Ассирия патшасы Сеннахиримнің өмірі мен әскери жорықтары

Кіріспе

Ассирия патшасы

Сеннахирим (неоассириялық клинопись: немесе , «Сін бауырларды алмастырды» дегенді білдіреді) – 705 ж. әкесі Саргон II қайтыс болғаннан бастап 681 ж. өзі қайтыс болғанға дейін Жаңа Ассирия империясының патшасы. Саргонидтер әулетінің екінші патшасы Сеннахирим, оның Леванттағы жорығын баяндайтын Еврей Киелі кітабындағы рөлі үшін ең танымал ассириялық патшалардың бірі. Оның билік ету кезеңіндегі басқа оқиғаларға 689 ж. Бабыл қаласын қиратуы және соңғы үлкен ассириялық астанасы Ниневиді қайта жаңартуы мен кеңейтуі жатады. Сеннахирим – ең күшті және кең аумақты ассириялық патшалардың бірі болғанымен, империясының оңтүстік бөлігін құрайтын Бабылдың бағындырылуы қиынға соқты. Сеннахиримнің Бабылмен байланысты көптеген проблемалары халдей тайпасының басшысы Мардук-апла-иддин II-ден туындады, ол Сеннахиримнің әкесі оны жеңгенге дейін Бабылдың патшасы болған. 705 ж. таққа отырғаннан кейін Мардук-апла-иддин Бабылді қайта басып алып, эламдықтармен одақтасты. 700 ж. Сеннахирим оңтүстікті қайта бағындырғанымен, Мардук-апла-иддин оған қарсы қиындықтар тудыруын жалғастырды, мүмкін Леванттағы ассириялық вассалдарды көтеріліс жасауға итермеледі, бұл 701 ж. Левант соғысына әкеп соқты. Бабыл мен эламдықтар Сеннахиримнің үлкен ұлы Ашшур-надин-шумиді тұтқындап, өлтіргеннен кейін, Сеннахирим оны Бабылдағы жаңа вассалы деп жариялаған еді. Бабыл өзінің аумағында болғандықтан, оның көптеген әскери науқандарының нысаны болды және ұлының өліміне себеп болды, сондықтан ол 689 ж. қаланы қиратты. Левант соғысында оңтүстік Леванттағы мемлекеттер, әсіресе Езекия патшаның Яһуда патшалығы солтүстікке қарағанда оңай бағындырылмады. Сондықтан ассириялықтар Яһудаға басып кірді. Киелі кітапта Құдайдың періште арқылы Иерусалимді қоршауды тоқтатып, ассириялық әскерді жойғаны айтылса да, Езекияның толық жеңіліске ұшырағаны күмәнді, өйткені ол науқан соңында Сеннахиримге мойынсұнды. Қазіргі заманғы жазбаларда, тіпті Ассирияның жаулары жазған жазбаларда да, Иерусалимде ассириялықтардың жеңілгені туралы ештеңе айтылмаған. Сеннахирим Ассирияның астанасын Ниневиге көшірді, онда ол тәждік ханзада кезінде көп уақыт өткізген. Ниневиді өзінің империясына лайық астанаға айналдыру үшін ол ежелгі тарихтағы ең амбициозды құрылыс жобаларының бірін бастады. Ол қаланың аумағын кеңейтіп, алып қабырғалар, көптеген ғибадатханалар және патшалық бақтар салдырды. Оның қаладағы ең танымал туындысы – Оңтүстік-Батыс сарайы, оны Сеннахирим «Байқас сарайым» деп атады. Ұлы ұлы және мұрагер ханзада Ашшур-надин-шуми қайтыс болғаннан кейін, Сеннахирим бастапқыда екінші ұлы Арда-Мулисуды мұрагер деп белгіледі. Бірақ 684 ж. белгісіз себептермен оны кіші ұлы Есархаддонмен ауыстырды. Сеннахирим Арда-Мулисудың мұрагер ретінде қайта тағайындалуына қатысты барлық өтініштерін елемеді, ал 681 ж. Арда-Мулису мен оның ағасы Набу-шар-узур Сеннахиримді өлтірді, билікті өздеріне қаратуды үміттенді. Бабыл мен Левант оның өлімін Құдайдың жазасы ретінде қабылдады, ал Ассирияның орталық аймағы ашу мен үреймен жауап берді. Арда-Мулисудың таққа отыруы кейінге шегерілді, ал Есархаддон әскер жинап, Ниневиді басып алып, Сеннахиримнің ниетіне сәйкес өзін патша етіп жариялады.

Sennacherib (Neo Assyrian cuneiform: or , meaning "Sîn has replaced the brothers") was the king of the Neo Assyrian Empire from the death of his father Sargon II in 705BC to his own death in 681BC. The second king of the Sargonid dynasty, Sennacherib is one of the most famous Assyrian kings for the role he plays in the Hebrew Bible, which describes his campaign in the Levant. Other events of his reign include his destruction of the city of Babylon in 689BC and his renovation and expansion of the last great Assyrian capital, Nineveh. Although Sennacherib was one of the most powerful and wide ranging Assyrian kings, he faced considerable difficulty in controlling Babylonia, which formed the southern portion of his empire. Many of Sennacherib's Babylonian troubles stemmed from the Chaldean tribal chief Marduk apla iddina II, who had been Babylon's king until Sennacherib's father defeated him. Shortly after Sennacherib inherited the throne in 705BC, Marduk apla iddina retook Babylon and allied with the Elamites. Though Sennacherib reclaimed the south in 700BC, Marduk apla iddina continued to trouble him, probably instigating Assyrian vassals in the Levant to rebel, leading to the Levantine War of 701 BC, and himself warring against Bel ibni, Sennacherib's vassal king in Babylonia. After the Babylonians and Elamites captured and executed Sennacherib's eldest son Aššur nādin šumi, whom Sennacherib had proclaimed as his new vassal king in Babylon, Sennacherib campaigned in both regions, subduing Elam. Because Babylon, well within his own territory, had been the target of most of his military campaigns and had caused the death of his son, he destroyed the city in 689BC. In the Levantine War, the states in the southern Levant, especially the Kingdom of Judah under King Hezekiah, were not subdued as easily as those in the north. The Assyrians thus invaded Judah. Though the biblical narrative holds that divine intervention by an angel ended the Assyrian siege of Jerusalem by destroying the Assyrian army, an outright defeat is unlikely as Hezekiah submitted to Sennacherib at the end of the campaign. Contemporary records, even those written by Assyria's enemies, do not mention the Assyrians being defeated at Jerusalem. Sennacherib transferred the capital of Assyria to Nineveh, where he had spent most of his time as crown prince. To transform Nineveh into a capital worthy of his empire, he launched one of the most ambitious building projects in ancient history. He expanded the size of the city and constructed great city walls, numerous temples and a royal garden. His most famous work in the city is the Southwest Palace, which Sennacherib named his "Palace without Rival". After the death of his eldest son and crown prince Aššur nādin šumi, Sennacherib originally designated his second son Arda Mulissu heir. He later replaced him with a younger son, Esarhaddon, in 684BC, for unknown reasons. Sennacherib ignored Arda Mulissu's repeated appeals to be reinstated as heir, and in 681BC, Arda Mulissu and his brother Nabu shar usur murdered Sennacherib, hoping to seize power for themselves. Babylonia and the Levant welcomed his death as divine punishment, while the Assyrian heartland probably reacted with resentment and horror. Arda Mulissu's coronation was postponed, and Esarhaddon raised an army and seized Nineveh, installing himself as king as intended by Sennacherib.

Ата-бабалары мен ерте өмір

Сеннахирим – б.з.д. 722 – 705 жылдары Ассирия патшасы, ал б.з.д. 710 – 705 жылдары Вавилон патшасы болған Саргон II-нің ұлы және ізбасары. Сеннахиримнің анасы кім болғаны белгісіз. Тарихи тұрғыдан алғанда, Сеннахиримнің Саргонның әйелі Аталияның ұлы болғаны туралы пікір кең таралған, бірақ қазір бұл күмәнді деп саналады. Сеннахиримнің анасы болу үшін Аталия ең кешінде б.з.д. 760 жылы туған және кем дегенде б.з.д. 692 жылға дейін өмір сүрген болуы керек, себебі сол жылы ол «патша ана» ретінде куәландырылған, бірақ 1980 жылдары Нимрудта табылған Аталияның қабірі оның қайтыс болғанда 35 жасқа толмағанын көрсетеді. Ассириолог Жозет Элайи Сеннахиримнің анасы Саргонның тағы бір әйелі Раима болуы ықтимал деп санайды; 1913 жылы табылған Ассур (бұрынғы Ассирия астанасы) қаласынан алынған стела оны «Сеннахиримнің анасы» деп атайды. Раиманың бар екендігі – 2014 жылы стеладағы жазуды оқу нәтижесінде жақында ғана анықталды. Саргон өзінің бұрынғы патша Тиглат Пилесер III-нің ұлы екенін мәлімдеген, бірақ бұл белгісіз, өйткені Саргон Тиглат Пилесердің басқа ұлы Шалманесер V-тен тақты тартып алды.

Сеннахирим шамамен б.з.д. 745 жылы Нимрудта дүниеге келген. Егер Саргон Тиглат-Пилесердің ұлы болса, онда Сеннахирим Нимрудтағы патша сарайында өскен және жастық шағының көп бөлігін сонда өткізген болар еді. Саргон патша болғаннан кейін де Нимрудта тұруын жалғастырды, 710 жылы қаладан шығып Вавилонға, ал кейіннен 706 жылы жаңа астанасы Дур Шаррукинге көшті. Саргон Вавилонға көшіп келген кезде, тәж мұрагері Сеннахирим Нимрудтан кетіп, Ниневидедегі резиденциясында тұрып жатқан еді. Ниневи Тиглат-Пилесердің тұсында Ассирия тәж мұрагерінің ресми ордасы болған. Тәж мұрагері ретінде Сеннахирим Тарбисуда да мүлікке ие болған. Патша тәрбиешісі Хуни Сеннахиримді және оның бауырларын тәрбиелеген. Олар сумер және аккад тілдерінде оқу мен жазуды үйреніп, арифметиканы меңгерген. Сеннахиримнің бірнеше ағасы және кем дегенде бір қарындасы болған. Оның туылмай тұрып қайтыс болған ағаларынан басқа, Сеннахиримнің бірнеше кіші ағалары болды, олардың кейбіреулері 670 жылы тірі болғандығы айтылады, содан кейін Сеннахиримнің ұлы және ізбасары Есархаддонның қызметінде болды. Сеннахиримнің жалғыз апасы Ахат Абиша Табал патшасы Амбариске тұрмысқа шықты, бірақ Саргонның Табалға қарсы алғашқы сәтті жорығынан кейін Ассирияға оралған болуы мүмкін. Сеннахиримнің аты, Sîn aḥḥē erība, аккад тілінде «Син (ай құдайы) ағайындылардың орнын басты» дегенді білдіреді. Бұл атау, әрине, Сеннахиримнің Саргонның тұңғыш ұлы емес, оның барлық ағалары оның туылған кезде қайтыс болғандықтан қойылған. Еврей тілінде оның есімі Snḥryb, ал арамей тілінде Шнх’ryb деп аударылған. 670 жылғы құжатқа сәйкес, Ассирияда қарапайым адамға Сеннахирим (сол кездегі бұрынғы патша) есімін беру заңсыз болды, өйткені бұл құдайға қарсы келу деп саналды.

Саннахирим - мұрагер ханзада

Тақ мұрагері ретінде Саннахирим патшалық билікті әкесімен бірге немесе Саргон жорыққа кеткен кезде оның орнына биледі. Саргон Ассирияның орталық аймақтарынан ұзақ уақытқа кеткен кезде Сеннахиримнің резиденциясы Жаңа Ассирия империясының үкімет орталығына айналған, мұрагер ханзада маңызды әкімшілік және саяси жауапкершіліктерді мойнына алған. Сеннахиримге сеніп тапсырылған зор жауапкершіліктер патша мен мұрагер ханзада арасындағы сенімділікті көрсетеді. Саргон мен Сеннахирим бейнеленген суреттерде олар пікірталас жүргізіп, теңдей көрінеді. Регент ретінде Сеннахиримнің басты міндеті – Ассириялық әміршілер мен генералдармен қарым-қатынас орнату және империяның кең ауқымды әскери барлау желісін бақылау еді. Сеннахирим ішкі істерді басқарды және империядағы құрылыс жобаларының барысы туралы Саргонды үнемі хабардар етіп отырды. Саргон оған аудиенция сыйлықтарын және табыс жинауды да тапсырды. Мұндай қаржылық ресурстарды бөліскең соң Сеннахирим әкесіне хат жазып, қабылдаған шешімдерін жеткізді. Әкесіне жазған хатында Сеннахирим оған құрметпен қарағанын және олардың достық қарым-қатынаста болғанын көрсетеді. Ол әкесінің сөзін ешқашан бұймаған, хаттарынан Саргонды жақсы білгенін және оған ұнамды болуға тырысқанын аңғаруға болады. Белгісіз себептермен Саргон оны ешқашан әскери жорықтарына алып жүрмеген. Элаидің пікірінше, Сеннахирим әкесінің бұл әрекетіне ренжіген болуы мүмкін, себебі ол әскери жеңістермен байланысты даңқтан қағылған. Дегенмен, Сеннахирим өзі патша болуға жетілгеніне қарамастан, Саргонға қарсы әрекет етпеді немесе тақты басып алуға тырыспады.

Ассирия мен Бабыл

Сеннахирим патша болған кезде, Жаңа Ассирия империясы Таяу Шығыста отыз жылдан астам уақыт бойы үстемдік құрды, негізінен жақсы жаттығудан өткен және кез келген замандас мемлекеттің әскерінен басым тұратын, ірі армиясының арқасында. Оңтүстікте орналасқан Вавилония да бір кезде қуатты мемлекет болғанмен, бұл кезеңде ішкі тартыстар мен тиімді ұйымдастырылған армияның болмауынан оның солтүстік көршісінен әлсіз болды. Вавилон халқы әртүрлі этникалық топтарға бөлінген, олардың мүдделері мен ұстанымдары әртүрлі болды. Киш, Ур, Урук, Борсиппа, Ниппур және Бабыл сияқты қалалардың көп бөлігін ежелгі вавилондықтар басқарса, ең оңтүстік аймақтың көп бөлігін басшылары жиі жанжалға түсетін халдей тайпалары биледі. Арамейлер беделді елдердің шетінде тұрып, айналасындағы жерлерді тонаумен танымал болды. Осы үш топтың ішкі соғыстарының салдарынан Вавилония ассириялықтардың жорықтары үшін тартымды нысана болып табылды. Екі мемлекет б.з.д. 14 ғасырда Орта Ассирия империясының пайда болуынан бері бәсекелесіп келді, ал б.з.д. 8 ғасырында ассириялықтар үнемі басымдыққа ие болды. Вавилонияның ішкі және сыртқы әлсіздігі 729 ж.б.д. ассириялық патша Тиглат Пилесер III оны жаулап алуына әкелді. Ассирия империясының кеңеюі кезінде ассириялықтар көршілес мемлекеттерді жаулап алып, оларды ассириялық провинцияларға айналдырды немесе оларды тәуелді мемлекеттерге айналдырды. Ассириялықтар Вавилонның ұзақ тарихы мен мәдениетін құрметтегендіктен, ол толыққанды мемлекет ретінде сақталды, оны тағайындалған патша немесе жеке одақта Ассирия патшасы басқарды. Ассирия мен Вавилония арасындағы қарым-қатынас кейінгі ғасырлардағы Грекия мен Рим арасындағы қарым-қатынасқа ұқсас болды; Ассирияның мәдениетінің, мәтіндерінің және дәстүрлерінің көп бөлігі оңтүстіктен алынған. Ассирия мен Вавилонияның да бір тілі болды (аккад тілі). Ассирия мен Вавилон арасындағы қарым-қатынас эмоционалды болды; Жаңа Ассирия жазбалары екі елді метафоралық түрде жыныстық белгілермен көрсетеді, Ассирияны «ер», ал Вавилонды «әйел» деп атайды. Ассирияны зерттеуші Экарт Фрамның айтуынша: «Ассириялықтар Вавилонды жақсы көретін, бірақ сонымен бірге оны бақылауға ұмтылды». Вавилон өркениеттің бастауы ретінде құрметтелсе де, ол саяси мәселелерде бейтарап болуы күтілді, бірақ Ассирияның «вавилондық әйелі» осы талапты үнемі орындаудан бас тартты.

By the time Sennacherib became king, the Neo Assyrian Empire had been the dominant power in the Near East for over thirty years, chiefly due to its well trained and large army superior to that of any other contemporary kingdom. Though Babylonia to the south had also once been a large kingdom, it was typically weaker than its northern neighbor during this period, due to internal divisions and the lack of a well organized army. The population of Babylonia was divided into various ethnic groups with different priorities and ideals. Though old native Babylonians ruled most of the cities, such as Kish, Ur, Uruk, Borsippa, Nippur, and Babylon itself, Chaldean tribes led by chieftains who often squabbled with each other dominated most of the southernmost land. The Arameans lived on the fringes of settled land and were notorious for plundering surrounding territories. Because of the infighting of these three major groups, Babylonia often represented an appealing target for Assyrian campaigns. The two kingdoms had competed since the rise of the Middle Assyrian Empire in the 14th century BC, and in the 8th century BC, the Assyrians consistently gained the upper hand. Babylon's internal and external weakness led to its conquest by the Assyrian king Tiglath Pileser III in 729 BC. During the expansion of Assyria into a major empire, the Assyrians had conquered various neighboring kingdoms, either annexing them as Assyrian provinces or turning them into vassal states. Because the Assyrians venerated the long history and culture of Babylon, it was preserved as a full kingdom, either ruled by an appointed client king, or by the Assyrian king in a personal union. The relationship between Assyria and Babylonia was similar to the relationship between Greece and Rome in later centuries; much of Assyria's culture, texts and traditions had been imported from the south. Assyria and Babylonia also shared the same language (Akkadian). The relationship between Assyria and Babylon was emotional in a sense; Neo Assyrian inscriptions implicitly gender the two countries, calling Assyria the metaphorical "husband" and Babylon its "wife". In the words of the Assyriologist Eckart Frahm, "the Assyrians were in love with Babylon, but also wished to dominate her". Though Babylon was respected as the well spring of civilization, it was expected to remain passive in political matters, something that Assyria's "Babylonian bride" repeatedly refused to be.

Саргон II өлімі және оның мұрагерлігі

705 ж.б.д., Саргон, шамамен алтымыста, ассириялық әскерді Орталық Анатолиядағы Табал патшасы Гурдиге қарсы жорыққа бастап шықты. Бұл жорық апатқа ұшырады, нәтижесінде ассириялық әскер жеңіліске ұшырады және Саргон қаза тапты, ал анатолиялықтар оның денесін алып кетті. Саргонның өлімі жеңілісті одан да ауыр етті, себебі ассириялықтар құдайлар оны өткендегі үлкен қылмысы үшін жазалады деп сенді. Месопотамия мифологиясында, соғыста қаза тауып, жерленбегендердің кейінге қарайғы өмірі қорқынышты, олар мәңгілікке дейін жалқылар сияқты азап шегуге тағдырланған. 705 ж. тамызда Ассирия тағына отырғанда Сеннахирим шамамен 35 жаста болды. Ол ұзақ уақыт тәж мұрагері болғандықтан, империяны басқару тәжірибесі мол болды. Әкесінің тағдырына оның реакциясы Саргоннан алшақтау болды. Фрам Сеннахиримнің реакциясын «дегенге дейін толыққанды мойындамау» деп сипаттап, Сеннахирим «Саргонға не болғанын мойындауға және осы оқиғамен ақыл-есімен күресуге шамасы келмегендей көрінеді» деп жазды. Сеннахирим дереу Саргонның жаңа астанасы Дур-Шаррукиннен бас тартып, астананы Ниневияға көшірді. Сеннахиримнің патшалыққа келгеннен кейінгі алғашқы ісі – Тарбису қаласында өлім, апат және соғыс құдайы Нергалға арналған ғибадатхананы қайта жаңарту болды. Осылайша бұл жайтты ашық мойындамаса да, Сеннахирим жобалаушылардан Саргонның қандай күнә жасағанын сұрап, көп уақыт өткізді, мүмкін ол Вавилон құдайларын ашуға себеп болды деп ойлады. Бір мәтінде, әрине Сеннахиримнің өлімінен кейін жазылған, ол әкесі жасаған «күнәнің» мәнін зерттейтінін жариялады. 704 ж.б.д. шағын жорық (Сеннахиримнің кейінгі тарихи еңбектерінде еске алынбаған), патшаның өзі емес, Сеннахиримнің саудагерлері басқарды, Саргонның кек алу үшін Табалдағы Гурдиге қарсы жіберілді. Сеннахирим империядан Саргонның бейнесін жоюға көп уақыт пен күш жұмсады. Аула деңгейін көтеру арқылы Саргонның Ашшурдағы ғибадатханада салған суреттерін көрінбей қылды. Саргонның әйелі Аталия қайтыс болғанда, оны бұрынғы патша Тиглат-Пилесердің патшайымымен бірге, асығыс түрде бір қабірге жерледі. Саргонның есімі Сеннахиримнің жазбаларында ешқашан аталмайды.

In 705 BC, Sargon, probably in his sixties, led the Assyrian army on a campaign against King Gurdî of Tabal in central Anatolia. The campaign was disastrous, resulting in the defeat of the Assyrian army and the death of Sargon, whose corpse the Anatolians carried off. Sargon's death made the defeat significantly worse because the Assyrians believed the gods had punished him for some major past misdeed. In Mesopotamian mythology, the afterlife suffered by those who died in battle and were not buried was terrible, being doomed to suffer like beggars for eternity. Sennacherib was about 35 years old when he ascended to the Assyrian throne in August of 705 BC. He had a great deal of experience with how to rule the empire because of his long tenure as crown prince. His reaction to his father's fate was to distance himself from Sargon. Frahm characterized Sennacherib's reaction as "one of almost complete denial", writing that Sennacherib "apparently felt unable to acknowledge and mentally deal with what had happened to Sargon". Sennacherib immediately abandoned Sargon's great new capital city, Dur Sharrukin, and moved the capital to Nineveh instead. One of Sennacherib's first actions as king was to rebuild a temple dedicated to the god Nergal, associated with death, disaster and war, at the city of Tarbisu. Even with this public denial in mind, Sennacherib was superstitious and spent a great deal of time asking his diviners what kind of sin Sargon could have committed to suffer the fate that he had, perhaps considering the possibility that he had offended Babylon's deities by taking control of the city. A text, though probably written after Sennacherib's death, says he proclaimed he was investigating the nature of a "sin" committed by his father. A minor 704 BC campaign (unmentioned in Sennacherib's later historical accounts), led by Sennacherib's magnates rather than the king himself, was sent against Gurdî in Tabal to avenge Sargon. Sennacherib spent much time and effort to rid the empire of Sargon's imagery. Raising the level of the courtyard made images that Sargon had created at the temple in Assur invisible. When Sargon's wife Ataliya died, she was buried hastily and in the same coffin as another woman, the queen of the previous king Tiglath Pileser. Sargon is never mentioned in Sennacherib's inscriptions.

Бірінші Бабыл жорығы

Саргон II-нің шайқаста қаза тауып, денесі жоғалып кеткені Ассирия империясының ішінде көтерілістерге ұйтқы болды. Саргон б.з.д. 710 жылдан бастап Вавилонияны билеген, ол халдей тайпасының басшысы Мардук-апладдина II-ні жеңген кезде, ол б.з.д. 722 жылы Саргонның ізашары Шалманесер V-нің қайтысынан кейін оңтүстікті өз бақылауына алған еді. Сеннахирим де өзінен бұрынғы патшалар сияқты Ассирия мен Вавилонияның билеуші атақтарын патша болғанда қабылдады, бірақ Вавилониядағы билігі тұрақсыз болды. Саргон мен бұрынғы вавилондық билеушілерден айырмашылығы, олар өздерін Вавилонның шаханакку (вице-патшалары) деп жариялаған, қаланың құдайы Мардукқа құрмет көрсету үшін (Мардук Вавилонның ресми «патшасы» саналған), Сеннахирим өзін Вавилонның патшасы деп жариялады. Сонымен қатар, ол Мардуктың мүсініне «қол ұстаған» жоқ, яғни құдайдың бейнесіне тиіспеді, және дәстүрлі вавилондық тәжді кию рәсімі арқылы құдайды құрметтемеді. Осы құрметсіздікке ашуланып, б.з.д. 704 немесе 703 жылдары бір ай арасында болған көтерілістер оңтүстікте Сеннахиримнің билігін құлатты. Біріншіден, вавилондық Мардук-закир-шуми II таққа отырды, бірақ Мардук-апладдина, бұрын қалаға билік құрып, Сеннахиримнің әкесіне қарсы соғысқан халдей әскербасы, оны екі-төрт аптадан кейін биліктен қуырды. Мардук-апладдина Вавилония халқының көп бөлігін, қала тұрғындарын да, халдей тайпаларын да өзіне жинап, соғысуға шақырды. Одан әрі, ол қазіргі оңтүстік-батыс Ирандағы көршілес Элам мемлекетінен әскерлерді жалдады. Осы күштерді жинауға уақыт кетсе де, Сеннахирим осы оқиғаларға баяу ден қойды, бұл Мардук-апладдинаға Кута мен Киш қалаларында үлкен күштерді орналастыруға мүмкіндік берді. 704 жылы ассириялық әскердің бір бөлігі Табалда болды. Сеннахирим екі фронтты соғысты тым қауіпті деп есептегендіктен, Мардук-апладдина бірнеше ай бойы қарсылықсыз қалды. 703 жылы Табал жорығы аяқталғаннан кейін, Сеннахирим ассириялық әскерді Ассурда жинады, ол көбінесе оңтүстікке қарсы науқандар үшін жиналу орны ретінде қолданылды. Сеннахиримнің бас қолбасшысы бастаған ассириялық әскер Киш қаласының жанында коалициялық күштерге сәтсіз шабуыл жасады, бұл коалицияның заңдылығын арттырды. Алайда, Сеннахирим ассирияға қарсы күштердің екіге бөлінгенін түсінген соң, бүкіл әскерін Кутта бекінген әскердің бір бөлігін жоюға аттандырды. Содан кейін ол Киш қаласындағы жасаққа шабуыл жасап, екінші шайқаста да жеңіске жетті. Өмірінен қорқып, Мардук-апладдина майданнан қашып кеткен еді. Сеннахиримнің жазуларында жеңіс кезінде тұтқынға алынғандардың арасында араб патшайымы Ятидің інісі, Мардук-апладдинаның күйеу баласы да болды. Содан соң Сеннахирим Бабылға аттанды. Ассириялықтар көкжиекте пайда болғанда, Бабыл оларға қақпаларын ашып, қарсылықсыз берілді. Қалаға ескерту жасалды, шағын қарақшылық болды, бірақ тұрғындарына зиян келтірілмеді. Бабылда қысқа ғана демалыс алғаннан кейін, Сеннахирим мен ассириялық әскер оңтүстік Вавилония арқылы жүйелі түрде өтіп, ұйымдасқан қарсылық тағы бар жерлерде, тайпалық аймақтарда да, ірі қалаларда да тыныштандырды. Сеннахиримнің жазбаларында екі жүз мыңнан астам тұтқынның алынғаны айтылған. Оның бұрынғы Ассирия мен Вавилонияның патшасы ретінде билеу саясаты сәтсіз аяқталғандықтан, Сеннахирим басқа тәсілге көшті, Ассирия сарайында өскен тума вавилондық Бел-Ибниді оңтүстіктің вассал патшасы етіп тағайындады. Сеннахирим Бел-Ибниді «Бабылда туып, менің сарайымда жас күшіктей өскен» деп сипаттады.

Sargon II's death in the battle and the disappearance of his body inspired rebellions across the Assyrian Empire. Sargon had ruled Babylonia since 710 BC, when he defeated the Chaldean tribal chief Marduk apla iddina II, who had taken control of the south in the aftermath of the death of Sargon's predecessor Shalmaneser V in 722 BC. Like his immediate predecessors, Sennacherib took the ruling titles of both Assyria and Babylonia when he became king, but his reign in Babylonia was less stable. Unlike Sargon and previous Babylonian rulers, who had proclaimed themselves as shakkanakku (viceroys) of Babylon, in reverence for the city's deity Marduk (who was considered Babylon's formal "king"), Sennacherib explicitly proclaimed himself as Babylon's king. Furthermore, he did not "take the hand" of the Statue of Marduk, the physical representation of the deity, and thus did not honor the god by undergoing the traditional Babylonian coronation ritual. In angry response to this disrespect, revolts a month apart in 704 or 703 BC overthrew Sennacherib's rule in the south. First, a Babylonian by the name of Marduk zakir shumi II took the throne, but Marduk apla iddina, the same Chaldean warlord who had seized control of the city once before and had warred against Sennacherib's father, deposed him after just two or four weeks. Marduk apla iddina rallied large portions of Babylonia's people to fight for him, both the urban Babylonians and the tribal Chaldeans, and he also enlisted troops from the neighboring civilization of Elam, in modern day south western Iran. Though assembling all these forces took time, Sennacherib reacted slowly to these developments, which allowed Marduk apla iddina to station large contingents at the cities of Kutha and Kish. Portions of the Assyrian army were away in Tabal in 704 BC. Because Sennacherib might have considered a two front war too risky, Marduk apla iddina was left unchallenged for several months. In 703 BC, after the Tabal expedition had been completed, Sennacherib gathered the Assyrian army at Assur, often used as a mustering spot for campaigns against the south. The Assyrian army, led by Sennacherib's chief commander, launched an unsuccessful attack on the coalition forces near the city of Kish, bolstering the legitimacy of the coalition. However, Sennacherib also realized that the anti Assyrian forces were divided and led his entire army to engage and destroy the portion of the army encamped at Kutha. Thereafter, he moved to attack the contingent at Kish, winning this second battle as well. Fearing for his life, Marduk apla iddina had already fled the battlefield. Sennacherib's inscriptions state that among the captives taken after the victory was a stepson of Marduk apla iddina and brother of an Arab queen, Yatie, who had joined the coalition. Sennacherib then marched on Babylon. As the Assyrians appeared on the horizon, Babylon opened its gates to him, surrendering without a fight. The city was reprimanded, suffering a minor sack, though its citizens were unharmed. After a brief period of rest in Babylon, Sennacherib and the Assyrian army then moved systematically through southern Babylonia, where there was still organized resistance, pacifying both the tribal areas and the major cities. Sennacherib's inscriptions state that over two hundred thousand prisoners were taken. Because his previous policy of reigning as king of both Assyria and Babylonia had evidently failed, Sennacherib attempted another method, appointing a native Babylonian who had grown up at the Assyrian court, Bel ibni, as his vassal king of the south. Sennacherib described Bel ibni as "a native of Babylon who grew up in my palace like a young puppy".

Леванттағы соғыс

Бабыл соғысынан кейін Сеннахирибтің екінші жорығы Загрос тауларында болды. Сол жерде ол Тигр өзенінің шығысындағы Ясубигаллиандарды және ғасырлар бұрын Бабылды билеген касситтерді жеңді. Сеннахирибтің Леванттағы патшалықтар мен қала-мемлекеттерге қарсы бағытталған үшінші науқаны ежелгі Таяу Шығыстағы көптеген басқа оқиғалармен салыстырғанда өте жақсы құжатталған және Бірінші ғибадатхана кезеңіндегі Израиль тарихындағы ең жақсы құжатталған оқиға болып табылады. 705 жылы Езекия Яһуда патшасы ассириялықтарға жыл сайынғы салық төлеуді тоқтатып, айқын агрессивті сыртқы саясатты бастады, бұл империядағы ассириялықтарға қарсы бүліктердің жақындағы толқынынан туындаған болуы мүмкін. Езекия Мысырмен (сол кезде Кушиттердің билігінде болған) және Ашкелон қаласының ассириялықтарға қарсы патшасы Сидкиямен келісім жасасып, олардан қолдау сұрады. Солтүстік Леванттағы бұрынғы ассириялық қалалар Тир мен Сидон патшасы Лулидің төңірегіне жиналды. Сеннахирибтің жауы Мардук-апла-иддин империяның батыс вассалдары арасында ассириялықтарға қарсы сезімді күшейтті. Ол Езекия сияқты батыс билеушілеріне хат жазып, сыйлықтар жіберіп, ассириялықтарға қарсы үлкен одақ құруды үміттенеді. 701 жылы Сеннахириб алғаш рет Сирияның солтүстігіндегі хетт және финикиялық қалаларға шабуыл жасады. Осы қалалардың көптеген билеушілері бұрын да, кейін де жасағандай, Лули ассириялықтардың ашуына тап болмас үшін қашып кетіп, Сеннахирибтің қолынан құтылды. Сеннахириб оның орнына Сидонның жаңа патшасы және өзінің вассалы ретінде Этбаал есімді ақсүйекті жариялап, айналасындағы көптеген қалаларды өзінің билігіне бағындырды. Ассирияның үлкен армиясымен бетпе-бет келген Леванттың көптеген билеушілері, соның ішінде Аммонның Буду-илу, Моабтың Камусу-надби, Ашдодтың Митинти және Едомның Ая-Рамуы, Сеннахирибтің жазасынан қашу үшін тез мойынсұнды. Леванттың оңтүстігіндегі қарсылық оңай басылмады, бұл Сеннахирибті аймақты басып алуға мәжбүр етті. Ассириялықтар алғаш рет Ашкелонды басып алып, Сидкияны жеңді. Олар Бет-Дагон, Иоппе, Банай-Барқа және Азжура сияқты көптеген қалаларды қоршап алып, басып алды. Ассириялықтар Екронды қайтарып алуға дайындалғанда, Езекияның одақтасы Мысыр соғысқа араласты. Ассириялықтар Елтке қаласына жақын жердегі шайқаста мысырлықтардың жорығын жеңді. Олар Екрон мен Тимна қалаларын жаулап алды. Сеннахирибтің әскерлерінің бір бөлігі Иерусалимді қоршауға дайындалып жатқанда, Сеннахириб өзі Яһуданың маңызды қаласы Лахиске қарай аттанды. Иерусалимнің блокадасы да, Лахиштың қоршауы да Езекияға египеттік көмектің одан әрі жетуіне кедергі келтірді және аймақтағы басқа кіші мемлекеттердің патшаларын қорқытты. Лахишты қоршап алып, оны талқандағанға дейін қала ұзақ уақыт бойы қарсылық көрсетті. Қаланы басып алу үшін ассириялықтар Лахиш қабырғасының басына дейін жер мен таспен жасалған үлкен қоршау төбесін салды. Қаланы қиратып болған соң, аман қалғандарды Ассирия империясына жер аударып, кейбіреулерін Сеннахирибтің құрылыс жобаларында жұмыс істеуге, ал басқаларын патшаның жеке күзетшілеріне қызмет етуге мәжбүрледі.

After the Babylonian war, Sennacherib's second campaign was in the Zagros Mountains. There, he subdued the Yasubigallians, a people from east of the Tigris river, and the Kassites, a people who had ruled Babylonia centuries before. Sennacherib's third campaign, directed against the kingdoms and city states in the Levant, is very well documented compared to many other events in the ancient Near East and is the best documented event in the history of Israel during the First Temple period. In 705 BC, Hezekiah, the king of Judah, had stopped paying his annual tribute to the Assyrians and began pursuing a markedly aggressive foreign policy, probably inspired by the recent wave of anti Assyrian rebellions across the empire. After conspiring with Egypt (then under Kushite rule) and Sidqia, an anti Assyrian king of the city of Ashkelon, to garner support, Hezekiah attacked Philistine cities loyal to Assyria and captured the Assyrian vassal Padi, king of Ekron, and imprisoned him in his capital, Jerusalem. In the northern Levant, former Assyrian vassal cities rallied around Luli, the king of Tyre and Sidon. Sennacherib's arch enemy Marduk apla iddina encouraged the anti Assyrian sentiment among some of the empire's western vassals. He corresponded with and sent gifts to western rulers like Hezekiah, probably hoping to assemble a vast anti Assyrian alliance. In 701 BC, Sennacherib first moved to attack the Syro Hittite and Phoenician cities in the north. Like many rulers of these cities had done before and would do again, Luli fled rather than face the wrath of the Assyrians, escaping by boat until he was beyond Sennacherib's reach. In his stead, Sennacherib proclaimed a noble by the name Ethbaal as the new king of Sidon and his vassal and oversaw the submission of many of the surrounding cities to his rule. Faced with a massive Assyrian army nearby, many of the Levantine rulers, including Budu ilu of Ammon, Kamusu nadbi of Moab, Mitinti of Ashdod and Aya ramu of Edom, quickly submitted to Sennacherib to avoid retribution. The resistance in the southern Levant was not as easily suppressed, forcing Sennacherib to invade the region. The Assyrians began by taking Ashkelon and defeating Sidqia. They then besieged and took numerous cities, including Beth Dagon, Joppa, Banai Barqa, and Azjuru. As the Assyrians were preparing to retake Ekron, Hezekiah's ally, Egypt, intervened in the conflict. The Assyrians defeated the Egyptian expedition in a battle near the city of Eltekeh. They took the cities of Ekron and Timnah and Judah stood alone, with Sennacherib setting his sights on Jerusalem. While a portion of Sennacherib's troops prepared to blockade Jerusalem, Sennacherib himself marched on the important Judean city of Lachish. Both the blockade of Jerusalem and the siege of Lachish probably prevented further Egyptian aid from reaching Hezekiah, and intimidated the kings of other smaller states in the region. The siege of Lachish, which ended in the city's destruction, was so lengthy that the defenders eventually began using arrowheads made of bone rather than metal, which had run out. To take the city, the Assyrians constructed a great siege mound, a ramp made of earth and stone, to reach the top of Lachish's walls. After they had destroyed the city, the Assyrians deported the survivors to the Assyrian Empire, forcing some of them to work on Sennacherib's building projects, and others to serve in the king's personal guard.

Сеннахирим Иерусалимнің қақпасында

Сеннахирим Иерусалимде болған оқиғаларды былай деп баяндады: "Езекияға келсек, мен оны құс сияқты қамап қойдым. Мен оған қамал қақпаларын қаптатып, қала қақпасынан шығуға тыйым салдым". Осылайша, Иерусалим белгілі бір деңгейде қоршауға алынды, бірақ үлкен әскери іс-қимылдар мен тиісті жабдықтардың болмауы бұл толыққанды қоршау емес екенін көрсетті. Киелі кітапта айтылғандай, Ассирияның Рабшаке атты жоғары лауазымды шенеунігі қала қабырғасының алдында тұрып, яһудилердің қарсыласуын тоқтатып, капитуляциялауын талап етті, қоршау кезінде олардың "дәректі жеп, несеп ішетінін" қорқытты. Ассириялықтардың операция туралы есебі Сеннахиримнің жеке қатысқанын сездірсе де, бұл туралы нақты айтылмаған, ал науқанды бейнелейтін рельефтерде Сеннахиримнің Иерусалимға шабуылға дайындыққа қадағалау жасаудың орнына Лахиште тақта отырғаны көрсетілген. Киелі кітаптағы мәліметке сәйкес, Езекияға ассириялықтардың жіберген елшілері Сеннахиримге Ливна қаласымен күресіп жатқанын хабарлады. Иерусалимді қоршау туралы есеп Сеннахиримнің жылнамаларында және Сеннахиримнің Ниневиядағы сарайындағы зәулім рельефтерде сипатталған қоршаудан өзгеше, онда Лахиштің сәтті қоршауы бейнеленген, ал Иерусалимдегі оқиғалар туралы ештеңе айтылмаған. Иерусалимді қоршау толыққанды қоршау болмаса да, барлық қолдағы деректерге сүйенсек, қаланың маңында, әсіресе солтүстік жағында, зор ассириялық әскер орналасқан. Иерусалимді қоршау үлкен шайқассыз аяқталғаны белгілі болса да, оның қалай шешілгені және Сеннахиримнің зор әскерін қаланы басып алудан не тоқтатып, қоршауды неліктен тоқтатуға тура келгені белгісіз. Киелі кітаптағы мәліметке сәйкес, Езекияның әскері қала қабырғаларын қорғауға дайын тұрса да, Яхве жіберген құдайдың елшісі, құртқыш періште, Сеннахиримнің әскерін жойып, Иерусалим қақпасының алдында 185 000 ассириялық сарбазды өлтірді. Ежелгі грек тарихшысы Геродот операцияны ассириялықтардың "далалық егеуқұйрықтардың көптігінен" туған сәтсіздікке ұшырағаны ретінде сипаттады, олар ассириялық лагерьге шапсып, садақ-қуыстар мен жебелер сияқты маңызды жабдықтарды жеп қойды, осылайша ассириялықтар қарусыз қалды және қашуға мәжбүр болды. Бұл егеуқұйрықтардың шабуылы ассириялық лагерде тараған аурудың, мүмкін септикалық обаның белгісі болуы мүмкін. 2001 жылы журналист Генри Т. Оубин алғаш ұсынған балама гипотеза бойынша, Иерусалимді қоршау Мысырдан келген кушит әскерінің араласуы арқасында тоқтатылды. Бұл шайқаста ассириялықтардың толық жеңіліске ұшырауы күмәнді, өйткені сол кездегі вавилондық жылнамалар, әдетте ассириялықтардың сәтсіздіктерін атап өтуге құштар, бұл мәселеде үнсіздік сақтады. Иерусалимді қоршаудың нәтижесі белгісіз болғанына қарамастан, Левант жорығы негізінен Ассирияның жеңісі болды. Ассирия Яһуданың көптеген маңызды бекіністі қалаларын басып алып, бірнеше қалалар мен ауылдарды қиратқаннан кейін Езекия өзінің Ассирияға қарсы әрекеттерінің қателік екенін түсінді және қайтадан ассириялықтарға мойынсұнды. Ол бұрынғыдан гөрі ауыр салық төлеуге мәжбүр болды, сонымен қатар, 705 жылдан 701 жылға дейін Ниневияға жібермеген салықты да төледі. Ол сондай-ақ тұтқынға алынған Екрон патшасы Падиді босатуға мәжбүр болды, ал Сеннахирим Яһуда жерінің үлкен бөлігін көршілес Газа, Ашдод және Екрон патшалықтарына берді.

Sennacherib's account of what happened at Jerusalem begins with "As for Hezekiah like a caged bird I shut up in Jerusalem his royal city. I barricaded him with outposts, and exit from the gate of his city I made taboo for him." Thus, Jerusalem was blockaded in some capacity, though the lack of massive military activities and appropriate equipment meant that it was probably not a full siege. According to the Biblical narrative, a senior Assyrian official with the title Rabshakeh stood in front of the city's walls and demanded its surrender, threatening that the Judeans would 'eat feces and drink urine' during the siege. Although the Assyrian account of the operation may lead one to believe that Sennacherib was present in person, this is never explicitly stated and reliefs depicting the campaign show Sennacherib seated on a throne in Lachish instead of overseeing the preparations for an assault on Jerusalem. According to the biblical account, the Assyrian envoys to Hezekiah returned to Sennacherib to find him engaged in a struggle with the city of Libnah. The account of the blockade erected around Jerusalem is different from the sieges described in Sennacherib's annals and the massive reliefs in Sennacherib's palace at Nineveh, which depict the successful siege of Lachish rather than events at Jerusalem. Though the blockade of Jerusalem was not a proper siege, it is clear from all available sources that a massive Assyrian army was encamped in the city's vicinity, probably on its northern side. Though it is clear that the blockade of Jerusalem ended without significant fighting, how it was resolved and what stopped Sennacherib's massive army from overwhelming the city is uncertain. The Biblical account of the end of Sennacherib's attack on Jerusalem holds that though Hezekiah's soldiers manned the walls of the city, ready to defend it against the Assyrians, an entity referred to as the destroying angel, sent by Yahweh, annihilated Sennacherib's army, killing 185,000 Assyrian soldiers in front of Jerusalem's gates. The ancient Greek historian Herodotus describes the operation as an Assyrian failure due to a "multitude of field mice" descending upon the Assyrian camp, devouring crucial material such as quivers and bowstrings, leaving the Assyrians unarmed and causing them to flee. It is possible that the story of the mice infestation is an allusion to some kind of disease striking the Assyrian camp, possibly the septicemic plague. An alternative hypothesis, first advanced by journalist Henry T. Aubin in 2001, is that the blockade of Jerusalem was lifted through the intervention of a Kushite army from Egypt. The battle is considered unlikely to have been an outright Assyrian defeat, especially because contemporary Babylonian chronicles, otherwise eager to mention Assyrian failures, are silent on the matter. Despite the seemingly inconclusive end to the blockade of Jerusalem, the Levantine campaign was largely an Assyrian victory. After the Assyrians had seized many of Judah's most important fortified cities and destroyed several towns and villages, Hezekiah realized that his anti Assyrian activities had been disastrous military and political miscalculations and accordingly submitted to the Assyrians once more. He was forced to pay a heavier tribute than previously, probably along with a heavy penalty and the tribute that he had failed to send to Nineveh from 705 to 701 BC. He was also forced to release the imprisoned king of Ekron, Padi, and Sennacherib granted substantial portions of Judah's land to the neighboring kingdoms of Gaza, Ashdod and Ekron.

Бабыл мәселесін шешу

700 жылға қарай Вавилондегі жағдай тағы да нашарлап, Сеннахирим оған қайтадан басып кіріп, билігін бекітуге мәжбүр болды. Бел ибни енді екі тайпа басшысының – Шузубудың (кейін Вавилон патшасы болып, Мушезиб Мардук деген атпен танылды) және қарт Мардук апла-иддинаның ашық қарсылығына тап болды. Сеннахиримнің алғашқы қадамдарының бірі – Бел ибниді Вавилон тағынан шеттету болды, себебі оның қабілетсіздігі немесе құлыққа қатысы болды деген күдік туды. Ол Ассирияға қайтарылып әкелінді, содан кейін оның тағдыры туралы ешқандай мәлімет жоқ. Ассириялықтар Шузубуды іздеп, Вавилонның солтүстік батпақтарын шанырақтады, бірақ оны таппады. Содан кейін Сеннахирим Мардук апла-иддинаны ұстауға тырысты, ол халдейлермен бірге Персия шығанағы арқылы қайықпен қашып, Элам қаласы Нагитуде пана тапты. Жеңіске жеткен Сеннахирим Вавилонды басқарудың тағы бір жолын іздеді және ұлы Ашур-надин-шумиді Вавилонның қарастырылған патшасы етіп тағайындады. Ашур-надин-шуми сондай-ақ “мару решту” деген атаққа ие болды, оны “ең бағалы ұл” немесе “бірінші туған ұл” деп түсіндіруге болады. Оның Вавилон патшасы болып тағайындалуы және жаңа атағы Ашур-надин-шуми Сеннахирим қайтыс болғаннан кейін Ассирия патшасы болуға дайындалып жатқанын көрсетеді. Егер “мару решту” – “ең бағалы” дегенді білдірсе, онда мұндай атақ тек тақ мұрагеріне ғана лайық болар еді, ал егер ол “бірінші туған” дегенді білдірсе, бұл Ашур-надин-шуми мұрагер екенін де көрсетеді. Көп жағдайда ассириялықтар тұңғыш ұл мұрагер болады деген қағиданы ұстанды. Ашур-надин-шумидің тақ мұрагері болуына қосымша дәлел – Сеннахиримнің Ассур қаласында оған сарай салдырғандығы, осыны кейіннен тақ мұрагері Эсархаддон үшін де жасады. Ассирияның Вавилон патшасы ретінде Ашур-надин-шумидің орны саяси маңызды және өте нәзік болды, сонымен қатар оған бүкіл Жаңа Ассирия империясының мұрагері ретінде құнды тәжірибе берді. Келесі жылдары Вавилон салыстырмалы түрде тыныш болды, ешқандай жылнамада маңызды оқиғалар тіркелмеді. Осы уақытта Сеннахирим басқа да жорықтар жасады. 699 ж.б.д. жасаған бесінші жорығы Ниневидің солтүстік-шығысында орналасқан Джуди тауының етегіндегі ауылдарға жасалған шабуылдар сериясын қамтыды. Сеннахиримнің генералдары патшасыз көптеген шағын жорықтар жасады, соның ішінде 698 ж.б.д. Киликияда бүлік шығарған ассириялық губернатор Кируаға қарсы және 695 ж.б.д. Тегарама қаласына қарсы жорықтар. 694 ж.б.д. Сеннахирим Эламға басып кірді, жорықтың басты мақсаты Мардук апла-иддина мен басқа халдей босқындарын жою болды.

By 700 BC, the situation in Babylonia had once again deteriorated to such an extent that Sennacherib had to invade and reassert his control. Bel ibni now faced the open revolts of two tribal leaders: Shuzubu (who later became Babylonian king under the name Mushezib Marduk) and Marduk apla iddina, now an elderly man. One of Sennacherib's first measures was to remove Bel ibni from the Babylonian throne, either because of incompetence or complicity, and he was brought back to Assyria, whereafter he is not heard of again in the sources. The Assyrians searched the northern marshes of Babylonia in an attempt to find and capture Shuzubu, but they failed. Sennacherib then hunted for Marduk apla iddina, a hunt so intense the Chaldean escaped on boats with his people across the Persian Gulf, taking refuge in the Elamite city of Nagitu. Victorious, Sennacherib attempted yet another method to govern Babylonia and appointed his son Ashur nadin shumi to reign as Babylonian vassal king. Ashur nadin shumi was also titled māru rēštû, a title that could be interpreted either as the "pre eminent son" or the "firstborn son". His appointment as king of Babylon and the new title suggests that Ashur nadin shumi was being groomed to succeed Sennacherib as the king of Assyria upon his death. If māru rēštû means "pre eminent" such a title would befit only the crown prince, and if it means "firstborn", this also suggests that Ashur nadin shumi was the heir. In most cases the Assyrians followed the principle of primogeniture, wherein the oldest son inherits. More evidence in favor of Ashur nadin shumi being the crown prince is Sennacherib's construction of a palace for him at the city of Assur, something Sennacherib would also do for the later crown prince Esarhaddon. As an Assyrian king of Babylon, Ashur nadin shumi's position was politically important and highly delicate and would have granted him valuable experience as the intended heir to the entire Neo Assyrian Empire. In the years that followed, Babylonia stayed relatively quiet, with no chronicles recording any significant activity. In the meantime, Sennacherib campaigned elsewhere. His fifth campaign in 699 BC involved a series of raids against the villages around the foot of Mount Judi, located to the northeast of Nineveh. Sennacherib's generals led other small campaigns without the king present, including a 698 BC expedition against Kirua, an Assyrian governor revolting in Cilicia, and a 695 BC campaign against the city of Tegarama. In 694 BC, Sennacherib invaded Elam, with the explicit goal of the campaign being to root out Marduk apla iddina and the other Chaldean refugees.

Еламдықтардың жорығы мен кек алуы

Еламға шабуылға дайындалып жатқанда, Сеннахирим Евфрат және Тигр өзендерінде екі үлкен флот құрды. Кейін бұл флоттар Ассирия әскерін Опис қаласына жеткізді, онда кемелер құрлыққа тартылып, Евфратпен байланысқан каналға тасымалданды. Екі флот бірігіп, Парсы шығанағына қарай жүріп өтті. Парсы шығанағының төменгі бөлігінде дауыл ассириялық лагерьді су басып, әскерлер кемелерге паналауға мәжбүр болды. Олар Парсы шығанағын кесіп өтті, бірақ Сеннахиримнің жазбаларында көрсетілгендей, бұл сапар қиын болды, себебі теңіз құдайы Эаға қайта-қайта құрбандық шалынды. Елам жағалауына сәтті қонғаннан кейін, ассириялықтар Халдей қашқындарын қуып, шабуыл жасады, бұл оқиға Бабыл және Ассирия деректерінде ассириялықтар үшін жақсы аяқталғанын көрсетеді. Сеннахиримнің жорық туралы есебі бұл істі «үлкен жеңіс» деп сипаттайды және ассириялық әскер басып алып, тонаған бірнеше қалаларды тізімдейді. Сеннахирим ақыры Мардук-апла-иддиннан кек алды, бірақ оның ас жауы Еламға ассириялықтар келгенге дейін табиғи себептерден қайтыс болғандықтан, оны көру мүмкін болмады. Содан кейін соғыс күтпеген жаңа бағытқа бұрылды, Елам патшасы Халлуташ Иншушинак I, ассириялық әскердің үйден алыс екенін пайдаланып, Вавилонға шабуыл жасады. Халдей әскерлерінің көмегімен Халлуташ Иншушинак Сиппар қаласын басып алып, онда Ашур-надин-шумиді тұтқынға алып, Еламға қайтарды. Ашур-надин-шуми туралы ешқандай хабар болмады, ол, әдетте, өлім жазасына кесілген болар. Ашур-надин-шумидің орнына, тума вавилондық Нергал-ушезиб Вавилон патшасы болды. Вавилон жазбалары Нергал-ушезибтің Халлуташ Иншушинак тағайындағанын көрсетеді, ал ассириялық жазбалар оның вавилондықтардың өзі таңдағанын айтады. Оңтүстік Вавилонияда еламдықтармен қоршалып қалған ассириялық әскер Халлуташ Иншушинақтың ұлын шайқаста өлтірді, бірақ кем дегенде тоғыз айға қамауға алынды. Нергал-ушезиб патшалық билігін нығайтуға тырысып, жағдайды пайдаланып, Ниппур қаласын басып алып, тонады. Бірнеше айдан кейін ассириялықтар оңтүстік қала Урукқа шабуыл жасап, оны басып алды. Нергал-ушезиб осы оқиғадан қорқып, эламдықтардан көмек сұрады. Урукты алғаннан кейін жеті күн өткен соң ассириялықтар мен вавилондықтар Ниппурда шайқасты, онда ассириялықтар шешуші жеңіске жетті, еламдық-вавилондық әскерді талқандап, Нергал-ушезибті тұтқынға алды, осылайша оңтүстіктегі қамаудан арылды. Сеннахирим бірнеше ай бұрын бабыл және еламдық күштерден жасырын өтіп кеткен, сондықтан соңғы шайқаста болған жоқ, оның орнына Ассириядан қосымша әскермен келген болуы мүмкін. Ол оңтүстік әскеріне қосылғаннан кейін Вавилонмен соғыс жеңіске жетті. Көп ұзамай Еламда көтеріліс болды, нәтижесінде Халлуташ Иншушинак биліктен қуылды және Құтур Нахунте таққа отырды. Еламның қаупін жоюға бел буған Сеннахирим бұрынғы соғыста Еламның бақылауындағы Дер қаласын қайта басып алып, Солтүстік Еламға ілгеріледі. Құтур Нахунте ассириялықтарға қарсы тиімді қорғаныс ұйымдастыра алмады және олармен күресуден бас тартып, таулы Хайдалу қаласына қашты. Бірақ қысқа уақыттан кейін ауа райының нашарлауы Сеннахиримді кері шегінуге және үйге қайтуға мәжбүр етті.

In preparation for his attack on Elam, Sennacherib assembled two great fleets on the Euphrates and the Tigris. The latter fleet was then used to transport the Assyrian army to the city of Opis, where the ships were then pulled ashore and transported overland to a canal that linked to the Euphrates. The two fleets then combined into one and continued down to the Persian Gulf. At the head of the Persian Gulf, a storm flooded the Assyrian camp and the Assyrian soldiers had to take refuge on their ships. They then sailed across the Persian Gulf, a journey which Sennacherib's inscriptions indicate was difficult since repeated sacrifices were made to Ea, the god of the deep. Successfully landing on the Elamite coast, the Assyrians then hunted and attacked the Chaldean refugees, something that both Babylonian and Assyrian sources hold went well for the Assyrians. Sennacherib's account of the campaign describe the affair as a "great victory" and list several cities taken and sacked by the Assyrian army. Although Sennacherib at last got his revenge on Marduk apla iddina, his arch enemy had not lived to see it, having died of natural causes before the Assyrians landed in Elam. The war then took an unexpected turn as the king of Elam, Hallutash Inshushinak I, took advantage of the Assyrian army being so far away from home to invade Babylonia. With the aid of surviving Chaldean troops, Hallutash Inshushinak took the city of Sippar, where he also managed to capture Ashur nadin shumi and take him back to Elam. Ashur nadin shumi was then never heard from again, probably having been executed. In Ashur nadin shumi's place, a native Babylonian, Nergal ushezib, became Babylon's king. Babylonian records ascribe Nergal ushezib's rise to power to being appointed by Hallutash Inshushinak, whereas Assyrian records state that he was chosen by the Babylonians themselves. The Assyrian army, by now surrounded by the Elamites in southern Babylonia, managed to kill the son of Hallutash Inshushinak in a skirmish but remained trapped for at least nine months. Wishing to consolidate his position as king, Nergal ushezib took advantage of the situation and captured and plundered the city of Nippur. Some months later, the Assyrians attacked and captured the southern city of Uruk. Nergal ushezib was frightened by this development and called on the Elamites for aid. Just seven days after taking Uruk, the Assyrians and Babylonians met in battle at Nippur, where the Assyrians won a decisive victory; routing the Elamite Babylonian army and capturing Nergal ushezib, finally free from their entrapped position in the south. Through some unknown means, Sennacherib had managed to slip by the Babylonian and Elamite forces undetected some months prior and was not present at the final battle, instead probably being on his way from Assyria with additional troops. Once he rejoined his southern army, the war with Babylonia was already won. Soon thereafter, a revolt broke out in Elam which saw the deposition of Hallutash Inshushinak and the rise of Kutur Nahhunte to the throne. Determined to end the threat of Elam, Sennacherib retook the city of Der, occupied by Elam during the previous conflict, and advanced into northern Elam. Kutur Nahhunte could not organize an efficient defense against the Assyrians and refused to fight them, instead fleeing to the mountain city of Haidalu. Shortly thereafter, the severe weather forced Sennacherib to retreat and return home.

Бабылдың жойылуы

Нергал-Ушезиб жеңіліп, эламдықтар қашқанмен, Бабыл Сеннахиримге бағынбады. Б.з.д. 700 жылы оңтүстікке шабуыл жасаған Сеннахирим іздеп таппаған бүлікші Шузубу Мұшезиб Мардук деген атпен қайта пайда болды және сыртқы қолдаусыз Бабыл тағына отырды. 692 жылы патша болғандықтан, бірақ ассириялық дереккөздерде 691 жылға дейін «қозғалыс жасаған» деп сипатталмағандықтан, оның билігі бастапқыда Сеннахирим тарапынан қабылданған болуы мүмкін. Эламда да билік алмасты, онда Кутур Нахунте Хумбан менанудың пайдасына биліктен шеттетілді, ол тағы бір рет ассириялықтарға қарсы коалицияны құрастыра бастады. Мұшезиб Мардук Хумбан менануға пара беріп, оның қолдауын қамтамасыз етті. Ассирия жазбалары Хумбан менанудың Бабылды қолдау туралы шешімін ақылсыздық деп есептеп, оны «ешқандай сезімі мен ой-өрісі жоқ адам» деп сипаттады. Сеннахирим Халуле қаласының жанында жауларымен шайқасты. Хумбан менану мен оның қолбасшысы Хумбан ундаша бабылдықтар мен эламдықтардың әскерін басқарды. Халуле шайқасының нәтижесі белгісіз, өйткені екі тараптың да жазбалары үлкен жеңіске жеткенін мәлімдейді. Сеннахирим өзінің жылнамасында Хумбан ундашаның өлтірілгенін және жау патшаларының өмірін сақтап қашып кеткенін айтады, ал вавилондық жылнамалар ассириялықтардың кері шегінгенін мәлімдейді. Егер шайқаста оңтүстік жеңіске жетсе, ассириялықтардың ұшыраған сәтсіздіктері аз болуы керек еді, өйткені Вавилон 690 жылдың жазының соңында қоршауда болды (және бұл кезде біраз уақыттан бері қоршауда болған). Алайда ассириялықтар Бабылға бірден шабуыл жасамады, өйткені олардың әскери әрекеттері басқа жерде тіркелген. 1973 жылы ассириолог Джон А. Бринкман оңтүстік жағы шайқаста жеңіске жеткені мүмкін, бірақ көптеген шығындарға ұшыраған болуы мүмкін екенін жазды, өйткені Сеннахиримнің екі жауы да шайқастан кейін өз тақтарында қалды. 1982 жылы ассириолог Луи Д. Левин бұл шайқастың, мүмкін, ассириялықтардың жеңісі болғанын, бірақ шешуші емес екенін жазды, және оңтүстік жақтың жеңіліп, қашқанын болса да, ассириялықтардың Бабылға қарсы жорылы уақытша тоқтатылды. Бабыл елшілері ассириялықтардың жолдан ауытқуын олардың шегінуі ретінде түсіндірді. 690 жылы Хумбан менану инсульт алды және жақ сүйегі қозғалмай қалды, сөйлеуге қабілетсіз болды. Осы жағдайды пайдаланып, Сеннахирим Бабылға қарсы соңғы жорығын бастады. Бабылдықтар бастапқыда жеңіске жеткен болса да, бұл ұзаққа созылмады, және сол жылы Бабылдың қоршауы толыққанды басталды. Бабыл 689 жылы Сеннахиримге түскеннен кейін, он бес айдан астам қоршауда болғаннан кейін, қиын жағдайда болған болар еді. Сеннахирим бір кезде Саргонның Бабылді басып алуының салдары мен қаланың ренжіген құдайларының әкесінің құлауында ойнаған рөлі туралы алаңдаса да, 689 жылы қалаға деген көзқарасы өзгерді. Ақырында Сеннахирим Бабылді қиратуға шешім қабылдады. Бринкман Сеннахиримнің мінез-құлқының өзгеруіне ұлына кек қайтару және империясының шекарасында оның билігіне қайта-қайта қарсы шыққан қаладан шаршауы себеп болды деп сенді. Бринкманның айтуынша, Сеннахирим Бабылдың құдайларына деген сүйіспеншілігін жоғалтқан болуы мүмкін, өйткені олар өз халқына оған шабуыл жасауға түрткі болған. Сеннахиримнің өзі қаланы жойғаны туралы былай деп жазды:

Despite the defeat of Nergal ushezib and the flight of the Elamites, Babylonia did not surrender to Sennacherib. The rebel Shuzubu, hunted by Sennacherib in his 700 BC invasion of the south, had resurfaced under the name Mushezib Marduk and, seemingly without foreign support, acceded to the throne of Babylon. As he was king by 692 BC, but not described in Assyrian sources as "revolting" until 691 BC, it is possible that his rule was initially accepted by Sennacherib. There was also a change in rulership in Elam, where Kutur Nahhunte was deposed in favor of Humban menanu, who began assembling the anti Assyrian coalition once more. Mushezib Marduk ensured Humban menanu's support by bribing him. The Assyrian records considered Humban menanu's decision to support Babylonia to be unintelligent, describing him as a "man without any sense or judgement". Sennacherib met his enemies in battle near the city of Halule. Humban menanu and his commander, Humban undasha, led the Babylonian and Elamite forces. The outcome of the Battle of Halule is unclear since the records of both sides claim a great victory. Sennacherib claims in his annals that Humban undasha was killed and that the enemy kings fled for their lives whereas the Babylonian chronicles claim that it was the Assyrians who retreated. If the battle was a southern victory, the setback faced by the Assyrians would have to have been minor as Babylon was under siege in the late summer of 690 BC (and had apparently been under siege for some time at that point). The Assyrians had not marched on Babylon immediately, however, as military actions are recorded elsewhere. In 1973, the Assyriologist John A. Brinkman wrote that it was likely that the southerners won the battle, though probably suffering many casualties, since both of Sennacherib's enemies still remained on their respective thrones after the fighting. In 1982, Assyriologist Louis D. Levine wrote that the battle was probably an Assyrian victory, though not a decisive one and that though the southerners had been defeated and fled, the Assyrian advance on Babylon itself was temporarily halted. The Assyrian army's diversion from its course could then be interpreted by the Babylonian chroniclers as an Assyrian retreat. In 690 BC, Humban menanu suffered a stroke and his jaw became locked in a way that prevented him from speaking. Taking advantage of the situation, Sennacherib embarked on his final campaign against Babylon. Although the Babylonians were successful initially, that was short lived, and in the same year, the siege of Babylon was already well underway. It is likely Babylon would have been in a poor position once it fell to Sennacherib in 689 BC, having been besieged for over fifteen months. Although Sennacherib had once anxiously considered the implications of Sargon's seizure of Babylon and the role that the city's offended gods may have played in his father's downfall, his attitude towards the city had shifted by 689 BC. Ultimately, Sennacherib decided to destroy Babylon. Brinkman believed that Sennacherib's change in attitude came from a will to avenge his son and tiring of a city well within the borders of his empire repeatedly rebelling against his rule. According to Brinkman, Sennacherib might have lost the affection he once had for Babylon's gods because they had inspired their people to attack him. Sennacherib's own account of the destruction reads:

Сеннахирим қаланы қиратқанмен, ол әлі де Бабылдың ежелгі құдайларынан қорқып жүрді. Ол өзінің жорығы туралы баяндауында Бабылдың құдайларының ғибадатханалары жауларына қаржылай қолдау көрсеткенін атап өтті. Құдайлардың меншігін тартып алу және олардың мүсіндерін қирату туралы жазба орындарында «Мен» деген сөздің орнына «Менің халқым» деген сөз қолданылады. Бринкман мұны 1973 жылы ғибадатханалардың тағдыры үшін кінәлі Сеннахиримнің өзіне емес, ғибадатхана қызметкерлерінің шешімдеріне және ассириялықтардың әрекеттеріне қалдыратынын түсіндірді. Қала қиратылғанда, Сеннахирим Мардуктың мүсінін ғана емес, ғибадатханалар мен құдайлардың мүсіндерін де қиратып, оларды Ассирияға алып кетті. Бұл жағдай Бабыл мен оның құдайларын жоғары бағалаған Ассурдың өзінде қорқыныш тудырды. Сеннахирим өз елдестеріне діни үгіт-насихат арқылы өз әрекеттерін ақтауға тырысты. Бұл жорықтың бір элементі ретінде Мардуктың Ашшурдың алдында сотталғандығы туралы аңызын шығарды. Бұл мәтін бөлшекті, бірақ Мардукты ауыр қылмыс жасады деп тапқан сияқты. Сеннахирим Бабылдың бүлікшілерін бабылдықтардың жаратылыс аңыздарымен теңестіріп, Бабылды зұлым жын-пері әйел тәңірі Тиаматпен, ал өзін Мардукпен бірдейлендірді. Ашур Мардуктың орнын жаңа жылдық мейрамда басып, мейрамның ғибадатханасында Бабылдың қиратылған қиындыларынан жасалған символдық қазанды орналастырды. Бабылда Сеннахиримнің саясаты халықтың көп бөлігі арасында терең жек көруді тудырды. Сеннахиримнің мақсаты Бабылді саяси бірлік ретінде толыққанды жою болды. Кейбір солтүстік Бабыл аймақтары Ассирия провинцияларына айналғанмен, ассириялықтар Бабылді қайта құруға тырыспады, және сол кездегі оңтүстік жылнамалары бұл дәуірді «патшасыз» кезең деп атады, онда елде патша болған жоқ.

Ниневи қайта қалпына келтірілді

Бабылмен соңғы соғыстан кейін Сеннахирим үлкен әскери жорықтарға қатыспай, жаңа астанасы Ниневиді жақсартуға көбірек уақыт арнады. Ниневи мыңдаған жылдар бойы Солтүстік Месопотамияның маңызды қаласы болған. Адам қоныстануының ең ерте іздері б.з.д. 7-мыңжылдыққа жатады, ал б.з.д. 4-мыңжылдықтан бастап солтүстікте маңызды әкімшілік орталыққа айналды. Сеннахирим қаланы жаңа астанасы еткеннен кейін, ол ежелгі тарихтағы ең маңызды құрылыс жобаларының біріне айналды, оның билігіне дейін елеусіз болған халде толығымен өзгерді. Оның әкесінің жаңа астанасы Дур-Шаррукин бұрынғы астанасы Нимрудтың көшірмесі болса, Сеннахирим Ниневиді өркениетті әлемді таң қалдыратын сұлулығы мен көлемімен ерекшеленетін қалаға айналдыруды жоспарлады. Ниневидегі құрылыс жобасы туралы алғашқы жазбалар б.з.д. 702 жылға жатады және цитадельдің оңтүстік-батыс бөлігінде салынған үлкен сарай – Оңтүстік-Батыс сарайының құрылысына қатысты. Сеннахирим бұл сарайды "экалу ша шанина ла ишу" деп атады, яғни "Теңдесі жоқ сарай". Құрылыс кезінде кішкентай сарай бұзылып, сарай төбесінің бөліктерін бұзған су ағыны басқа бағытқа бұрылды, ал жаңа сарай тұрған терраса орнатылып, 160 қабат кірпіш биіктігіне дейін көтерілді. Көптеген жазбалар сарайдың аяқталғанын көрсетсе де, бұл ежелгі Ассириядағы құрылыс жобалары туралы жазудың қалыпты тәсілі болды. Ниневидің қайта жаңғырту туралы Сеннахиримнің алғашқы есептерінде сипатталған Ниневи сол кезде тек оның қиялында ғана болған қала еді. Б.з.д. 700 жылға қарай Оңтүстік-Батыс сарайының тақ бөлмесінің қабырғалары салынып, көп ұзамай оның ішінде көптеген рельефтер орнатылды. Сарайды салудың соңғы кезеңі – Ассирия сәулетінің ерекшелігі – бұқалар мен арыстандарды бейнелейтін алып мүсіндерді орнату болды. Ниневиде осындай тас мүсіндер қазылғанмен, жазуларда бағалы металдардан жасалған деп айтылған алып мүсіндер әлі де табылмай отыр. Сарайдың шатыры батыстағы таулардан әкелінген кипарис пен кедр ағаштарынан салынды, сарай көптеген терезелер арқылы жарықтандырылды және ішкі жағы күміс пен қола шегелермен, ал сыртқы жағы жылтыр кірпіштермен безендірілді. Құрылыстың іргесіндегі төбеге қарап, ғимараттың ұзындығы мен ені өлшенді. Сеннахиримнің патшайымы Ташметту Шарратқа байланысты аудандағы тас арыстанға жазылған жазуда патша мен патшайымның жаңа сарайда денсаулықпен және ұзақ өмір сүрулеріне деген үміт білдірілген. Жазуда былай делінген: Саргонның Дур-Шаррукинде салған сарайына ұқсас болғанымен, Сеннахиримнің сарайы, әсіресе оның ішіндегі суреттерінде кейбір айырмашылықтар бар. Саргонның рельефтері патшаны ассириялық аристократияның басқа мүшелеріне жақын көрсетеді, ал Сеннахиримнің суреттерінде патша көліктің үстінде отырып, айналасындағылардан биік тұрады. Оның рельефтерінде үлкен көріністер бейнеленген, кейбіреулері құстың көзінен қарағандай. Сондай-ақ, өнерде табиғилыққа жақындау үлгілері бар; Саргон сарайының бұқаларының алып мүсіндері оларды бес аяқты етіп бейнелейді, осылайша екі жағынан төрт аяғы және алдыңғы жағынан екі аяғы көрінеді, ал Сеннахиримнің бұқаларының барлығы төрт аяқты. Сеннахирим жаңа сарайының бақтарын жасап, империясының және одан тыс жерлерден түрлі өсімдіктер мен шөптер әкелді. Мақта өсімдігі Үндістаннан әкелінген болуы мүмкін. Кейбіреулер ежелгі әлемнің жеті кереметінің бірі саналатын Вавилонның Аспан бақтарының шын мәнінде Ниневидегі осы бақтар болғанын болжайды. Экхарт Фрам бұл идеяны Вавилонның өзіндегі таңғажайып патшалық бақтарының болуына байланысты ықтимал емес деп санайды. Сарайдан басқа, Сеннахирим Ниневидегі басқа да құрылыс жобаларын қадағалады. Ол қаланың оңтүстік бөлігінде үлкен екінші сарай салды, ол әскери жабдықтарды сақтау үшін қойма ретінде және ассириялық армияның тұрақты бөлігі үшін тұрақты жай ретінде қызмет етті. Көптеген храмдар салынды және қалпына келтірілді, олардың көпшілігі Куюнджик төбесінде (Оңтүстік-Батыс сарайы орналасқан жерде), соның ішінде Син құдайына арналған храм (патшаның өзінің атымен аталатын). Сеннахирим қаланың оңтүстігін кеңейтіп, қалың қабырғалармен қоршалған, биіктігі және қалыңдығы зор ормен жабдықталған қамалдар тұрғызды.

After the final war with Babylon, Sennacherib dedicated his time to improving his new capital at Nineveh rather than embarking on large military campaigns. Nineveh had been an important city in northern Mesopotamia for millennia. The oldest traces of human settlement at its location are from the 7th millennium BC, and from the 4th millennium BC and onward it formed an important administrative center in the north. When Sennacherib made the city his new capital it experienced one of the most ambitious building projects in ancient history, being completely transformed from the somewhat neglected state it had been in before his reign. Whereas his father's new capital, Dur Sharrukin, was more or less an imitation of the previous capital of Nimrud, Sennacherib intended to make Nineveh into a city whose magnificence and size astonished the civilized world. The earliest inscriptions discussing the building project at Nineveh date to 702 BC and concern the construction of the Southwest Palace, a large residence constructed in the southwestern part of the citadel. Sennacherib called this palace the ekallu ša šānina la išu, the "Palace without Rival". During the construction process, a smaller palace was torn down, a stream of water which had been eroding parts of the palace mound was redirected and a terrace which the new palace was to stand on was erected and raised to the height of 160 layers of brick. Though many of these early inscriptions talk about the palace as if it were already completed, this was the standard way of writing about building projects in ancient Assyria. The Nineveh described in Sennacherib's earliest accounts of its renovation was a city which at that point only existed in his imagination. By 700 BC the walls of the Southwest Palace's throne room were being constructed, followed shortly by the many reliefs to be displayed within it. The final step in the palace's construction was the erection of colossal statues depicting bulls and lions, characteristic of Late Assyrian architecture. Though such stone statues have been excavated at Nineveh, similar colossal statues mentioned in the inscriptions as being made of precious metals remain missing. The roof of the palace was constructed with cypress and cedar recovered from the mountains in the west, and the palace was illuminated through multiple windows and decorated with silver and bronze pegs on the inside and glazed bricks on the outside. The full structure, going by the mound it was built on, measured long and wide. An inscription on a stone lion in the quarter associated with Sennacherib's queen, Tashmetu sharrat, contains hopes that the king and queen would both live healthily and long within the new palace. The text of the inscription, written in an unusually intimate way, reads:

Though probably conceived as a structure like the palace Sargon built at Dur Sharrukin, Sennacherib's palace, and especially the artwork featured within it, shows some differences. Though Sargon's reliefs usually show the king as close to other members of the Assyrian aristocracy, Sennacherib's art usually depicts the king towering above everyone else in his vicinity due to being mounted in a chariot. His reliefs show larger scenes, some almost from a bird's eye point of view. There are also examples of a more naturalistic approach in the art; where colossal statues of bulls from Sargon's palace depict them with five legs so that four legs could be seen from either side and two from the front, Sennacherib's bulls all have four legs. Sennacherib constructed beautiful gardens at his new palace, importing various plants and herbs from throughout his empire and beyond. Cotton plants may have been imported from as far away as India. Some suggest the famous Hanging Gardens of Babylon, one of the Seven Wonders of the Ancient World, were actually these gardens in Nineveh. Eckhart Frahm considers this idea unlikely on account of the impressive royal gardens in Babylon itself. Besides the palace, Sennacherib oversaw other building projects at Nineveh. He built a large second palace at the city's southern mound, which served as an arsenal to store military equipment and as permanent quarters for part of the Assyrian standing army. Numerous temples were built and restored, many of them on the Kuyunjik mound (where the Southwest Palace was located), including a temple dedicated to the god Sîn (invoked in the king's own name). Sennacherib also massively expanded the city to the south and erected enormous new city walls, surrounded by a moat, up to high and thick.

Құрлық, кісі өлтіру және мұрагерлік

Оның тұңғыш ұлы және мұрагер ханзада Ашур-надин-шуми жоғалып кеткен кезде, оның өлім жазасына кесілгені болжамдалады, Сеннахириб өзінің тұңғыш аман қалған ұлы Арда-Мулисуды жаңа мұрагер ханзада ретінде таңдады. Арда-Мулису б.з.д. 684 жылға дейін бірнеше жыл мұрагер лауазымын атқарды, содан кейін Сеннахириб оны кіші інісі Есархаддонмен кенеттен алмастырды. Арда-Мулисудың кенеттен жұмыстан босатылуының себебі белгісіз, бірақ оның қатты көңілі қалғаны сол кездегі жазулардан анық көрінеді. Есархаддонның ықпалды анасы Нақия, Сеннахирибті Есархаддонды мұрагер етіп таңдауға көндірген болуы мүмкін. Арда-Мулису қызметінен босатылғанына қарамастан, ол танымал тұлға болып қала берді, және кейбір вассалдар оны тақ мұрагері ретінде жасырын түрде қолдады. Сеннахириб Арда-Мулисуды Есархаддонға адал болуға ант беруге мәжбүр етті, бірақ Арда-Мулису әкесінен оны мұрагер ретінде қайтадан қалпына келтіру үшін көп өтініш жасады. Сеннахириб Арда-Мулисудың танымалдылығы артып келе жатқанын байқап, өзінің тағайындалған мұрагері үшін қорқыныш сезіне бастады, сондықтан ол Есархаддонды батыс провинцияларына жіберді. Есархаддонның жер аударылуы Арда-Мулисуды қиын жағдайға салды, өйткені ол өзінің танымалдылығының шыңына жеткенімен, ағасына қарсы әрекет етуге күші жетпеді. Осы мүмкіндікті пайдалану үшін Арда-Мулису тез әрекет етуге және күшпен таққа отыруға шешім қабылдады. Ол өзінің тағы бір кіші ағасы Набу-шар-узурмен «қозғалыс келісімін» жасады, және 681 жылдың 20 қазанында олар Ниневияның ғибадатханаларының бірінде, мүмкін, Сінге арналған ғибадатханада, әкесіне шабуыл жасап, өлтірді. Сол кездегі әлемдегі ең күшті империялардың бірінің билеушісі Сеннахирибтің өлтірілуі замандастарын қатты таңқалдырды. Таяу Шығыстағы адамдар бұл жаңалықты қатты эмоциялармен және әртүрлі сезімдермен қабылдады. Левант және Вавилония халқы қуанышпен қарсы алып, Сеннахирибтің оларға қарсы болған қатыгез науқандары үшін бұл Құдайдың жазасы деп жариялады, ал Ассириядағы реакция ыза мен үрей болған болуы мүмкін. Бұл оқиға көптеген дереккөздерде, соның ішінде Киелі кітапта да жазылған, онда Арда-Мулису Адраммелех деп аталған. Бірақ, құдалықтарының сәттілігіне қарамастан, Арда-Мулису таққа отыра алмады. Патшаның өлтірілуі оның өзінің жақтастары арасында наразылық тудырды, бұл оның таж кию мүмкіндігін кешіктірді, ал осы уақытта Есархаддон әскер жинады. Арда-Мулису мен Набу-шар-узур жинаған әскер империяның батыс бөлігіндегі Ханигалбат аймағында Есархаддонның әскерлерімен кездесті. Сол жерде олардың көптеген әскерлері дезертирлік жасап, Есархаддонға қосылды, ол қарсылықсыз Ниневияға жорық жасап, Ассирияның жаңа патшасы болды. Таққа отырғаннан кейін көп ұзамай Есархаддон өзіне қол жеткізген барлық қастандықшылар мен саяси жауларын, соның ішінде ағаларының отбасыларын да жазалап өлтірді. Ниневиядағы патша сарайының қауіпсіздігімен айналысқан барлық қызметшілер өлтірілді. Арда-Мулису мен Набу-шар-узур бұл тазалаудан аман қалды, және солтүстік Урарту патшалығына жер аударылды.

When his eldest son and original crown prince, Ashur nadin shumi, disappeared, presumably executed, Sennacherib selected his eldest surviving son, Arda Mulissu, as the new crown prince. Arda Mulissu held the position of the heir apparent for several years until 684 BC when Sennacherib suddenly replaced him with his younger brother Esarhaddon. The reason for Arda Mulissu's sudden dismissal is unknown, but it is clear from contemporary inscriptions that he was very disappointed. Esarhaddon's influential mother, Naqi'a, may have played a role in convincing Sennacherib to choose Esarhaddon as heir. Despite his dismissal, Arda Mulissu remained a popular figure, and some vassals secretly supported him as the heir to the throne. Sennacherib forced Arda Mulissu to swear loyalty to Esarhaddon, but Arda Mulissu made many appeals to his father to reinstate him as heir. Sennacherib noted the increasing popularity of Arda Mulissu and came to fear for his designated successor, so he sent Esarhaddon to the western provinces. Esarhaddon's exile put Arda Mulissu in a difficult position as he had reached the height of his popularity but was powerless to do anything to his brother. To take advantage of the opportunity, Arda Mulissu decided he needed to act quickly and take the throne by force. He concluded a "treaty of rebellion" with another of his younger brothers, Nabu shar usur, and on 20 October 681 BC, they attacked and killed their father in one of Nineveh's temples, possibly the one dedicated to Sîn. The murder of Sennacherib, ruler of one of the world's strongest empires at the time, shocked his contemporaries. People throughout the Near East received the news with strong emotions and mixed feelings. The denizens of the Levant and Babylonia celebrated the news and proclaimed the act as divine punishment because of Sennacherib's brutal campaigns against them, while in Assyria the reaction was probably resentment and horror. Many sources recorded the event, including the Bible, where Arda Mulissu is called Adrammelech. Despite the success of their conspiracy, Arda Mulissu could not seize the throne. The murder of the king caused some resentment against him by his own supporters which delayed his potential coronation, and in the meantime, Esarhaddon had raised an army. The army raised by Arda Mulissu and Nabu shar usur met Esarhaddon's forces in Hanigalbat, a region in the western parts of the empire. There, most of their soldiers deserted and joined Esarhaddon, who then marched on Nineveh without opposition, becoming the new king of Assyria. Shortly after taking the throne, Esarhaddon executed all of the conspirators and political enemies within his reach, including his brothers' families. Every servant involved with the security of the royal palace at Nineveh was executed. Arda Mulissu and Nabu shar usur survived this purge, escaping as exiles to the northern kingdom of Urartu.

Отбасы және балалар

Ассирия патшаларының дәстүрі бойынша, Сеннахиримнің көп әйелдері болды. Оның екі әйелі Ташметту шаррат (Tašmetu šarrat) және Нақия (Naqiʾā) деп аталады. Екеуі де патшайым болған-болмағаны белгісіз, бірақ сол кездегі дереккөздер патшаның отбасында бірнеше әйел болғанымен, бір уақытта тек біреуі ғана патшайым және басты жұбай ретінде танылатындығын көрсетеді. Сеннахиримнің билігінің көп бөлігінде патшайым Ташметту шаррат болды, оның аты сөзбе-сөз "Ташметум – патшайым" дегенді білдіреді. Жазбаларда Сеннахирим мен Ташметту шарраттың махаббатқа толы қарым-қатынаста болғаны айтылады, патша оны "жақын әйелім" деп атап, оның сұлулығын көпшілік алдында мақтап отырған. Нақияның патшайым атағын алғаны белгісіз. Есариадтың тұсында ол "патша ана" деп аталды, бірақ ол Есариадтың анасы болғандықтан, бұл атақ оған Сеннахиримнің билігінің соңында немесе Есариадтың өзі берген болуы мүмкін. Ташметту шаррат ұзақ уақыт басты жұбай болғанымен, Нақия Есариадтың билігі кезіндегі рөлімен бүгінде жақсы танымал. Ол Сеннахиримнің әйелдерінің бірі болғаннан кейін, аккад тілінде "Закûту" (Нақияның арамейше аты) деген ат алды. Екі атының болуы Нақияның Ассириядан тыс жерде туғанын көрсетеді – мүмкін Вавилонияда немесе Левантта, бірақ оның тегіне қатысты ешқандай нақты дәлел жоқ. Сеннахиримнің кем дегенде жеті ұлы мен бір қызы болған. Нақияның ұлы Есариадтан басқа, Сеннахиримнің қай әйелі оның қалған балаларының анасы болғаны белгісіз. Ташметту шаррат кем дегенде біреуінің анасы болған болуы мүмкін. Олардың есімдері:
Ашур надин шуми (Aššur nādin šumi) – әлде Сеннахиримнің үлкен ұлы. 700 жылы Бабыл патшасы және тақ мұрагері болып тағайындалған ол, 694 жылы эламиттар тұтқындап өлтіргенге дейін екі лауазымда да қызмет еткен.
Ашур или мубаллиссу (Aššur ili muballissu) – Сеннахиримнің екінші үлкен ұлы болуы мүмкін (оны "екінші ұл" мағынасындағы māru terdennu деп атайды). Ол "Ашурдың аяғынан туған" деп аталған, бұл оның діни қызметкер ретінде белгілі бір рөл атқарғанын көрсетеді. Әкесі оған б.з.д. 700 жылға дейін Ассурда үй берген, сондай-ақ кейін Ниневиде қазылған құнды құмыра да сыйлаған.
Арда Мулисси (Arda Mulišši) – 694 жылы Ашур надин шуми қайтыс болған кезде Сеннахиримнің тұңғыш тірі ұлы, ол 694 жылдан 684 жылға дейін тақ мұрагері болып қызмет еткен, кейін белгісіз себептермен оның орнын Есариад басып алған. Ол 681 жылы б.з.д. Сеннахиримнің өліміне себеп болған қастандық ұйымдастырған, өзі билікке талаптанған. Оның әскері Есариадтан жеңілгеннен кейін, ол Урартуға қашып кеткен.
Ашур шуму ушабши (Aššur šumu ušabši) – Сеннахиримнің балаларының тізбесіндегі орны белгісіз ұлы. Сеннахирим оған Ниневиде үй берген. Бұл үйдің құрылысы туралы жазулары бар кірпіштер Ниневиде қазылған, бұл Ашур шуму ушабши үй бітпей тұрып қайтыс болғанын көрсетеді.
Есариаддон (Aššur aḫa iddina) – б.з.д. 684-681 жылдары Сеннахиримнің тақ мұрагері болған кіші ұлы, ол Сеннахиримнен кейін Ассирия патшасы болды, 681 жылдан 669 жылға дейін билік еткен.
Нергал шуму ибни (Nergal šumu ibni) – Сеннахиримнің тағы бір ұлының қайта құрылған аты (шежіредегі толық аты жоқ). Ол үлкен штатты жұмысқа алған, соның ішінде жеке ат бағып күтуші Сама да болған. Ол 683 жылы аталған ақпарат берушімен бір адам болуы мүмкін. Оның аты Nergal shumu usur деп қайта құрылуы мүмкін. Нергал шуму ибни Арда Мулисумен бірге тақ мұрагері болып қызмет еткен болуы мүмкін, мүмкін Вавилонияның мұрагері ретінде, бірақ дәлелдер нақты емес.
Набу шар-усур (Nabû šarru uṣur) – Арда Мулисумен бірге Сеннахиримді өлтіріп, билікті басып алу жоспарына қатысқан кіші ұлы. Олар Арда Мулисумен бірге Урартуға қашып кеткен.
Шаддиту (Šadditu) – Сеннахиримнің қыздарының ішіндегі аты белгілі жалғыз Шаддиту жер сату құжаттарында кездеседі және оның қауіпсіздігі үшін дұғалар жасалған. Ол Нақияның қызы болған болуы мүмкін, өйткені ол Есариадтың тұсында патша отбасында орын алған. Ол немесе басқа қызы 672 жылы б.з.д. Шушанку есімді египеттік ақсүйекке үйленген. Ниневиде қазылған кішкентай тақташада Гилгамеш сияқты Месопотамияның аңыздағы батырларының есімдері мен кейбір жеке есімдер тізілген. Ашур или мубаллиссу есімі жеке есімдер тізімінде, сондай-ақ Ашур надин шуми (немесе Ашур шуму ушабши) және Есариаддон ретінде қайта құрылған фрагменттік есімдермен қатар келгендіктен, басқа жеке есімдер де Сеннахиримнің ұлдарының есімдері болуы мүмкін. Бұл есімдерге Іле'е булуту Ашшур, Ашшур мукканиш илия, Ана Ашшур таклак, Ашшур бани бели, Самаш андуллашу (немесе Самаш саламшу) және Ашшур шакин лити жатады.

As was traditional for Assyrian kings, Sennacherib had a harem of many women. Two of his wives are known by name—Tashmetu sharrat (Tašmetu šarrat) and Naqi'a (Naqiʾā). Whether both held the position of queen is uncertain, but contemporary sources suggest that though the king's family included multiple women, only one at a time would be recognized as queen and primary consort. For most of Sennacherib's reign, the queen was Tashmetu sharrat, whose name literally means "Tashmetum is queen". Inscriptions suggest that Sennacherib and Tashmetu sharrat had a loving relationship, with the king referring to her as "my beloved wife" and publicly praising her beauty. Whether Naqi'a ever held the title of queen is unclear. She was referred to as the "queen mother" during Esarhaddon's reign, but as she was Esarhaddon's mother, the title may have been bestowed upon her either late in Sennacherib's reign or by Esarhaddon. Though Tashmetu sharrat was the primary consort for longer, Naqi'a is more well known today for her role during Esarhaddon's reign. When she became one of Sennacherib's wives, she took the Akkadian name Zakûtu (Naqi'a being an Aramaic name). Having two names could point to Naqi'a being born outside Assyria proper—possibly in Babylonia or in the Levant—but there is no substantial evidence for any theory regarding her origin. Sennacherib had at least seven sons and one daughter. Except for Esarhaddon, who is known to be Naqi'a's son, which of Sennacherib's wives were his children's mothers is unknown. Tashmetu sharrat is likely to have been the mother of at least some of them. Their names were:
Ashur nadin shumi (Aššur nādin šumi) – probably Sennacherib's eldest son. Appointed king of Babylon and crown prince in 700 BC, he served as both until his capture and execution by the Elamites in 694 BC. Ashur ili muballissu (Aššur ili muballissu) – probably Sennacherib's second eldest son (he is called māru terdennu, meaning "second son"). He is mentioned as being "begotten at the feet of Ashur", suggesting that he held some role in the priesthood. His father gave him a house at Assur, probably at some point before 700 BC, and a precious vase later excavated at Nineveh. Arda Mulissu (Arda Mulišši) – Sennacherib's eldest living son by the time of Ashur nadin shumi's death in 694 BC, he served as his crown prince from 694 BC until 684 BC, when for unknown reasons he was replaced as heir by Esarhaddon. He orchestrated the 681 BC conspiracy which ended in Sennacherib's death in hopes of taking the throne for himself. After his troops were defeated by Esarhaddon, he escaped to Urartu. Ashur shumu ushabshi (Aššur šumu ušabši) – a son whose place in Sennacherib's sequence of children is unknown. Sennacherib gave him a house in Nineveh. Bricks bearing inscriptions discussing the construction of this house were later excavated at Nineveh, possibly indicating that Ashur shumu ushabshi had died before the house was completed. Esarhaddon (Aššur aḫa iddina) – a younger son who served as Sennacherib's crown prince 684–681 BC and succeeded him as the king of Assyria, reigning from 681 to 669 BC. Nergal shumu ibni (Nergal šumu ibni) – the reconstructed name (the full name of the prince is missing in the inscriptions) of another son of Sennacherib. He is mentioned as having employed a large staff, including a personal horse raiser called Sama. He might be the same person as an information officer mentioned in 683 BC. His name might alternatively be reconstructed as Nergal shumu usur. Nergal shumu ibni might have served as crown prince alongside Arda Mulissu, possibly as the intended heir to Babylonia, but the evidence is inconclusive. Nabu shar usur (Nabû šarru uṣur) – a younger son who joined Arda Mulissu in his plot to murder Sennacherib and seize power. He escaped with Arda Mulissu to Urartu. Shadditu (Šadditu) – The only one of Sennacherib's daughters known by name, Shadditu appears in land sale documents and protective rituals were conducted on her behalf. She was probably a daughter of Naqi'a as she retained a place in the royal family during Esarhaddon's reign. She or another daughter was married to an Egyptian noble named Shushanqu in 672 BC. A small tablet excavated at Nineveh lists the names of mythological Mesopotamian heroes, such as Gilgamesh, and some personal names. As the name Ashur ili muballissu appears in the list of personal names, alongside fragmentary names that could possibly be reconstructed as Ashur nadin shumi (or Ashur shumu ushabshi) and Esarhaddon, it is also possible that the other personal names were names of further sons of Sennacherib. These names include Ile''e bullutu Aššur, Aššur mukkaniš ilija, Ana Aššur taklak, Aššur bani beli, Samaš andullašu (or Samaš salamšu) and Aššur šakin liti.

Кейіпкер

Сеннахиримнің тұлғасын анықтау үшін оның патшалық жазулары қолданылады. Бұл жазуларды патша емес, оның хатшылары жазған. Олар патшаны бұрынғы және қазіргі билеушілердің барлығынан жақсырақ көрсету үшін жасалған. Сонымен қатар, ассириялық патшалардың жазбаларында көбінесе әскери және құрылыс мәселелері ғана сипатталған, және олар өте қалыптасқан, патшадан патшаға көп өзгешелік жоқ. Жазуларды зерттеп, оларды басқа патшалардың жазбаларымен және патшалық емес жазбалармен салыстыру арқылы Сеннахиримнің мінез-құлқының кейбір аспектілерін анықтауға болады. Басқа ассириялық патшалардың жазбаларындағыдай, оның да мақтаныш пен жоғары өзімдік санасы байқалады, мысалы: «Ашшур, құдайлардың әкесі, барлық билеушілердің арасында маған берік қарады және менің қару-жарағымды (патшалық) тақтарда отырғандардың бәрінен артық етті». Бірнеше жерде Сеннахиримнің зор ақыл-парасаты айтылады, мысалы: «Ниншику құдайы маған дана Адапуға тең кең түсінік берді және маған мол білім сыйлады». Көптеген жазуларда ол «барлық билеушілердің ең біріншісі» (ašared kal malkī) және «жетілген адам» (eṭlu gitmālu) деп аталады. Сеннахиримнің патша болғанда өзінің туған есімін сақтап қалуы, оның 21 тікелей ізашарының кем дегенде 19-ы осылай істегенімен салыстырғанда, оның өзіне сенімді екенін көрсетеді. Сеннахирим өзінің билігінің басталуымен жаңа дәуірде жекелеген із қалдыруды көздегенін көрсететін «оңды қорғаушы» және «әділеттілікті сүйетін» сияқты ассириялық патшалар ешқашан қолданбаған бірнеше жаңа атақтарды қабылдады. Сеннахирим патша болған кезде ол 15 жылдан астам Саргонның мұрагер ханзадасы болған және империяның басқаруын жақсы білген. Көптеген ассириялық патшалардың (оның ішінде әкесінің) айырмашылығы, Сеннахирим өзін жаулап алушы ретінде көрсеткен жоқ және әлемді жаулап алуға қатты ниет білдірген жоқ. Керісінше, оның жазбаларында оның билігінің ең маңызды бөлігі ретінде көлемді құрылыс жобалары сипатталған. Сеннахиримнің жорықтарының көп бөлігі жаулап алуға емес, оның билігіне қарсы көтерілістерді басуға, жоғалған аумақтарды қайтаруға және оның құрылыс жобаларын қаржыландыру үшін қазынаны қамтамасыз етуге бағытталған. Оның қолбасшыларының бірнеше жорықтарға өзі емес, басшылық еткені, оның бұрынғы патшаларға қарағанда жорықтарға аз қызығушылық танытқанын көрсетеді. Сеннахиримнің жазбаларындағы оның ассириялық жауындарына жасаған қатыгез жазалары туралы айтылғандар шындыққа сай келмеуі мүмкін. Олар сондай-ақ үгіт-насихат және психологиялық соғыс үшін қорқыту құралдары ретінде қолданылған. Әлемді билеуге қызығушылық танытпаса да, Сеннахирим бүкіл әлемді басқаруды білдіретін Месопотамияның дәстүрлі атақтарын алды: «әлемнің патшасы» және «дүниенің төрт бұрышының патшасы». «Қуатты патша» және «батыр патша» сияқты басқа атақтар оның күші мен ұлылығын, сондай-ақ «батыр жауынгер» (zikaru qardu) және «құйқын жабайы бұқа» (rīmu ekdu) сияқты епітеттерді көрсетті. Сеннахирим өзінің барлық жорықтарын, тіпті сәтсіз болғандарын да, өзінің есептерінде жеңістер ретінде сипаттады. Бұл оның жеке мақтанышынан емес, оның қол астындағылары жеңіліссіз жорықты құдайлардың оның билігін қолдамайтынының белгісі деп қарастырғаннан болуы мүмкін. Сеннахирим құдайлардың оны қолдап отырғанына толық сенімді болды. Фрамның пікірінше, әкесінің апатты тағдырынан кейін Сеннахирим посттравматикалық стресс бұзылысынан зардап шеккен болуы мүмкін. Көрсетілген мәліметтерге сүйенсек, Сеннахирим жаман жаңалықты естігенде тез ашуланып, қатысты психологиялық мәселелерге тап болған. Оның ұлы және мұрагері Есархаддон өзінің жазбаларында «алу жындысы» Сеннахиримді қинағанын және оның ешбір болжамшы бастапқыда патшаға жындының белгілерін байқағанын айтуға батыл болмағанын айтады. Алу жындысының мәні толыққанды түсініксіз, бірақ қазіргі заманғы құжаттарда сипатталған типтік белгілеріне өздерін танымау, көздің қарамағының тарылуы, дене мүшелерінің кернеулі болуы, сөйлей алмау және құлақтардың шулап тұруы жатады. Фрам және ассириолог Джулиан Рид Сеннахиримді феминист деп санауға болатынын ойлады. Сарайдағы әйелдер Сеннахиримнің билігінде бұрынғы ассириялық патшаларға қарағанда жоғары мәртебелі орындарға ие болды және артықшылықтардан пайдаланды. Оның әйел туыстарына қатысты саясатының себептері белгісіз. Ол билікті күшті генералдар мен магнаттардан өз отбасына ауыстыруды көздеген болуы мүмкін, өзінің шешімдерін өзі қабылдайтын және әскерлерге жетекшілік ететін қуатты араб әйелдерімен кездескеннен кейін. Ол әкесінің естелігіне қатысты өзінің әрекеттерін өтеуге тырысқан болуы мүмкін. Патшалық әйелдердің мәртебесінің артуын көрсететін дәлелдерге Сеннахиримнің билігінен бұрынғы патшайымдарға қарағанда ассириялық патшайымдар туралы көбірек мәтіндердің болуы және Сеннахиримнің патшайымдарының патша сияқты өздерінің әскери бөлімшелері болғаны жатады. Патшалық отбасының әйелдерінің мәртебесінің артуын көрсете отырып, Сеннахиримнің тұсында әйелдік құдайлар жиірек бейнеленді. Мысалы, құдай Ашшур көбінесе әйел серігімен, әдетте құдайша Муллисумен бейнеленген. Сеннахиримнің әкесінің тағдырына және құдайлардың қолдауына сенімділігіне қарамастан, Рид патшаның дінге белгілі бір дәрежеде күмәнді қарағанын айтады. Сеннахиримнің Вавилонға жасаған соңғы әрекеті, қаланы және оның храмдарын қирату, дінге қарсы келу болды және патша Ашшурдегі Ашшур храмын жөндеуге кіріскенге дейін Ассириядағы храмдарға немқұрайлы қарады.

The main sources that can be used to deduce Sennacherib's personality are his royal inscriptions. These inscriptions were not written by the king, but by his royal scribes. They often served as propaganda meant to portray the king as better than all other rulers, both contemporary and ancient. Furthermore, Assyrian royal inscriptions often describe only military and construction matters and were highly formulaic, differing little from king to king. By examining the inscriptions and comparing them to those of other kings and non royal inscriptions, it is possible to infer some aspects of Sennacherib's character. Like the inscriptions of other Assyrian kings, his show pride and high self esteem, for instance in the passage: "Ashur, father of the gods, looked steadfastly upon me among all the rulers and he made my weapons greater than (those of) all who sit on (royal) daises." In several places, Sennacherib's great intelligence is emphasized, for instance in the passage, "the god Ninshiku gave me wide understanding equal to (that of) the sage Adapu (and) endowed me with broad knowledge". Several inscriptions call him "foremost of all rulers" (ašared kal malkī) and a "perfect man" (eṭlu gitmālu). Sennacherib's decision to keep his birth name when he became king rather than assuming a throne name, something at least 19 of his 21 immediate predecessors had done, suggests self confidence. Sennacherib assumed several new epithets never used by Assyrian kings, such as "guardian of the right" and "lover of justice", suggesting a desire to leave a personal mark on a new era beginning with his reign. When Sennacherib became king, he was already an adult and had served as Sargon's crown prince for over 15 years and understood the empire's administration. Unlike many preceding and later Assyrian kings (including his father), Sennacherib did not portray himself as a conqueror or express much desire to conquer the world. Instead, his inscriptions often portrayed the most important parts of his reign as his large scale building projects. Most of Sennacherib's campaigns were not aimed at conquest, but at suppressing revolts against his rule, restoring lost territories and securing treasure to finance his building projects. That his generals led several of the campaigns, rather than Sennacherib himself, shows he was not as interested in campaigning as his predecessors had been. The brutal retribution and punishment served to Assyria's enemies described in Sennacherib's accounts do not necessarily reflect the truth. They also served as intimidating tools for propaganda and psychological warfare. Despite the apparent lack of interest in world domination, Sennacherib assumed the traditional Mesopotamian titles that designated rule of the entire world; "king of the universe" and "king of the four corners of the world". Other titles, such as "strong king" and "mighty king", emphasized his power and greatness, along with epithets such as "virile warrior" (zikaru qardu) and "fierce wild bull" (rīmu ekdu). Sennacherib described all of his campaigns, even the unsuccessful ones, as victories in his own accounts. This was not necessarily because of personal pride; his subjects would have viewed a failed campaign as a sign that the gods no longer favored his rule. Sennacherib was fully convinced that the gods supported him and saw all his wars as just for this reason. Frahm believes that it is possible that Sennacherib suffered from posttraumatic stress disorder because of the catastrophic fate of his father. From the sources, it appears that bad news easily enraged Sennacherib and that he developed serious psychological problems. His son and successor Esarhaddon mentions in his inscriptions that the "alû demon" afflicted Sennacherib and that none of his diviners initially dared to tell the king they had observed signs pointing to the demon. What the alû demon was is not entirely understood, but the typical symptoms described in contemporary documents include the afflicted not knowing who they are, their pupils constricting, their limbs being tense, being incapable of speech and their ears roaring. Frahm and the Assyriologist Julian E. Reade have pondered the idea that Sennacherib could be classified as a feminist. Female members of the court were more prominent and enjoyed greater privileges under Sennacherib's reign than under the reigns of previous Assyrian kings. The reasons for his policy towards his female relatives are unknown. He might have wanted to shift power away from powerful generals and magnates to his own family, having encountered powerful Arab queens who made their own decisions and led armies. He may have been compensating for the way he treated his father's memory. Evidence of the increased standing of the royal women includes the larger number of texts referencing Assyrian queens from Sennacherib's reign compared to queens of earlier times, and evidence that Sennacherib's queens had their own standing military units, just like the king. Mirroring the increased standing of the women of the royal family, during Sennacherib's time female deities were depicted more frequently. For example, the god Ashur is portrayed frequently with a female companion, probably the goddess Mullissu. Despite Sennacherib's superstition in regards to the fate of his father and his conviction of divine support, Reade believes that the king to some degree was skeptical of religion. Sennacherib's ultimate treatment of Babylon, destroying the city and its temples, was sacrilege and the king appears to have neglected the temples in Assyria until he carried out a renovation of the temple of Ashur in Assur late in his reign.

Сеннахирим халық жадында

Сеннахиримнің өлімінен кейінгі мыңжылдықтар бойы халықтың оның патшалығы туралы пікірі көбінесе жағымсыз болды. Мұның бірінші себебі – Киелі кітапта Сеннахиримнің Иерусалимді басып алуға тырысқан зұлым жаулап алушы ретінде бейнеленгені, екіншісі – оның ежелгі әлемдегі маңызды қалалардың бірі болған Вавилонды қиратқаны. Сеннахиримге қатысты осы жағымсыз көзқарас қазіргі заманға дейін сақталды. Сеннахиримді қатыгез жыртқыш ретінде көрсетеді, ол Яһудаға Лорд Байронның 1815 жылғы «Сеннахиримнің жойылуы» атты танымал поэмасында «қасқыр» сияқты шабуылдайды:

Киелі кітап археологы Исаак Калими және тарихшы Сет Ричардсон 2014 жылы Сеннахиримнің б.з.д. 701 жылғы Иерусалимге жасаған шабуылын «әлемдік оқиға» деп сипаттады, бұл оқиғаның әртүрлі топтардың тағдырын біріктіргенін атап өтті. Калимидің сөзіне қарағанда, бұл оқиға мен оның салдары тек ассириялықтар мен израильдіктерге ғана емес, сонымен қатар вавилондықтарға, египеттіктерге, нубийліктерге, сиро-хеттіктерге және Анатолия халықтарына да әсер етті. Бұл қоршау заманауи дереккөздерде ғана емес, сонымен қатар кейінгі фольклор мен дәстүрлерде, мысалы, арамей фольклорында, жақын Шығыстың кейінгі грек-рим тарихтарында және ортағасырлық сириялық христиандар мен арабтардың әңгімелерінде де талқыланды. Сеннахиримнің Левант жорығы Киелі кітапта маңызды оқиға ретінде келтіріледі және көптеген жерлерде, атап айтқанда, 2 Патшалар 18:13–19:37, 20:6 және 2 Тарих 32:1–23-те талқыланады. 2 Патшалар кітабындағы Езекия патшаның билігі туралы Киелі кітаптың көп бөлігі Сеннахиримнің жорығына арналған, бұл оқиғаны Езекияның тұсындағы ең маңызды оқиға ретінде бекітеді. Тарих кітабында Сеннахиримнің жеңілісі мен Езекияның табысы ерекше атап көрсетіледі. Ассирияның жорығы (Хизәкияның бүлікшіл әрекеттеріне жауап ретінде емес, шабуыл ретінде сипатталған) бастапқыда сәтсіздікке ұшырауы тиіс еді. Әңгіме бойынша, Езекияның жағында Құдай болғандықтан, тіпті Ассирияның қуатты патшасы да оны жеңе алмас еді. Бұл қақтығыс қасиетті соғысқа ұқсас: Құдайдың жалған құдайға табынушы Сеннахиримге қарсы соғысы. Ассирия тарихында жүзден астам патша болғанмен, Сеннахирим (оның ұлы Есархаддон және немерелері Ашурбанипал мен Шамаш-шумукинмен бірге) патшалық құлағаннан кейін арамей және сириялық фольклорында ұзақ уақыт есте қалған және бейнеленген азау патшалардың бірі болды. Ежелгі арамей тіліндегі Ахикар туралы әңгімеде Сеннахирим Ахикардың меценаты ретінде бейнеленген, ал Есархаддон керісінше суреттелген. Ортағасырлық сириялық әңгімелерде Сеннахирим отбасылық даудың салдарынан өлтірілген, балалары христиан дінін қабылдаған жалған патша ретінде сипатталады. IV ғасырдың Бехнам мен Сара әулиелері туралы аңыз Сеннахиримді (Синхариб деген атпен) олардың патшалық әкесі ретінде көрсетеді. Бехнам христиан дінін қабылдағаннан кейін, Синхариб оны өлімге кеседі, бірақ кейіннен Ассурдағы қасиетті Матай шомылдыру рәсімінен өткеннен кейін емделген қауіпті ауруға шалдығады. Алғыс айтып, Синхариб христиан дінін қабылдап, Мосул маңындағы маңызды монастырь, Дейр Мар Маттайды құрыды. Сеннахирим кейінгі еврей дәстүрінде де әртүрлі рөлдер атқарды. Мидрашта, Ескі өсиеттің зерттеулерінде және кейінгі әңгімелерде б.з.д. 701 жылғы оқиғалар көбінесе егжей-тегжейлі қарастырылады, Сеннахиримнің үлкен армияларын және оның жорығында астрологтарға бірнеше рет кеңес сұрағанын, оның әрекеттерін кешіктіргенін көрсетеді. Әңгімелерде Сеннахиримнің армиясы Езекияның Пасха алдындағы кеште Халел псалмдарын оқығанда жойылды. Бұл оқиға көбінесе апокалиптикалық сценарий ретінде бейнеленеді, Езекия мессиандық тұлға ретінде, ал Сеннахирим мен оның армиясы Гог пен Магогтың тұлғалары ретінде суреттеледі. Сеннахирим, Киелі кітаптағы рөлінің арқасында, бүгінгі күнге дейін ең танымал ассириялық патшалардың бірі болып қала береді.

Biblical archaeologist Isaac Kalimi and historian Seth Richardson described Sennacherib's 701 BC attack against Jerusalem as a "world event" in 2014, noting that it drew together the fates of numerous otherwise disparate groups. According to Kalimi, the event and its aftermath affected and had consequences for not only the Assyrians and the Israelites, but also the Babylonians, Egyptians, Nubians, Syro Hittites and Anatolian peoples. The siege is discussed not only in contemporary sources, but in later folklore and traditions, such as Aramaic folklore, in later Greco Roman histories of the Near East and in the tales of medieval Syriac Christians and Arabs. Sennacherib's Levantine campaign is a significant event in the Bible, being brought up and discussed in many places, notably 2 Kings 18:13–19:37, 20:6 and 2 Chronicles 32:1–23. A vast majority of the Biblical accounts of King Hezekiah's reign in 2 Kings is dedicated to Sennacherib's campaign, cementing it as the most important event of Hezekiah's time. In Chronicles, Sennacherib's failure and Hezekiah's success is emphasized. The Assyrian campaign (described as an act of aggression rather than as a response to Hezekiah's rebellious activities) is seen as doomed to fail from the start. According to the narrative, no enemy, not even the powerful king of Assyria, would have been able to triumph over Hezekiah as the Judean king had God on his side. The conflict is presented as something akin to a holy war: God's war against the pagan Sennacherib. Though Assyria had more than a hundred kings throughout its long history, Sennacherib (along with his son Esarhaddon and grandsons Ashurbanipal and Shamash shum ukin) is one of the few kings who was remembered and figured in Aramaic and Syriac folklore long after the kingdom had fallen. The ancient Aramaic story of Ahikar portrays Sennacherib as a benevolent patron of the titular character Ahikar, with Esarhaddon portrayed more negatively. Medieval Syriac tales characterize Sennacherib as an archetypical pagan king assassinated as part of a family feud, whose children convert to Christianity. The legend of the 4th century Saints Behnam and Sarah casts Sennacherib, under the name Sinharib, as their royal father. After Behnam converts to Christianity, Sinharib orders his execution, but is later struck by a dangerous disease that is cured through being baptized by Saint Matthew in Assur. Thankful, Sinharib then converts to Christianity and founds an important monastery near Mosul, called Deir Mar Mattai. Sennacherib also occupied various roles in later Jewish tradition. In Midrash, examinations of the Old Testament and later stories, the events of 701 BC are often explored in detail; many times featuring massive armies deployed by Sennacherib and pointing out how he repeatedly consulted astrologers on his campaign, delaying his actions. In the stories, Sennacherib's armies are destroyed when Hezekiah recites Hallel psalms on the eve of Passover. The event is often portrayed as an apocalyptic scenario, with Hezekiah portrayed as a messianic figure and Sennacherib and his armies being personifications of Gog and Magog. Sennacherib, due to the role he plays in the Bible, remains one of the most famous Assyrian kings to this day.

Археологиялық табылған жерлер

XIX ғасырда Еламдық жауларының тамақтарын кесу, олардың қолдары мен еріндерін кесу сияқты қатыгез және қатыгез әрекеттері туралы Саннахиримнің өзінің жазулары табылғаннан кейін, оның бұрыннан бар қатыгез беделі күшейді. Бүгінде мұндай жазулардың көпшілігі белгілі, олардың көпшілігі Берлиндегі Вордерозиатский мұражайының және Лондондағы Британ мұражайының коллекцияларында сақталған, бірақ көптеген басқа мекемелер мен жеке коллекцияларда дүние жүзінде орналасқан. Саннахиримнің жазулары бар кейбір үлкен бұйымдар Ниневиде қалды, кейбіреулері тіпті қайтадан жерленген. Саннахиримнің өзінің құрылыс жобалары мен әскери науқандары туралы жазбалары, әдетте оның "амалдары" деп аталады, олар бірнеше рет көшіріліп, оның билігі кезінде бүкіл Жаңа Ассирия империясына таралды. Ол билік құрған алғашқы алты жыл бойы оларды саз балшықтан жасалған цилиндрлерге жазған, бірақ кейіннен саз балшықтан жасалған призмаларды қолдана бастады, мүмкін, олар үлкен беткі ауданды қамтамасыз еткендіктен. Саннахириммен байланысты хаттар оның әкесі мен ұлы Есархаддоннан белгілі хаттарға қарағанда аз; олардың көпшілігі Саннахиримнің мұрагерлік билік еткен кезінен. Саннахиримнің билік құрған кезіндегі патшалық емес жазулардың басқа түрлері, мысалы әкімшілік құжаттар, экономикалық құжаттар және жылнамалар, көбірек. Жазбалардан басқа, Саннахиримнің заманындағы көптеген сурет бұйымдары, әсіресе Ниневидегі сарайынан патшаның бейнелері сақталып қалды. Олар әдетте оның жеңімпаздарын бейнелейді, кейде көрсетілген көріністі түсіндіретін қысқа мәтіндермен бірге. Британдық археолог Остин Генри Лейард 1847 - 1851 жылдары алғаш рет ашып, қазба жұмыстарын жүргізген. Ассириологтар Хормузд Рассам және Генри Кресвик Роулинсон 1852 - 1854 жылдары, Уильям Кеннетт Лофтус 1854 - 1855 жылдары және Джордж Смит 1873 - 1874 жылдары Оңтүстік-Батыс сарайда қазба жұмыстарын жүргізді. Сол жерде табылған көптеген жазулардың ішінде Смит топан су туралы үзінділерді тауып алды. Смиттен бастап бұл жер бірнеше кезеңді қарқынды қазба және зерттеуді бастан кешірді; Рассам 1878 жылдан 1882 жылға дейін оралды, египтолог Э. А. Уоллис Бадж 1889 жылдан 1891 жылға дейін қазба жұмыстарын бақылады, ассириолог Леонард Уильям Кинг 1903 жылдан 1904 жылға дейін және ассириолог Реджинальд Кэмпбелл Томпсон 1905 жылы және 1931 жылдан 1932 жылға дейін. 1965-1968 жылдар аралығында ассириолог Тарик Мадхлумның басшылығымен Ирактың көнеліктер департаменті соңғы экспедицияларды жүргізді. Саннахиримнің көптеген бейнелері қазіргі уақытта Вордерозиатский мұражайында, Британ мұражайында, Бағдадтағы Ирак мұражайында, Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайында және Париждегі Луврде қойылған. Қазіргі ғалымдар Саннахиримді қатыгез жаулап алушы деп қарастырудан бас тарды. 1978 жылы Рид Ассур билеушілерінің арасында ашық ойлы және көреген патша ретінде ерекшеленетін Саннахиримді бағалады және ол "әдеттегі дағдарыстарды тиімді түрде жеңіп қана қоймай, тіпті оларды пайдаға айналдырған, өйткені ол дәстүрлі проблемалардан қорғалған тұрақты императорлық құрылымды құрды немесе құруға тырысты". Ридтің пікірінше, Ассур империясының Саннахирим өлгеннен кейінгі жетпіс жыл ішінде құлдырауының бір себебі - кейінгі патшалардың Саннахиримнің саясаты мен реформаларына немкетті қарағаны. 2018 жылы жазған Элайидің қорытындысына қарағанда, Саннахирим өзінің дәстүрлі жағымсыз бейнесінен де, патша өзінің жазулары арқылы өзін жеткізуге тырысқан кемелді бейнесінен де ерекшеленді, бірақ екеуінің де элементтері шындыққа сай болды. Элайидің айтуынша, Саннахирим "әрине ақылды, шебер, бейімделу қабілеті бар адам" болған, бірақ "оның Құдайға деген құлшынысы қарама-қайшылықты білдірді. Бір жағынан, ол Бабылдың тәңірлерінің мүсіндерін мен ғибадатханаларын жойған, ал екінші жағынан, ол әрекет етуден бұрын құдайлардан кеңес алып, оларға дұға еткен". Элайи Саннахиримнің ең үлкен кемшілігі "оның ашулы, кекшіл және шыдамсыз сипаты" болды және ол эмоционалды болған кезде, ақылға сыймайтын шешімдер қабылдауға итермелеуі мүмкін деп санайды. 2011 жылы Эрбиль облысының Қаср Шемамокта (Килизу) үлкен беткей табылды, онда биіктігі өте төмен бірнеше сатылы баспалдақ бар, баспалдақтар мақтаныш кірпіштерден салынған, ал баспалдақ салынған мақтаныш кірпіштердің бірінде ассириялық патша Саннахиримнің есімі бар клинопись мәтіні табылды. Француздар қазба жұмыстары кезінде көптеген сына жазулары табылды, олардың көпшілігі патшаның бір атағын атап, қаладағы қабырға мен сарайдың салынуын атап өтеді.

The discovery of Sennacherib's own inscriptions in the 19th century, in which brutal and cruel acts such as ordering the throats of his Elamite enemies to be slit, and their hands and lips cut off, amplified his already ferocious reputation. Today, many such inscriptions are known, most of them housed in the collections of the Vorderasiatisches Museum in Berlin and the British Museum in London, though many are located throughout the world in other institutions and private collections. Some large objects with Sennacherib's inscriptions remain at Nineveh, where some have even been reburied. Sennacherib's own accounts of his building projects and military campaigns, typically referred to as his "annals", were often copied several times and spread throughout the Neo Assyrian Empire during his reign. For the first six years of his reign, they were written on clay cylinders, but he later began using clay prisms, probably because they provided a greater surface area. Letters associated with Sennacherib are fewer in number than those known from his father and the time of his son Esarhaddon; most of them are from Sennacherib's tenure as crown prince. Other types of non royal inscriptions from Sennacherib's reign, such as administrative documents, economic documents and chronicles, are more numerous. In addition to written sources, many pieces of artwork have also survived from Sennacherib's time, notably the king's reliefs from his palace at Nineveh. They typically depict his conquests, sometimes with short pieces of text explaining the scene shown. First discovered and excavated from 1847 to 1851 by the British archaeologist Austen Henry Layard, the discovery of reliefs depicting Sennacherib's siege of Lachish in the Southwest Palace was the first archaeological confirmation of an event described in the Bible. The Assyriologists Hormuzd Rassam and Henry Creswicke Rawlinson from 1852 to 1854, William Kennett Loftus from 1854 to 1855 and George Smith from 1873 to 1874 led further excavations of the Southwest Palace. Among the many inscriptions found at the site, Smith discovered a fragmentary account of a flood, which generated much excitement both among scholars and the public. Since Smith, the site has experienced several periods of intense excavation and study; Rassam returned from 1878 to 1882, the Egyptologist E. A. Wallis Budge oversaw excavations from 1889 to 1891, the Assyriologist Leonard William King from 1903 to 1904 and the Assyriologist Reginald Campbell Thompson in 1905 and from 1931 to 1932. The Iraqi Department of Antiquities under the Assyriologist Tariq Madhloom conducted the most recent expeditions from 1965 to 1968. Many of Sennacherib's reliefs are exhibited today at the Vorderasiatisches Museum, the British Museum, the Iraq Museum in Baghdad, the Metropolitan Museum of Art in New York and the Louvre in Paris. The traditional negative assessment of Sennacherib as a ruthless conqueror has faded away in modern scholarship. Writing in 1978, Reade assessed Sennacherib as a king who stands out among Assyrian rulers as open minded and far sighted and that he was a man "who not only coped effectively with ordinary crises but even turned them to advantage as he created, or attempted to create, a stable imperial structure immune from traditional problems". Reade believes that the collapse of the Assyrian Empire within seventy years of Sennacherib's death can be partly attributed to later kings ignoring Sennacherib's policies and reforms. Elayi, writing in 2018, concluded that Sennacherib was different both from the traditional negative image of him and from the perfect image the king wanted to convey himself through his inscriptions, but that elements of both were true. According to Elayi, Sennacherib was "certainly intelligent, skillful, with an ability of adaptation", but "his sense of piety was contradictory, as, on the one hand, he impiously destroyed the statues of gods and temples of Babylon while, on the other hand, he used to consult the gods before acting and prayed to them". Elayi believes Sennacherib's greatest flaw was "his irascible, vindictive and impatient character" and that he, when emotional, could be pushed to make irrational decisions. In 2011, a huge slope was discovered in Qasr Shemamok (Kilizu) in Erbil governorate , with a multi step staircase of very low height, the steps are built of proud bricks, and a cuneiform text was found on one of the proud bricks with which the stairs were built bearing the name of the Assyrian king Sennacherib. During the French excavations, many cuneiform inscriptions were found, most of which bear a text mentioning one of the king's titles, mentioning the construction of wall and a palace in the city.