Кіріспе

4-ші санаттағы Атлантикалық дауыл

1899 жылғы Сан-Сириако дауылы, сондай-ақ 1899 жылғы Пуэрто-Рико дауылы немесе 1899 жылғы Ұлы Багам дауылы деп белгілі, Атлантикалық мұхитындағы ең ұзақ сақталған дауыл және жаһандық тұрғыдан алғанда, тропикалық аймақтағы ең ұзақ сақталған үшінші тропикалық циклон (тропикалық ұзақтығы бойынша) болып табылады. 1994 жылғы Тынық мұхитындағы Джон дауылы мен 2023 жылғы Оңтүстік Үнді мұхитындағы Фредди дауылынан кейін осы көрсеткіш бойынша үшінші орында тұрады. Бұл дауыл Атлантикалық мұхиты тарихындағы ең қасіретті дауылдардың бірі болып есептеледі, оның салдарынан шамамен 3800 адам қаза тапқан. Маусымның үшінші тропикалық циклон және алғашқы күшті дауыл болған бұл дауыл алғаш рет 3 тамызда Кабо-Вердеден оңтүстік-батысқа қарай байқалды. Атлант мұхиты арқылы батысқа қарай солтүстік-батысқа қарай жылжу барысында ол баяу күшейіп, 5 тамызда дауыл статусына жетті. Келесі 48 сағат ішінде ол одан әрі күшейіп, қазіргі Саффер-Симпсон дауыл желінің шкаласында (SSHWS) 4-ші санатқа жетті. 7 тамызда ол Ливард аралдарынан өтіп өтті. Сол күні дауылдың жылдамдығы 240 км/сағ-қа жетіп, ең жоғары деңгейге жетті. 8 тамызда Гуаяма, Пуэрто-Рикоға 220 км/сағ жылдамдықпен соғып, дауыл сәл әлсірегенімен, жағаға шықты. Бірнеше сағаттан кейін ол Оңтүстік-Батыс Атлантикада 3-ші санаттағы дауыл ретінде пайда болды. Жүйе Доминикан Республикасының солтүстік жағалауымен қатарласып өтіп, Багам аралдарынан өтіп, бірнеше аралдарға соқты. 14 тамызда ол Флориданың шығысында орналасқанда солтүстікке қарай қозғала бастады. Келесі күні таңертең дауыл солтүстік-шығысқа қарай қайта бұрылып, теңізге қарай жылжып бара жатқандай көрінді. Алайда, 17 тамызда ол солтүстік-батысқа қарай бұрылып, келесі күні таңертең Солтүстік Каролина штатының Хаттерас қаласының маңында жағаға шықты. Сан-Сириако дауылынан бері Оутер-Банк аралдарында одан да күшті дауыл болған жоқ. Ішкі аймаққа өткеннен кейін дауыл әлсіреп, 18 тамызда сағат 12:00 UTC-ге дейін 1-ші санатқа дейін төмендеді. Сол күні дауыл Атлантикаға қайта оралды. Қазір солтүстік-шығысқа қарай жылдамдықпен әлсіреуін жалғастырды, бірақ 1-ші санаттағы қарқындылығын сақтады. 20 тамыздың соңында дауыл Атлантиканың солтүстік-батысында шығысқа қарай бұрылды. Сондай-ақ, ол тропикалық сипаттамаларын жоғалта бастады және 22 тамызда сағат 00:00 UTC-де тропикалық циклонға айналды, бұл Сабл аралынан оңтүстікке қарай 525 км жерде орналасқан. Алайда, төрт күннен кейін, 26 тамызда ол тропикалық дауыл ретінде қайта пайда болды. 29 тамызда шығысқа қарай бұрылды. 26 тамыз бен 1 қыркүйек аралығында дауылдың қарқындылығы өзгермеді, бірақ 2 қыркүйекте оңтүстік-шығысқа қарай бұрылатын кезде күшейе бастады. Келесі күні таңертең дауыл қайтадан күшті дауылға айналды. Солтүстік-шығысқа қарай бұрылып, 3 қыркүйекте Азор аралдарынан өтті, содан кейін тропикалық циклонға айналды. Гваделупада дауыл көптеген үйлердің шатырларын алып тастап, су басты. Аралдың ішкі бөліктерінде байланыс айтарлықтай бұзылды. Монсерраттағы жағдай ауыр болды, барлық ғимараттар қирады және 100 адам қаза тапты. Сент-Китсте 200-ге жуық шағын үй қирады, ал Сент-Кроисте барлық мүліктер қирады. Аралда 11 адам қаза тапты. Пуэрто-Рикода бұл жүйе қатты жел мен қатты жаңбырды әкелді, бұл үлкен су тасқынына әкелді. Шамамен 250 000 адам азық-түлік пен баспанасыз қалды. Сонымен қатар, телефон, телеграф және электр желілері толығымен істен шықты. Жалпы, зиян шамамен 20 миллион долларды құрады, оның жартысынан астамы егіндіктерге, әсіресе кофеге келтірілген шығын болды. Сол кезде бұл Пуэрто-Рико тарихындағы ең қымбат және ең ауыр тропикалық циклон болды. Ауа райынан арал аумағында 3369 адам қаза тапты. Багам аралдарында қатты жел мен толқындар 50 шағын кемені, көбісі Андроста, батып кетті. Нассауда қатты зақым келді, 100-ден астам ғимарат қирады және көптеген ғимараттар зақымдалды, соның ішінде Үкімет үйі. Биминиде де бірнеше үй қирады. Багам аралдарында қаза тапқандардың саны кем дегенде 125 адамды құрады. Солтүстік Каролинада дауыл мен дауыл теңіздің бұзылуынан балық аулау айлақтары мен көпірлер қирады, сондай-ақ шамамен 10 кеме суға батты. Хаттерас аралын су басып, көптеген үйлер қирады. Сондай-ақ, Кейп-Лаукоуттың жанындағы Шеклфорд жағалауындағы Даймонд-Ситиде де көп қиратулар болды. Солтүстік Каролина штатында кем дегенде 20 адам қаза тапты. Азор аралдарында дауылдан бір адам қаза тауып, кейбір аралдарға елеулі зақым келтірілді.

Метеорологиялық тарих

3 тамызда сағат 00:00 UTC-де Кабо-Верде аралдарының оңтүстік-батысынан шамамен 480 миль (772 км) оңтүстік-батысында, тегі белгісіз тропикалық дауыл пайда болды. АҚШ Гидрографиялық кеңсесінің мәліметінше, британдық «Грангенс» бу кемесі сол күні Гваделупадан шамамен 2897 шақырым қашықтықта, шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай жүзген кезде осы жүйемен кездесті. Кеменің бортындағы жазбаларға сәйкес, «ауа райы күрт өзгерді», барометрлік қысым төмендеді және теңіз күшейді. Бұдан өзге, дауыл «Батыс Үнді дауылдарының әлі толық дамымаған белгілерін көрсетті». Еуропадан Бразилияға көп жылдар бойы жүк тасыған капитан бұрынғыдай шығысқа қарай мұндай дауылды көрмегенін айтты. Содан кейін дауыл күшейіп, 4 тамызда сағатына 110 км жылдамдықпен жел соқты. Дауылдың күшеюі келесі күні кешке дейін тоқтады, сосын ол дауыл статусына жетті. 6 тамызда сағат 18:00 UTC шамасында ол 2-санатты дауылға айналды. Келесі күні таңертең ол 3-санатқа дейін күшейді. Кіші Антиль аралдарына жақындағанда, ол одан әрі күшейіп, 7 тамызда түскі уақытта 4-санатқа жетті. Содан кейін дауыл Кіші Антиль аралдары арқылы өтіп, Гваделупаға соқты. 7 тамызда сағат 18:00 UTC-де жүйе ең жоғары қарқынына жетіп, желдің максималды жылдамдығы сағатына 240 км/сағ, ал барометрлік қысым Монтсерраттағы метеостанциядағы өлшемдерге сәйкес ең төменгі деңгейге жетті. Дауыл Кариб теңізінің батысына қарай солтүстікке қарай жылжығанда сәл әлсіреді және 8 тамыздың кешінде Гуаяма, Пуэрто-Рикоға сағатына 220 км жылдамдықпен желмен соқты. 8 тамыз – Ақ Кирилдің құрметті күні болғандықтан, дауыл осылай аталды. Аралдың бірнеше метеостанциялары төмен барометрлік қысымды тіркеді, Гуаямадағы көрсеткіш ең төмен болды. Аралдың оңтүстігінде және батысында желдің бағыты өзгерді. Дауыл Пуэрто-Риконы шамамен алты сағатта кесіп өтіп, 8 тамызда Атлант мұхитына шықты, сол кезде 3-санатты дауылға дейін әлсіреп, желдің жылдамдығы сағатына 195 км/сағ төмендеді. Бұл дауыл осы қарқындылығын тоғыз күннен астам сақтап тұрды. Батысқа қарай солтүстікке қарай жылжып, 9 тамызда Доминикан Республикасының солтүстік жағалауына жақын өтті. Содан кейін жүйе Багам аралдары арқылы солтүстік-батысқа қарай баяу жылжыды, 10 тамызда Инагуаға, ал 12 тамызда Андрос аралына соқты. Ауа райы бюросының телефон және телеграф хабарларына сәйкес, дауыл Флоридаға соғады деп болжанды, ол Нова Шотландияның Сэбл аралынан оңтүстікке қарай 525 шақырым қашықтықта орналасқан. Тропиктік емес жүйе шығысқа, оңтүстік-шығысқа, содан кейін оңтүстікке қарай жылжыды, әрі әлсіреді. 24 тамызда ол шығысқа қарай бұрылды, ал келесі күні солтүстік-шығысқа қарай бұрылды. Ресми мәліметтер бойынша, жүйе тропиктік емес болып қалды деп есептелді. Алайда, Партагас 26 тамызда сағат 00:00 UTC-де ол қайтадан тропикалық дауылға айналды деп хабарлады.

Тропикалық циклон ретінде 28 күннен астам сақталған бұл жүйе Атлант мұхитындағы ең ұзаққа созылған дауыл рекордын жасады.

Дайындықтар

7 тамызда Кіші Антиль аралдарындағы станциялардан желдің солтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа ауысқаны туралы хабарланғаннан кейін, АҚШ-тың ауа райы бюросы Розо, Доминика, Басетерре, Сент-Китс және Сан-Хуан, Пуэрто-Рикода дауыл сигналын бұйырды; кейіннен Доминикан Республикасының Санто-Доминго қаласында да дауыл сигналы көтерілді. Кеңес беру хабарлары Кариб теңізінің басқа да аймақтарына, соның ішінде Санто-Доминго, Кингстон, Ямайка және Сантьяго-де-Кубаға жіберілді. Ақпарат сондай-ақ Америка Құрама Штаттарының шығанағы мен Шығыс жағалауындағы ірі теңіз порттарына телеграф арқылы жіберілді. 9 тамызда Сантьяго-де-Кубада дауыл сигналы жарияланды, ал Кубадан солтүстік және шығысқа қарай бағыт алған барлық кемелерге портта қалуға кеңес берілді. Аралдың ішкі аймақтарында байланыс күрт нашарлады. Гваделупаның Сент аралдарында екі шхуна суға батып, кем дегенде 23 қайық жағаға шығарылды. Монсерратқа ауыр соққы тиді, дерлік барлық ғимараттар қирады. Тұрған қалған сот ғимараты мен мектеп үйсіз қалған әйелдер мен балаларға толы болды. 100 адам қаза тауып, 1400 адам жарақат алды. Сан-Сириако даулы 1876 жылғы Сан-Фелипе даулынан кейін Пуэрто-Рикодағы алғашқы ірі дауыл ретінде сипатталды. Шамамен 250 000 адам азық-түлік пен баспанасыз қалды. Жалпы, келтірілген залал шамамен 35,8 миллион долларды құрады, оның жартысынан астамы егіндіктерге, әсіресе кофеге тиген зиянды құрады. Сол кезде бұл Пуэрто-Рикодағы ең қымбат және ең ауыр тропикалық циклон болды. Қаза тапқандардың саны 3100-ден 3400-ге дейін болды, ал ресми мәлімет бойынша 3369 адам қаза тапты. Сан-Сириако даулы Пуэрто-Рико тарихындағы ең қасіретті тропикалық циклон болып табылады. Аралдың барлық аймақтарында қатты жел соқты, оның күші Хюмакао, Маягуэс және Понседе жоғары деңгейге жетті. Понсе муниципалитетінде 500 адам қайтыс болды, олардың көпшілігі суға батып кетті. Көшелер суға батты, жағалаудағы кәсіпорындар қирады, бірнеше мемлекеттік ғимараттар зақымдалды. Телефон, телеграф және электрмен жабдықтау толығымен тоқтатылды. Понсе қаласын муниципалитет кеңесі "қорқынышты қирау" ретінде сипаттады. Ең ауыр зардап Утуадода болды, келтірілген залал 2,5 миллион доллардан асты. Хумакаода 24 сағат ішінде жаңбыр жауды.

АҚШ және басқа жерлерде

АҚШ-тың Флорида мен Солтүстік Каролина арасындағы аймақта норвегиялық «Дрот» кемесі дауылға тап болды. Үлкен толқын кеме капитаны мен жеті экипаж мүшесін теңізге айырды. Қалғандары тірі қалу үшін кемедегі тақтайшалардан шикі сал жасады. Бірақ сал екіге бөлініп, бірінде екі адам, екіншісінде алты адам қалды. Алғашқы салдағы бір адам ашулы теңізге секіріп, өзіне-өзі қол жұмсады, бірақ қалғаны неміс бу пароходы «Титания» арқылы құтқарылды. Алты адамның үшеуі қасақана теңізге секіріп, суға батып кетті. Қалған үш адам аштықтан немесе сусызданудан өлімге ұшырарларын түсініп, кімді екеуі жейді дегенді анықтау үшін тас тартысты. Жеңілген адам өлтіріліп, аман қалған екеуі оның тамырынан қан ішті. Соңғы қалғандардың бірі ақылдан асып, екінші адамның бетінен және кеудесінен үлкен ет тілімдерін жұлып алды. Кеме батып кеткеннен кейін екі апта өткен соң, 31 тамызда, аман қалған екеуі британдық «Вудрәфф» бу пароходымен құтқарылды. Титусвилл мен Майами арасындағы шығын 5000 долларға бағаланды. Оңтүстік Каролина жағалауындағы су деңгейі 1 метрге (2.8 фут) жетті, бірақ жағалауда су тасқыны болған жоқ. Оңтүстік Каролинадағы тиімді ескертулердің арқасында ешкім қаза болған жоқ. Дошер дауыл сыртқы жағалауға соққаннан кейін төрт күн өткен соң, 21 тамызда Вашингтонға есеп жіберді. Дошер есепте былай деп жазды: «Айқайлайтын жел, ағысып, шулап тұрған толқын және жағалауды шарпып, мыңдаған артиллерияның дауысы сияқты күркіреген қорқынышты теңіз, бірден қорқыныш пен үрейге толы суретті тудырды, оған тіпті Дантенің «Тозағы» да тең келе алмас еді». Ол былай деді: «17-сі күні сағат 8 шамасында жел басылып, шығысқа бұрылып, тасқын қатты жылдамдықпен кері кеткенде, жарты сағаттан да аз уақыт ішінде бірнеше футқа төмендеді, аралдағы әрбір жан шүкіршілік дұғасын оқыды, және соңғы 12 сағаттың қорқынышты қысымына қарсы батыл тұрған мықты адамдар жылап, балалар сияқты қиылып қалды». Сонымен қатар, бірнеше шаруашылық малдары суға батып кетті. Су тасқыны табыттарды ашып, оларды зақымдап, қалалардың ішінде сүйектерді шашыратып тастады. Дауылдан кейін тұрғындар аймақты тастап, басқа қалаларға көшіп кетті, олардың көпшілігі Сыртқы жағалаудағы басқа жерлерде қоныстанды. Окракок аралында арал сумен жабылған еді. Барлығы 33 үй қирады, ал қалғандарының көп бөлігі зақымдалды. Сонымен қатар, екі шіркеу қиратылды. Бірнеше сиыр, жылқы және қой суға батып кетті. Апатқа ұшыраған кемелердің арасында «Присцилла» баркентині де болды. АҚШ Өмірді сақтау қызметінің мүшесі Расмус Мидгет «Присцилладан» жалғыз өзі 10 адамды құтқарып алды. 18 қазан күні Мидгетке Қаржы министрі Лайман Дж. Гейдж Өмірді сақтау медалімен марапаттады. Ралейге дейінгі аймақтағы қатты жаңбыр мен желдің салдарынан егістерге «үлкен зиян» келді. Солтүстік Каролинада кем дегенде 20 адам қаза тапты. Азор аралдарында Сан-Мигель аралында «бірнеше адам қаза тапты». Қатты жел мен жаңбыр көптеген үйлерді зақымдап, бірнеше жолды су басып, телеграф бағаналарын құлатты.

Кейінгі оқиғалар мен жазбалар

Кейбір бай азаматтар мен жергілікті үкіметтер дауылдан кейін тамақ пен баспана ұсынды, бірақ олардың ресурстары апатты тиімді түрде басқаруға тым шектеулі болды. Әскери губернатор Джордж Уайтфилд Дэвис зақымның бастапқы бағасын бергеннен кейін, ол федералды үкіметтен азаматтарға көмек сұрауын өтінді. Сан-Хуан қаласында майор Джон Ван Хофф әскери дәрігерлер мен дін қызметкерлері жұмыс істейтін Қайырымдылық кеңесін құрды. Дэвис осындай комитеттер құрылып, әр қалада үш "құрметті адам" басқарсын деп сұрады. Сол кезде арал 12 әскери округке бөлінген еді. Дэвис округтік командирлерге әр округтегі зақымды бағалауды және азық-түлік пен баспанасыз қалған азаматтардың санын хабарлауды тапсырды. Жүздеген адамдар салықтан жеңілдік беру туралы өтінішхаттар ұсынды, оның ішінде Ларес қаласында ғана 369 адам болды. Инфрақұрылымның қирауы көмек жеткізуді қиын етірді, әсіресе Аняско мен Маягуэс арасындағы 18 шақырымдық темір жолдың қирауы себепті. Келесі айларда көптеген жолдар мен көпірлер қайта салынды. Алайда, темір жол жеке меншікте болғандықтан, үкімет оны жөндеуге асықпады. Әртүрлі муниципалитеттер қалпына келтіру жұмыстарын қаржыландыру үшін 25-30 миллион песолық облигациялар ұсынды. Багам аралдарындағы Ұлы жиналыс бүкіл елге көмек көрсету үшін шығындарды бекітетін шараны дауысқа салу үшін арнайы сессия өткізді. Сонымен қатар, колониялық хатшы Джозеф Чемберлейн Аут аралдарына көмек таратуға және көмек көрсетуге бірнеше кемелерді шақырды. Британ үкіметі дауыл туралы ескерту туралы заң қабылдады, онда дауыл болған жағдайда Форт-Шарлотта мен Форт-Финкастлде дауыл сигналының туы көтерілуі керек екені бұйрықталды. Жаңа ереже сондай-ақ, бұл туларды барометрлік қысым белгілі бір деңгейге дейін төмендеген кезде көтеруді талап етті. Сонымен қатар, Императорлық маяктар қызметі Багам аралдарындағы барлық маяктарға сигналдық туларды берді. Сан-Сириако дауылы өз жолында көптеген рекордтарды орнатты. Пуэрто-Рикода кем дегенде 3369 адамның қаза болуына себеп болған бұл дауыл аралды соққан ең қасіретті дауыл болды және 1928 жылы Сан-Фелипе-Сегундо дауылы 5-санатты дауыл ретінде құрлыққа шыққанға дейін сол кездегі ең күшті дауыл болды. Бұл Атлантика мұхитындағы ең қасіретті дауылдардың бірі болды. Сонымен қатар, жинақталған циклондық энергиясы 73,57 құрады, бұл Атлантика мұхитындағы кез келген дауылдың тарихындағы ең жоғары көрсеткіш және 2023 жылғы Фредди циклонынан озысқанша жалпы алғанда екінші орында тұрды. 2004 жылы Иван дауылы 70-тен асатын екінші Атлантикалық дауылға айналды, бірақ Сан-Сириако дауылынан озып кетпеді. Сан-Сириако дауылы тарихындағы ең ұзаққа созылған Атлантикалық дауыл, ол 27,75 күнге созылды. Николас Г. Вегас өзінің "Отансүйгіш баяндамасында" ("Narración Patriótica") былай деп жазды:

Атауы

Пуэрто-Рикода 8 тамызда, Рим католик шіркеуінің киелі Кириакқа (испан тілінде Сан-Сириако) арналған мереке күні соққандықтан, бұл дауылға осы ат берілді. Стандартталған дауыл атаулары енгізілгенге дейін мұндай амал жиі қолданылды. Мысалы, 1867 жылғы Сан-Нарсисо дауылы, 1928 жылғы Сан-Фелипе дауылы және 1932 жылғы Сан-Сиприан дауылдары да олар соққан мереке күнінің атына байланысты аталған.