Б.з.д. 8 ғасыр: Тарих пен өркениеттер тоғысуы

Кіріспе

100 жыл, б.з.д. 800 жылдан б.з.д. 701 жылға дейін.

Б.з.д. VIII ғасыр б.з.д. 800 жылдың бірінші күнінен басталып, б.з.д. 701 жылдың соңғы күнімен аяқталды. Б.з.д. VIII ғасыр бірнеше тарихи маңызды өркениеттер үшін үлкен өзгерістер кезеңі болды. Мысырда 23-ші және 24-ші династиялардың билігі 25-ші династияда Куш патшалығының билігіне жол берді. Жаңа Ассирия империясы өзінің қуатының шыңына жетіп, Израиль патшалығын және көрші елдерді жаулап алды. Грекия Жерорта және Қара теңіздердің басқа аймақтарын отарлайды. Рим қаласы б.з.д. 753 жылы негізделді, ал этрус цивилизациясы Италияда кеңірек тарады. Б.з.д. VIII ғасыр классикалық антикалық дәуірдің басталуы ретінде қабылданады, ал бірінші Олимпиада б.з.д. 776 жылы өткізілді, Гомердің эпостары б.з.д. 750 және 650 жылдар аралығында жазылған. Темір дәуіріндегі Үндістан Веда дәуірінің соңғы кезеңіне енді. Ведалық рәсімдер көптеген діни мектептерде Брахманалардың түсіндірмелерінде жазылды, ал ең алғашқы Упанишадтар Веданта философиясының басталуын білдіреді.

Оқиғалар

8 ғасырдың аяғы: Калхудағы (қазіргі Нимруд, Ирак) королева Ябайдың қабірінен құлақ сырғалары, тәж және розеткалар жасалған. Олар қазір Бағдадтағы Ирак мұражайында сақталуда. 1988 жылы қазба жұмыстары кезінде табылған. 8 ғасырдың екінші жартысы: Яһуда патшалығында Иерусалим халқы мен аумағы кеңейе бастады, кішкентай қаладан үлкен қалаға айналды. 797 жылға дейін: Афина патшасы Теспий 27 жылдық биліктен кейін қайтыс болып, оның орнын ұлы Агамэстор басады.

780-ші жылдар б.з.д.

788 ж.б.: Ескі Кедах патшалығындағы Сунгай Батудың малай қоғамы (Кедах тарихы) ірі масштабта темір балқыту жүргізілген, сондай-ақ маңызды сауда орталығы болған динамикалық қала-портты және өнеркәсіпті құрды. Темір – Сунгай Батудан, Ескі Кедах патшалығынан (бұрын Катаха, Кала, Чи Ча және басқа да атаулармен белгілі болған) экспортталатын басты тауар еді. Осы кезде Ескі Кедах патшалығы Малайзия немесе Малай түбегінде орналасқан. Ежелгі қаланың қазба жұмыстары әлі де жалғасуда. 783 ж.б.: Шалманеср IV әкесі Адад-Нирари III-тен кейін Ассирия патшасы болды. 782 ж.б.: Аргиштис I патшаның бұйрығымен қазіргі Ереван орналасқан жерде Еребуни (Էրեբունի) қаласы негірленді. 782 ж.б.: Қытайдың Чжоу әулетінің патшасы Сюань қайтыс болды. 781 ж.б.: Ю патшасы Чжоу әулетінің (б.з.д. 1122—256 жж.) патшасы болды. 780 ж.б.: Қытайда алғашқы тарихи күн тұтылуы тіркелді. (Грекия, Египет және басқа да шығыс қоғамдары күн мен ай тұтылуларын айтқанмен, және ай-күн циклдары бойынша ғасырларын санағанмен, бұл тұтылу бұрынғы жазбалардан ұзаққа созылды.)

770-ші жылдар

778 ж.б.д.: Афина патшасы Агаместор 17 жылдық биліктен кейін қайтыс болып, оның орнын ұлы Эсхил басты. 776 ж.б.д.: Бірінші Олимпиада ойындары ретроспективті түрде осы жылға белгіленді. Олимпиада ойындарының тарихы б.з.д. 13 ғасырға дейін жетеді деп саналады. 774 ж.б.д.: Тир патшасы Пигмалионның билігі аяқталды. 773 ж.б.д.: Египет патшасы Шошенк III қайтыс болды. 773 ж.б.д.: Ашур Дан III өзінің ағасы Шалманесер IV-тен кейін Ассирия патшасы болды. 771 ж.б.д.: Қытайда Батыс Чжоу әулетінің соңы болды, «батыс» тайпалары астана Хао қаласын тонады. Чжоу патшасы Ю қаза тапты. Мұрагер ханзада Джи Идзиу қашып, кейін Чжоу патшасы Пинг болып билік құрды. 770 ж.б.д.: Қытайда Шығыс Чжоу әулетінің басталуы, Чжоу патшасы Пинг Чжоу әулетінің жаңа астанасы Ченчжоудан (қазіргі Луоянг) билік ететін алғашқы патшасы болды.

760-шы жылдар

15 маусым, б.з.д. 763 жыл: Осы күні болған күн тұтылуы Көне Таяу Шығыстың мерзімдемесін анықтауға пайдаланылады. Б.з.д. 8 ғасырдың ортасы: Аргостағы Гера ғибадатханасынан табылған ғибадатхананың моделі жасалған. Қазір ол Афинадағы Ұлттық археологиялық мұражайда сақталады.

750-ші жылдар

756 ж.: Цизику қаласы негізі қаланды. 755 ж.: Ашур нирари V Ашур Дан III-тің орнын басып, Ассирия патшасы болды. 755 ж.: Афина патшасы Эсхил 23 жылдық биліктен кейін қайтыс болып, оның орнына Алкмаон келді. 753 ж.: Афина патшасы Алкмаон 2 жылдық биліктен кейін қайтыс болды. Оның орнына он жылдық мерзімге Архонт сайланған Харопс тағайындалды. 753 ж. 21 сәуірде Ромул Рим қаласын негізін қалады (дәстүр бойынша). Римнің "Ab urbe condita" күнтізбесінің бастауы.

740 ж. б. з.

26 ақпан, 747 ж.б.з.б.: Набонасар Бабыл патшасы болды. 747 ж.б.з.б.: Мелес Лидия патшасы болды. 747 ж.б.з.б.: Бискупин қаласындағы Лузация мәдениетінің қаласы негізделді. 745 ж.б.з.б.: Пул Ассирия тажын басып алып, Тиглат Пилезер III деген атқа ие болды. 743 ж.б.з.б.: Қытайдың Чжэн мемлекетінің герцогы Чжуан билікке келді. 740 ж.б.з.б.: Тиглат Пилезер III екі жылдық қоршаудан кейін Сириядағы Арпад қаласын жаулап алды. 740 ж.б.з.б.: Яһудада Ахаздың патшалыққа келуі басталды.

730-шы жылдар

739 ж.б.з.б.: Хирам II Тир патшасы болды. 738 ж.б.з.б.: Ассирия патшасы Тиглат Пилезер III Израильге шапқыны жасап, оны салық төлеуге мәжбүр етті. 734 ж.б.з.б.: Сиракуза (Сицилия) Коринфтің колониясы ретінде құрылды. 734 ж.б.з.б.: Сицилиядағы Наксус Эвбеядағы Халкис колониясы ретінде құрылды. (дәстүрлі дата) 732 ж.б.з.б.: Ошия Израильдің соңғы патшасы болды. 730 ж.б.з.б.: Оссоркон IV Мысырдың жиырма екінші династиясының патшасы ретінде Шешонк IV-тің орнын басты. 730 ж.б.з.б.: Пие әкесі Каштадан кейін Нубияның Напата патшалығының патшасы болды. 730 ж.б.з.б.: Маттан II Хирам II-ден кейін Тир патшасы болды.

720 ж. б. з.

728 ж. б.з.д.: Пие Мысырға шабуыл жасап, Мемфисті жаулап алады және Нил дельтасының билеушілері оған бағынады. Ол Мысырдың 25-ші династиясын құрады. 727 ж. б.з.д.: Вавилония Ассириядан тәуелсіздік жариялайды. 724 ж. б.з.д.: Ассириялықтар Тирді төрт жылға қоршай бастайды. 724 ж. б.з.д.: Олимпиада ойындарында диаулос жарысы енгізіледі. 722 ж. б.з.д.: Қытай тарихында Көктем және Күз дәуірі басталады, Чжоу әулетінің Пинг патшасы тек номиналды түрде ғана билік етеді. 722 ж. б.з.д.: Ассирия патшасы Саргон II Израильді жаулап алады. 720 ж. б.з.д.: Тирді ассириялықтардың қоршауы аяқталады.

710-шы жылдар

719 ж.б.з.д.: Чжоу әулетінің Хуан патшасы Қытайдың билеушісі болды. 718 ж.б.з.д.: Гыгес Лидияның билеушісі болды. 717 ж.б.з.д.: Ассирия патшасы Саргон хетттердің Кархемиш бекінісін жаулап алды. 717 ж.б.з.д.: Саргон II Ассирияның жаңа астанасын Дур-Шаррукинде салды. 716 ж.б.з.д.: Рим жырлары бұл күнді Ромулдың билігін аяқтаған күні деп көрсетеді. 715 ж.б.з.д.: Рим патшасы Нума Помпилийдің билікке келуі басталды. 713 ж.б.з.д.: Нума Помпилий рим күнтізбесін реформалады. 712 ж.б.з.д.: Нума Помпилий Pontifex Maximus шенінің негізін қалады.

700-ші жылдар

706 ж.б. Спарталық иммигранттар Оңтүстік Италияда Тарас (Тарантум, қазіргі Таранто) колониясын құрды. 705 ж.б.: Саннахирим Саргон II-нің орнын басып, Ассирия патшасы болды. 704 ж.б. Саннахирим Ассирия астанасын Ниневиге көшірді. 701 ж.б. Яһуда патшасы Езекия Мысырдың қолдауымен Ассирия патшасы Сеннахиримге қарсы бүлік көтерді. Сеннахирим көптеген қалаларды тонады, бірақ Иерусалимді басып алуға тырысып, сәтсіз аяқтады. 700 ж.б. скифтер Кимер өңірлеріне қоныстанды, алғашқы тұрғындарды бірте-бірте ығыстырып шығарды. 700 ж.б. Солтүстік Италияда Вилланова мәдениеті аяқталып, этрус цивилизациясы дамыды. 700 ж.б. шамамен осы кезде индуизмнің қасиетті мәтіні – Упанишадтар жазылды.

Күні белгісіз

Гректер Жерорта және Қара теңіздерде отарлар құрайды. Трако-киммерийлік ықпал Орталық Еуропада байқалады. Ассирия Дамаск пен Самарияны жаулап алады. Қытайда Чжунли мемлекеті негіз қалады.

Грекия мен Италия

Теспий, Афина патшасы, б.з.д. 824 – 797 жылдар
Агамстор, Афина патшасы, б.з.д. 795 – 778 жылдар
Аскхил, Афина патшасы, б.з.д. 778 – 755 жылдар
Алкмайон, Афина патшасы, б.з.д. 755 – 753 жылдар
Ромул, Рим патшасы, б.з.д. 753 – 716 жылдар
Нума Помпилий, Рим патшасы, б.з.д. 715 – 672 жылдар

Таяу Шығыс пен Мысыр

Шошенк III, Египет патшасы (22-ші династия), б.з.д. 837 – 798 ж.ж.
Пигмалион, Тир патшасы, б.з.д. 842 ж.т., б.з.д. 831 – 785/774 ж.ж.
Адад Нирари III, Ассирия патшасы, б.з.д. 811 – 783 ж.ж.
Менуа, Урарту патшасы, б.з.д. 850 ж. шамасында т., б.з.д. 810 – 786 ж.ж.
Шошенк IV, Египет патшасы (22-ші династия), б.з.д. 798 – 785 ж.ж.
Аргиштис I, Урарту патшасы, б.з.д. 827 ж.т., б.з.д. 786 – 764 ж.ж.
Пами, Египет патшасы (22-ші династия), б.з.д. 785 – 778 ж.ж.
Шалманесер IV, Ассирия патшасы, б.з.д. 783 – 773 ж.ж.
Ашшурдан III, Ассирия патшасы, б.з.д. 773 – 755 ж.ж.
Шошенк V, Египет патшасы (22-ші династия), б.з.д. 767 – 730 ж.ж.
Итобаал II, Тир патшасы, б.з.д. 760 – 739 ж.ж.
Ашшур Нирари V, Ассирия патшасы, б.з.д. 755 – 745 ж.ж.
Набонассар, Вавилон патшасы, б.з.д. 747 – 734 ж.ж.
Тиглат Пилесер III, Ассирия патшасы, б.з.д. 795 ж.т., б.з.д. 745 – 727 ж.ж.
Пие, Напата және Египет патшасы (25-ші династия), б.з.д. 744 – 714 ж.ж.
Иехоахаз II, Иудея патшасы, б.з.д. 760 ж.т., б.з.д. 740 – 724 ж.ж.
Хирам II, Тир патшасы, б.з.д. 739 – 729 ж.ж.
Осия, Израиль патшасы, б.з.д. 732 – 722 ж.ж.
Осоркон IV, Египет патшасы (22-ші династия), б.з.д. 730 – 716 ж.ж.
Маттан II, Тир патшасы, б.з.д. 729 ж. – белгісіз
Шалманесер V, Ассирия патшасы, б.з.д. 727 – 722 ж.ж.
Хезекия, Иудея патшасы, б.з.д. 740 ж.т., б.з.д. 724 – 687 ж.ж.
Саргон II, Ассирия патшасы, б.з.д. 760-шы жылдар б.з.д., б.з.д. 722 – 705 ж.ж.
Шебитку, Египет патшасы (25-ші династия), б.з.д. 714 – 705 ж.ж.
Сеннахериб, Ассирия патшасы, б.з.д. 745 ж.т., б.з.д. 705 – 681 ж.ж.
Шабака, Египет патшасы (25-ші әулет), б.з.д. 705 – 690 ж.ж.

Шығыс Азия

Сюань, Чжоу патшасы, б.з.д. 827 – 782 жж.
Юй, Чжоу патшасы, б.з.д. 795 ж.т., б.з.д. 781 – 771 жж.
Пин, Шығыс Чжоу патшасы, б.з.д. 770 – 720 жж.
Хуань, Шығыс Чжоу патшасы, б.з.д. 719 – 697 жж.

Өнертабыстар, жаңалықтар, жаңалықтар

Демотикалық жазу көне Египетте пайда болды. Гректер әліпбилік жазуды қабылдады.