпен байланыстырылған таза әдеби шығармалар белгілі. Мұндай шығармаларға, басқаларымен қатар, Ассириялық ханзаданың жер астына саяхаты, Саргонның күнәсі және Мардуктың сынағы кіреді. Ассириялықтар өздерінің еңбектерінен басқа, Месопотамияның ертедегі әдебиеттерін көшіріп, сақтап қалды. «Гилгамеш жырлары», «Энума Элиш» (вавилондық жаратылыс мифі), Эра, Этана мифі және «Анзу жырлары» сияқты мәтіндердің Ашшурбанипал кітапханасына енгізілуі осы мәтіндердің бүгінгі күнге дейін сақталуының басты себебі болып табылады.

Ancient Assyrian literature drew heavily on Babylonian literary traditions. Both the Old and Middle Assyrian periods are limited in terms of surviving literary texts. The most important surviving Old Assyrian literary work is Sargon, Lord of Lies, a text found in a well preserved version on a cuneiform tablet from Kültepe. Once thought to have been a parody, the tale is a first person narrative of the reign of Sargon of Akkad, the founder of the Akkadian Empire. The text follows Sargon as he gains strength from the god Adad, swears by Ishtar, the "lady of combat", and speaks with the gods. Surviving Middle Assyrian literature is only slightly more diverse. A distinct Assyrian scholarship tradition, though still drawing on Babylonian tradition, is conventionally placed as beginning around the time of the beginning of the Middle Assyrian period. The rising status of scholarship at this time might be connected to the kings beginning to regard amassing knowledge as a way to strengthen their power. Known Middle Assyrian works include the Tukulti Ninurta Epic (a narrative of the reign of Tukulti Ninurta I and his exploits), fragments of other royal epics, The Hunter (a short martial poem) and some royal hymns. The clear majority of surviving ancient Assyrian literature is from the Neo Assyrian period. The kings of the Neo Assyrian Empire began to see preserving knowledge as one of their responsibilities, and not, as previous kings had, a responsibility of private individuals and temples. This development might have originated with the kings no longer viewing the divination performed by their diviners as enough and wished to have access to the relevant texts themselves. The office of chief scholar is first attested in the reign of the Neo Assyrian king Tukulti Ninurta II. Most of the surviving ancient Assyrian literature comes from the Neo Assyrian Library of Ashurbanipal, which included more than 30,000 documents. Libraries were built in the Neo Assyrian period to preserve knowledge of the past and maintain scribal culture. Neo Assyrian texts fall into a wide array of genres, including divinatory texts, divination reports, treatments for the sick (either medical or magical), ritual texts, incantations, prayers and hymns, school texts and literary texts. An innovation of the Neo Assyrian period were the annals, a genre of texts recording the events of the reigns of a king, particularly military exploits. Annals were disseminated throughout the empire and probably served propagandistic purposes, supporting the legitimacy of the king's rule. Various purely literary works, previously aligned by scholars with propaganda, are known from the Neo Assyrian period. Such works include, among others, the Underworld Vision of an Assyrian Crown Prince, the Sin of Sargon and the Marduk Ordeal. In addition to their own works, the Assyrians copied and preserved earlier Mesopotamian literature. The inclusion of texts such as the Epic of Gilgamesh, the Enûma Eliš (the Babylonian creation myth), Erra, the Myth of Etana and the Epic of Anzu in the Library of Ashurbanipal is the primary reason for how such texts have survived to the present day.

Ежелгі ассириялықтар діні

Ежелгі политеистік ассириялық дін туралы білім, кейбір қазіргі ассириялықтар "Ашуризм" деп атайды, көбінесе мемлекеттік культтармен шектеледі, себебі ежелгі Ассирияның қарапайым халқының жеке діни сенімдері мен тәжірибелері туралы аз мәлімет бар. Ассириялықтар Оңтүстік Месопотамиядағы вавилондықтар сияқты бірдей құдайлар пантеонына табынды. Ассирияның бас құдайы – Ашур. Көбінесе тарихшылар құдай мен ежелгі астананы "Ашур" және "Ассур" деп ажыратады, бірақ ежелгі заманда екеуі де бірдей жазылған (Ашшур). Бұрынғы Көне Ассирия кезеңінің құжаттарында қала мен құдай көбінесе нақтырақ ажыратылмайды, бұл Ашурдың ерте Ассирия кезеңінде қаланың өзінің құдайланған бейнесі ретінде пайда болғанын көрсетеді. Ашурдан кейін, Месопотамияның басқа құдайлары иерархиялық тәртіпте ұйымдастырылды, олардың әрқайсысының өз рөлі болды (мысалы, күн құдайы Шамаш әділет құдайы ретінде, ал Иштар – махаббат пен соғыс құдайы ретінде қарастырылды) және олардың негізгі табыну орындары болды (мысалы, Нинурта негізінен Нимрудта, ал Иштар – Арбелада). Энлиль, Мардук және Набу сияқты вавилондық құдайлар Ассирияда да, Вавилонияда да құрметтелді, ал акиту фестивалі сияқты бірнеше дәстүрлі вавилондық рәсімдер солтүстікке алынып келді. Ашурдың бас құдай ретіндегі рөлі өзгермелі болды және ассириялықтардың өзінің мәдениеті мен саясатының өзгеруімен байланысты өзгеретін. Көне Ассирия кезеңінде Ашур көбінесе ауыл шаруашылығымен байланысты өлім мен қайта жаралу құдайы ретінде қарастырылды. Орта және Жаңа Ассирия империясы кезінде Ашурдың рөлі кеңейтіліп, түбегейлі өзгертілді. Бұл, мүмкін, Миттани патшалығының үстемдік кезеңіне реакция ретінде туған, Орта Ассирия теологиясы Ашурды соғыс құдайы ретінде көрсетті, ол Ассирия патшаларына тек құдайлық заңдылықты ғана емес, сонымен қатар Ашурдың "әділ жездісімен" ("Ашур елін") кеңейтуді бұйырды, яғни әскери жаулау арқылы Ассирия империясын кеңейтуді бұйырды. Ашурдың осылай әскериленуі, мүмкін, аморлық жаулап алушы Шамши Адад I-дің солтүстік Месопотамияны билеген кезде Ашурды оңтүстік Энлилімен теңестіруінен туған болуы мүмкін. Орта Ассирия кезеңінде Ашур "құдайлардың патшасы" деген атаққа ие болды, бұл рөлді бұрынғы солтүстік және оңтүстік Месопотамиядағы өркениеттер Энлильге берген. Ашурды Энлильмен теңестіру немесе кем дегенде Энлильдің рөлін Ашурға ауыстыру Вавилонда да орын алды, онда бұрын маңызды емес жергілікті құдай Мардук Хаммурапи билігінде (б.з.д. 18 ғасыр) Энлиль үлгісінде пантеонның басына көтерілді. Ассириялық дін ғибадатханаларда орналасқан, монументалды құрылымдарда дамыды, олардың құрамына ғибадатхана құдайының мүсіні орналасқан орталық киелі орын және басқа құдайлардың мүсіндеріне арналған бірнеше кішігірім киелі орындар кірді. Ғибадатханалар әдетте өздігінен жететін қауымдастықтар болды; олардың өздерінің экономикалық ресурстары, көбінесе жер иеленуі түрінде, және иерархиялық ұйымдастырылған қызметкерлері болды. Кейінгі уақытта ғибадатханалар патшалық сыйлықтарға, белгілі бір салықтарға, сыйлықтарға және олжалар мен алым-салықтарға көбірек тәуелді болды. Ғибадатхананың басшысы "бас әкімші" деп аталды және Ассирия патшасына жауапты болды, себебі патша Ашурдың өмірдегі өкілі деп саналды. Ғибадатханалардағы жазбалардан астрология және экстиспицизм (өлген жануарлардың ішегін зерттеу) сияқты болжау түрлері Ассириялық діннің маңызды бөлігі болғаны көрінеді, себебі олар құдайлардың өмірдегі адамдармен байланысу құралы деп есептелді. Көптеген басқа ежелгі империялардан айырмашылығы, Неоассирия империясы өзінің гүлденген кезеңінде жаулап алынған аймақтарға өз мәдениеті мен дінін таңбаламады; Солтүстік Месопотамиядан тыс жерде Ашурға арналған маңызды ғибадатханалар салынған жоқ. Императорлық кезеңнен кейінгі кезеңде, Жаңа Ассирия империясының құлауынан кейін, ассириялықтар Ашурға және пантеонның қалған бөлігіне табынуды жалғастырды, бірақ Ассирия мемлекеті болмаса да, Ассирияның көптеген аймақтарындағы діни сенімдер әртүрлі бағытта дамыды. Селевкидтер аймақты билеген кезден бастап (б.з.д. 4-2 ғасырлар) ежелгі грек дінінің күшті ықпалы болды, көптеген грек құдайлары Месопотамия құдайларымен біріктірілді. Адиабен патшаларының яһуди дініне көшкеніне байланысты (біздің заманымыздың 1 ғасырында) яһуди дінінің де ықпалы болды. Біздің заманымызға дейінгі 1 ғасырдан бастап, Ассирия рим және парсы империялары арасындағы шекаралық аймақ ретінде, діни тұрғыдан өте күрделі және әртүрлі болды. Парсы билігінде Ашурда ескі және жаңа құдайларға табынылды. Қала екінші рет қираған 3 ғасырға дейін Ашур ең маңызды құдай болып қала берді, сол кезде ол Ассор немесе Асор деп белгілі болды. Осы кезеңде Ашурға табыну ежелгі заманда болғандай, Неоассирия империясынан 800 жыл бұрын қолданылған культтік күнтізбеге сәйкес келіп, дәл сол тәсілмен жүзеге асырылды. Ежелгі Месопотамиялық дін императорлық кезеңнен кейінгі кезеңнен кейін де бірнеше ғасырлар бойы кейбір жерлерде сақталды, мысалы Харранда кем дегенде 10 ғасырға дейін ("Харран сабиандары") және Мардинде 18 ғасырға дейін ("Шамсиях").

Knowledge of the ancient polytheistic Assyrian religion, referred to as "Ashurism" by some modern Assyrians, is mostly limited to state cults given that little can be ascertained of the personal religious beliefs and practices of the common people of ancient Assyria. The Assyrians worshipped the same pantheon of gods as the Babylonians in southern Mesopotamia. The chief Assyrian deity was the national deity Ashur. Though the deity and the ancient capital city are commonly distinguished by modern historians through calling the god Ashur and the city Assur, both were inscribed in the exact same way in ancient times (Aššur). In documents from the preceding Old Assyrian period, the city and god are often not clearly differentiated, which suggests that Ashur originated sometime in the Early Assyrian period as a deified personification of the city itself. Below Ashur, the other Mesopotamian deities were organized in a hierarchy, with each having their own assigned roles (the sun god Shamash was for instance regarded as a god of justice and Ishtar was seen as a goddess of love and war) and their own primary seats of worship (Ninurta was for instance primarily worshipped at Nimrud and Ishtar primarily at Arbela). Quintessentially Babylonian deities such as Enlil, Marduk, and Nabu were worshipped in Assyria just as much as in Babylonia, and several traditionally Babylonian rituals, such as the akitu festival, were borrowed in the north. Ashur's role as the chief deity was flexible and changed with the changing culture and politics of the Assyrians themselves. In the Old Assyrian period, Ashur was mainly regarded as a god of death and revival, related to agriculture. Under the Middle and Neo Assyrian Empire, Ashur's role was expanded and thoroughly altered. Possibly originating as a reaction to the period of suzerainty under the Mittani kingdom, Middle Assyrian theology presented Ashur as a god of war, who bestowed the Assyrian kings not only with divine legitimacy, something retained from the Old Assyrian period, but also commanded the kings to enlarge Assyria ("the land of Ashur") with Ashur's "just scepter", i. e. expand the Assyrian Empire through military conquest. This militarization of Ashur might also have derived from the Amorite conqueror Shamshi Adad I equating Ashur with the southern Enlil during his rule over northern Mesopotamia in the 18th and 17th centuries BC. In the Middle Assyrian period, Ashur is attested with the title "king of the gods", a role previous civilizations in both northern and southern Mesopotamia ascribed to Enlil. The development of equating Ashur with Enlil, or at least transferring Enlil's role to Ashur, was paralleled in Babylon, where the previously unimportant local god Marduk was elevated in the reign of Hammurabi (18th century BC) to the head of the pantheon, modelled after Enlil. Assyrian religion was centered in temples, monumental structures that included a central shrine which housed the cult statue of the temple's god, and several subordinate chapels with space for statues of other deities. Temples were typically self contained communities; they had their own economic resources, chiefly in the form of land holdings, and their own hierarchically organized personnel. In later times, temples became increasingly dependent on royal benefits, in the shape of specific taxes, offerings and donations of booty and tribute. The head of a temple was titled as the "chief administrator" and was responsible to the Assyrian king since the king was regarded to be Ashur's representative in the mortal world. Records from temples showcase that divination in the form of astrology and extispicy (studying the entrails of dead animals) were important parts of the Assyrian religion since they were believed to be means through which deities communicated with the mortal world. Unlike many other ancient empires, the Neo Assyrian Empire did at its height not impose its culture and religion on conquered regions; there were no significant temples built for Ashur outside of northern Mesopotamia. In the post imperial period, after the fall of the Neo Assyrian Empire, the Assyrians continued to venerate Ashur and the rest of the pantheon, though without the Assyrian state, religious beliefs in many parts of the Assyrian heartland diverged and developed in different directions. From the time of Seleucid rule over the region (4th to 2nd century BC) onward, there was a strong influence of the ancient Greek religion, with many Greek deities becoming syncretized with Mesopotamian deities. There was also some influence of Judaism, given that the kings of Adiabene, a vassal kingdom covering much of the old Assyrian heartland, converted to Judaism in the 1st century AD. In the 1st century BC onward, as a frontier region between the Roman and the Parthian empires, Assyria was likely highly religiously complex and diverse. Under Parthian rule, both old and new gods were worshipped at Assur. As late as the time of the city's second destruction in the 3rd century AD, the most important deity was still Ashur, known during this time as Assor or Asor. Worship of Ashur during this time was carried out in the same way as it had been in ancient times, per a cultic calendar effectively identical to that used under the Neo Assyrian Empire 800 years prior. The ancient Mesopotamian religion persisted in some places for centuries after the end of the post imperial period, such as at Harran until at least the 10th century (the "Sabians" of Harran) and at Mardin until as late as the 18th century (the Shamsīyah).

Христиандық

Шығыс шіркеуі христиан тарихының ерте кезеңінде қалыптасты. Дәстүр бойынша, христиандықты Месопотамияға апостол Тома таратқан делінеді, бірақ ассириялықтардың алғаш рет христиан дінін қабылдаған уақыты белгісіз. Арбела қаласы ерте христиан орталығы болған; Арбеланың кейінгі жылнамасына сәйкес, Арбела 100 жылы епископтық орынға айналған, бірақ осы құжаттың сенімділігі ғалымдар арасында даулы. Дегенмен, Арбела мен Киркук Сасанидтер дәуірінде және одан кейінгі ислам кезеңінде маңызды христиан орталықтары болғандығы белгілі. Кейбір деректерге сәйкес, христиандық Ассирияда 1-ші ғасырдың ортасында Эдессалық әулие Таддейдің Осроин патшасы Абгар V-ті дінге көшірген кезде қалыптасқан. 3-ші ғасырдан бастап христиан діні аймақтағы басты дінге айналғаны және Мәсіх ежелгі Месопотамия құдайларын ығыстырғаны анық. Ассириялықтар осы уақытқа дейін христиандық ой-пікірді дамытуға үлес қосыпты; 1-ші ғасырда христиан ассириялық жазушы Татиан Евангелияның синоптикалық жинағын жазған. Бүгінде христиан діні ассириялықтардың сәйкес бөлігі болса да, ассириялық христиандар ғасырлар бойы әртүрлі христиан дін тобына бөлінген. Көне Шығыс Ассирия шіркеуі, оның жақтастары көбінесе "несториандар" деп аталады, әлі де бар, сонымен қатар басқа маңызды шығыс шіркеулеріне Халдей католик шіркеуі (16-шы ғасырда бөлінген), Сирия православие шіркеуі, Сирия католик шіркеуі және 1968 жылы Көне Шығыс Ассирия шіркеуінен бөлінген Көне Шығыс шіркеуі жатады. Бұл шіркеулер ғасырлар бойы ерекшеленсе де, олардың көпшілігі әлі де литургиялық, рухани және теологиялық негіздерді сақтайды. Американдық пресвитериандық миссионерлердің миссионерлік қызметінің нәтижесінде протестантизмнің әртүрлі бағыттарын ұстанатын ассириялықтар да бар. Көне Шығыс Ассирия шіркеуі көптеген христиан тармақтары тарапынан "несториандық" және еретикалық деп есептелуіне байланысты, ол Таяу Шығыс шіркеулер кеңесіне қабылданбады және Католик шіркеуі мен Православ шіркеуі арасындағы теологиялық диалог жөніндегі бірлескен халықаралық комиссияның жұмысына қатыспайды. Бұл экуменизмге ұмтылмағандығын білдірмейді. 1994 жылы Папа Иоанн Павел II және Патриарх Динкха IV Католик шіркеуі мен Көне Шығыс Ассирия шіркеуі арасындағы ортақ христологиялық декларацияға қол қойды, содан бері осы бағытта жұмыстар жалғастырылуда. Тарихи тұрғыдан алғанда, экуменизмге кедергі келтірген басты мәселе – ассириялық шіркеулерде қолданылатын және Католик шіркеуі үшін маңызды деп саналатын институт сөздері жоқ Адай мен Мари литургиясының ежелгі мәтіні болды. Бұл кедергі 2001 жылы жойылды, Католик діндарлары бұл мәтінді, оның сөздері болмаса да, католик дінінде жарамды деп тануға болатынын шешті. Ассириялық және Халдей шіркеулерін қайта біріктіруге де күш салынуда. 1996 жылы Динкха IV және Халдей шіркеуінің патриархы Рафаэль I Бидавид бірлікке жету үшін ортақ ұсыныстар тізіміне қол қойды, оны 1997 жылы екі шіркеудің синодтары бекітті.

The Church of the East developed early in Christian history. Though tradition holds that Christianity was first spread to Mesopotamia by Thomas the Apostle, the exact timespan when the Assyrians were first Christianized is unknown. The city of Arbela was an important early Christian center; according to the later Chronicle of Arbela, Arbela became the seat of a bishop already in AD 100, but the reliability of this document is questioned among scholars. It is however known that both Arbela and Kirkuk later served as important Christian centers in the Sasanian and later Islamic periods. According to some traditions, Christianity took hold in Assyria when Saint Thaddeus of Edessa converted King Abgar V of Osroene in the mid 1st century AD. From the 3rd century AD onward, it is clear that Christianity was becoming the major religion of the region, with Christ replacing the old Mesopotamian deities. Assyrians had by this time already intellectually contributed to Christian thought; in the 1st century AD, the Christian Assyrian writer Tatian composed the influential Diatessaron, a synoptic rendition of the gospels. Though Christianity is today an intrinsic part of Assyrian identity, Assyrian Christians have over the centuries splintered into a number of different Christian denominations. Though the prominent Assyrian Church of the East, the followers of which have often been termed "Nestorians", continues to exist, other prominent eastern churches include the Chaldean Catholic Church, which split off in the 16th century, the Syriac Orthodox Church, the Syriac Catholic Church, and the Ancient Church of the East, which branched off from the Assyrian Church of the East in 1968. Though these churches have been distinct for centuries, they still follow much of the same liturgical, spiritual and theological foundation. There are also Assyrian followers of various denominations of Protestantism, chiefly due to missions by American missionaries of the Presbyterian Church. Because the Assyrian Church of the East remains dismissed as "Nestorian" and heretical by many other branches of Christianity, it has not been admitted into the Middle East Council of Churches and it does not take part in the Joint International Commission for Theological Dialogue Between the Catholic Church and the Orthodox Church. This does not mean that efforts to approach ecumenism have not been undertaken. In 1994, Pope John Paul II and Patriarch Dinkha IV signed the Common Christological Declaration Between the Catholic Church and the Assyrian Church of the East, with some further efforts also having been made in the years since. Historically, the main obstacle in the way of ecumenism has been the ancient text Liturgy of Addai and Mari, used in the Assyrian churches, wherein the anaphora does not contain the Words of Institution, seen as indispensable by the Catholic Church. This obstacle was removed in 2001, when the Catholic Congregation for the Doctrine of the Faith determined that the text could be considered valid in Catholicism as well, despite the absence of the words. Some efforts have also been made to approach reunification of the Assyrian and Chaldean churches. In 1996, Dinkha IV and Patriarch Raphael I Bidawid of the Chaldean Church signed a list of common proposals to move toward unity, approved by synods of both churches in 1997.