Жеймс Матесон: Шотландиялық саудагер және «Жардин Матесон» компаниясының негізін қалаушысы

Кіріспе

Шотланд тайпаны (1796–1878)

Сэр Джеймс Николас Сазерленд Матесон, 1-ші барон, FRS (17 қараша 1796 – 31 желтоқсан 1878) – шотландтық опиум саудагері және тайпан. Шотландияның Сазерленд аймағындағы Шайнесс қаласында туған, ол капитан Дональд Мэтисонның ұлы. Ол Эдинбургтың Корольдік жоғары мектебінде және Эдинбург университетінде білім алды. Уильям Джардинмен бірге Гонконгтағы «Джардин Мэтисон & Co.» сауда конгломератын құрды, ол қазіргі «Джардин Мэтисон Холдингс» компаниясы болып табылады.

Қытай мен Гонконг

Университетті бітіргеннен кейін Мэтисон Лондонның агенттік үйінде екі жыл жұмыс істеді, содан кейін Калькуттаға, Үндістанға, және оның інісінің «МакИнтош және Компания» сауда фирмасына қызмет ету үшін аттанды. 1807 жылы Мэтисонға інісі жақын арада кететін британдық кеме капитанына жеткізілуге тиіс хат тапсырылды. Ол хатты жеткізуді ұмытып, кеме онысыз кетіп қалды. Інісінің немқұрайлылығына ашуланған ол, жас Джеймстің Британияға қайтып кеткені дұрыс болар еді деп ойлады. Ол інісінің сөзін тыңдап, үйге қайтуға бағыт алды. Алайда, ескі теңіз саяхатшысымен кездейсоқ кездесуі Мэтисонды Кантонға (Гуанчжоу) аттануға алып келді. Мэтисон Уильям Жардинмен 1820 жылы Бомбей қаласында танысты. Кейіннен екеуі серіктестік құрды, оған Холлингворт Магняк және Дэниел Бил де қосылды. Бастапқыда жаңа фирма Кантон, Бомбей және Калькутта арасындағы саудамен ғана айналысты, сол кезде бұл «ел саудасы» деп аталды, бірақ кейіннен бизнесін Лондонға дейін кеңейтті. 1827 жылы Александр Мэтисон Джеймске Кантон тізімін басу үшін кішкентай баспа станогын сыйлады. Джеймс осы тізімді Қытайдағы алғашқы ағылшын тіліндегі жаңалықтар парағы ретінде құрды, оны кейіннен бәсекелес сауда үйі «Рассел және Компания» үшін жұмыс істейтін Филадельфиялық америкалық Уильям Уайтман Вуд редакциялады. 1832 жылдың 1 шілдесінде Уильям Жардин, Джеймс Мэтисон және компания серіктестігі құрылды. Оның құрамында Уильям Жардин мен Джеймс Мэтисон аға серіктестер, ал Холлингворт Магняк, Александр Мэтисон, Жардиннің туысы Эндрю Джонстон, Мэтисонның туысы Хью Мэтисон, Джон Абель Смит және Генри Райт – алғашқы серіктестер болды. Олар Кантон қаласында «Эво» (怡和 "Yee Wo" – Шартты түрде «Бақытты үйлесім») деген қытайша атауды алды. Бұл атау Хоукуаның адал және тура екендігімен танымал болған бұрынғы «Эво Хонг» фирмасынан алынған. 1834 жылы Парламент Ұлыбритания мен Қытай арасындағы саудадағы Британдық Шығыс Үндістан компаниясының монополиясын жойды. «Жардин, Мэтисон және Компания» осы мүмкіндікті пайдаланып, Шығыс Үндістан компаниясы қалдырған орынды толтырды. «Сара» атты «Жардин» кемесі алғашқы сапарында Англияға шаймен аттанды. «Жардин Мэтисон» Шығыс Үндістан компаниясының ірі коммерциялық агентінен бастап, Гонконгтағы базасынан Азиядағы ең ірі британдық сауда фирмасына айналды. Жардин Қытайда апиын саудасын кеңейтуді қалап, Мэтисонды Англияға Цин үкіметін сауданы одан әрі ашуға қысым жасау үшін үкіметке лобби жасауға жіберді. Мэтисонның миссиясы сәтсіз аяқталды және ол сол кездегі британдық сыртқы істер министрі, Веллингтон герцогынан сөгіс алды. Бір есепте Мэтисон Жардинге «мақтаншыл және ақымақ адам» қорлағаны туралы шағымданды. Мэтисон өз пікірін ашық білдіріп, «қытайлықтар – таңғажайып ақымақтық, ашкөздік, мақтаншылдық және кешірімсіздікпен сипатталатын халық» деп сипаттады. Мэтисон 1838 жылы Азияға оралды, ал келесі жылы Жардин лоббистік жұмысты жалғастыру үшін Англияға аттанды.

After leaving university, Matheson spent two years in a London agency house before departing for Calcutta, India and a position in his uncle's trading firm, Mackintosh & Co. In 1807, Matheson was entrusted by his uncle with a letter to be delivered to the captain of a soon to depart British vessel. He forgot to deliver the missive and the vessel sailed without it. Incensed at his nephew's negligence, the uncle suggested that young James might be better off back in Britain. He took his uncle at his word and went to engage a passage back home. However, a chance encounter with an old sea captain instead led to Matheson departing for Canton (Guangzhou). Matheson first met William Jardine in Bombay in 1820. The two men later formed a partnership which also included Hollingworth Magniac and Daniel Beale. At first the new firm dealt only with trade between Canton, Bombay and Calcutta, at that time called the "country trade" but later extended their business to London. In 1827 Alexander Matheson lent James a small hand press for the printing of the Canton Register which James founded as the first English language news sheet in China, which was edited by William Wightman Wood, an American from Philadelphia who would later work for rival trading house Russell & Co.

On 1 July 1832, Jardine, Matheson and Company, a partnership, between William Jardine, James Matheson as senior partners, and Hollingworth Magniac, Alexander Matheson, Jardine's nephew Andrew Johnstone, Matheson's nephew Hugh Matheson, John Abel Smith, and Henry Wright, as the first partners was formed in Canton, and took the Chinese name 'Ewo' (怡和 "Yee Wo" Literally Happy Harmony). The name was taken from the earlier Ewo Hong founded by Howqua which had an honest and upright reputation. In 1834, Parliament ended the monopoly of the British East India Company on trade between Britain and China. Jardine, Matheson and Company took this opportunity to fill the vacuum left by the East India Company. With its first voyage carrying tea, the Jardine ship Sarah left for England. Jardine Matheson began its transformation from a major commercial agent of the East India Company into the largest British trading hong, or firm, in Asia from its base in Hong Kong. Jardine wanted the opium trade to expand in China and despatched Matheson to England to lobby the Government to press the Qing government to further open up trade. Matheson's mission proved unsuccessful and he was rebuked by the then British Foreign Secretary the Duke of Wellington. In a report, Matheson complained to Jardine over being insulted by an "arrogant and stupid man". Matheson expressed his views plainly, contemporaneously describing, " the Chinese [as] a people characterised by a marvelous degree of imbecility, avarice, conceit and obstinacy "

Matheson returned to Asia in 1838 and the following year Jardine left for England to continue lobbying.

Шотландияға оралу

1844 жылы Мэтисон шотландтық Льюис аралын жарты миллион фунттан астамға сатып алып, Сторнуэйдің жанында Льюс сарайын салдырды, 500-ден астам отбасының жерінен көшіріліп, Канадаға эмиграция жасауына көмектесті. 1845 жылы ол аралда жақсарту бағдарламасын бастады, оның ішінде су тоқтату схемалары мен жол салу жұмыстары кірді. Жоғарғы таулы аймақтардағы картоп аштығы кезінде ол бағдарламаны кеңейтті және 1850 жылға қарай аралға 329 000 фунт стерлинг жұмсады. 1851-1855 жылдары ол 1771 адамның эмиграциясына көмектесті. Лондонға келгенде Мэтисон 13 Кливленд қатарында тұрды. 1846 жылы Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. Жоғарғы таулы аймақтардағы картоп аштығы кезіндегі әрекеттері үшін Мэтисон 1851 жылы баронет титулымен марапатталды. Уильям Жардиннің (бұрынғы иесі) қайтысынан кейін 1843 жылдан 1852 жылға дейін Эшбертон округінен, ал 1852 жылдан 1868 жылға дейін Росс және Кромарти округінен Парламент мүшесі болды. Ол сегізінші онжылдыққа дейін белсенді қоғамдық өмір сүрді және көп жыл бойы Жарым аралдық және Шығыс бу кемелер компаниясының төрағасы қызметін атқарды. Оның жүректері Джардин Мэтисон және Мэтисон & Компания директорлары болды. 1826 жылдан бастап Квебек портының комиссары, ал Спенсер Вудтан Төменгі Канаданың Заң шығару кеңесінің мүшесі болды. Мэтисонның балалары болмады. Ол Порт-Несс портын салуға көмектесу үшін 1500 фунт қалдырды.