Уильям Жардин: Британ саудагері мен саяхатшысы

Кіріспе

Британдық кәсіпкер және саясаткер (1784–1843)

Уильям Жардин (24 ақпан 1784 – 27 ақпан 1843) – шотланд дәрігері, опиум саудагері және Гонконгтағы «Жардин, Мэтисон және компания» конгломератының негізін қалаушылардың бірі. Эдинбург университетінде медицина білімін алған Жардин 1802 жылы Эдинбург Корольдік хирургтар колледжінің дипломын алды. Келесі жылы ол Ост-Үнді компаниясына қарасты «Брансуик» кемесіндегі хирург-дәрігер болып Үндістанға аттанды. 1817 жылдың мамыр айында ол медицинаны тастап, саудамен айналыса бастады. Жардин 1820–1839 жылдар аралығында Қытайда тұрды. Кантондағы алғашқы табыстары оны 1825 жылы «Магняк және компания» серіктестігіне қабылдауға, ал 1826 жылы фирманың Кантон операцияларын басқаруға мүмкіндік берді. Джеймс Мэтисон көп ұзамай оған қосылып, «Магняк және компания» 1832 жылы «Жардин, Мэтисон және компания» болып қайта құрылды. 1839 жылы Императорлық комиссар Лин Цзексу британдық саудагерлерден тәркіленген 20 000 қап опиумды жойғаннан кейін, Жардин сол қыркүйекте Лондонға келіп, Сыртқы істер министрі Лорд Палмерстонға күшті жауап беру үшін қысым жасады, нәтижесінде Бірінші опиум соғысы басталды. Оның әкесі Эндрю Жардин (шамамен 1750 – 1793) тоғыз жасында қайтыс болды, отбасын экономикалық қиындыққа ұшыратты. Күнкөрісін табуға күрескендігіне қарамастан, Жардиннің ағасы Дэвид (1776–1827) оған мектепке бару үшін ақша берді. Жардин 16 жасында біліктілік алуды бастады. 1800 жылы ол Эдинбург университетінің медицина мектебіне түсіп, анатомия, медицина практикасы және акушерлік сияқты пәндерді оқыды. Оқу барысында Жардин ағасы Дэвид берген ақшаға баспана, тамақ және аурухана тәжірибесімен танысу мүмкіндігін қамтамасыз еткен хирургтың шәкірті болды. Ол 1802 жылдың 2 наурызында Эдинбург медицина мектебін бітірді және Эдинбург Корольдік хирургтар колледжінің толық дипломын алды. Ол Британдық Шығыс Үндістан компаниясының (EIC) қызметіне қосылуды жөн көрді және 1803 жылы, 19 жасында, Шығыс Үндістан компаниясының теңіз флотындағы хирург-дәрігер ретінде «Брансуик» кемесіне отырды. Қызметкерлерінің «жүк артықшылығынан» пайдаланып, ол фирмадағы 14 жылдық хирург қызметі кезеңінде кассия, кошениль және мускус саудасында табысқа жетті. Жардин компанияның опиумды тасымалдамау, бірақ еркін саудагерлермен келісімшарт жасасу саясатынан пайдаланып, мүмкіндікті пайдалана алды. 1824 жылы Жардин үшін маңызды мүмкіндік туды. Кантондағы ең табысты агенттіктердің бірі болған «Магняк және компания» Гуанчжоудағы бір адамның соққысынан зардап шекті. Жардин соққы алғаннан кейін жарақатын қаталдықпен қабылдады. Оның Кантондағы «Крик Хонг» кеңсесінде бір ғана креслосы болды. Фирманың операцияларына Мальвадан Қытайға опиумды контрабандалық жолмен әкелу, Филиппинмен дәмдеуіштер мен қант саудасы, Қытайдан Англияға шай мен жібек экспорттау, жүктерді факторлау және сақтандыру, кемежай объектілерін және қойма кеңістігін жалға беру, сауданы қаржыландыру және басқа да көптеген бизнес пен сауда салалары кірді. 1834 жылы Парламент Ұлыбритания мен Қытай арасындағы саудадағы EIC монополиясын тоқтатты. «Жардин, Мэтисон және компания» осы мүмкіндікті пайдаланып, Шығыс Үндістан компаниясының қалдырған бос орынын толтырды. Шикі жібек тасыған, бірақ қызыққа қарай, шай жоқ, «Сара» кемесі (қазір Томас Уидингке тиесілі, бірақ бұрын Уидинг, Жардин және Ковасджи серіктестігінде болған) Англияға аттанды, монополия тоқтағаннан кейін Англияға келген алғашқы еркін саудагер атанды. Содан кейін «Жардин Мэтисон» Шығыс Үндістан компаниясының ірі коммерциялық агентінен Азиядағы ең ірі британдық сауда хонгіне (洋行) немесе фирмаға айналды. Уильям Жардинді басқа саудагерлер «тайпан» деп атады. Жардин Қытайда опиум саудасын кеңейтуді қалады. 1834 жылы Британ империясын білдіретін сауда жөніндегі бас инспектор Уильям Лорд Непьермен жұмыс істеп, Кантондағы қытайлық шенеуніктермен келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. Қытай вице-королі Нейпир тұрған Кантон кеңсесін блокадаға алуды және Нейпирді қоса алғанда, тұрғындарын тұтқынға алуды бұйырды. Лорд Непьерге кемемен емес, құрлықпен Макаоға қайтуға рұқсат етілді. Бірнеше күннен кейін қызуы көтеріліп, қайтыс болды. Шотландиялық пэр Лорд Непьермен және оның отбасымен жақсы қарым-қатынаста болған Жардин осы сәтсіздікті британ үкіметін сауданы одан әрі ашу үшін күш қолдануға көндіру мүмкіндігі ретінде пайдалануға белсенді кірісті. 1835 жылдың басында ол Джеймстің Ұлыбританияға сапар шегіп, үкіметті Қытайдағы сауданы одан әрі ашу үшін қатаң шаралар қабылдауға көндіруін бұйырды. Мэтисон Нейпирдің әйелімен бірге Англияға аттанды, себебі көз жұқпасының салдарынан үйіне қайтуға рұқсат алды. Англияда Мэтисон үкіметтік және саудалық өкілдермен кездесіп, Қытаймен соғыс жариялау үшін қолдау жинады. Англиядағы әрекеттерінің алғашқы нәтижелері сәтсіз болды, «Темір герцог» (Уэллингтон герцогі), сол кездегі британдық Сыртқы істер министрі оны елемейтіндей болды және Жардинге оның мақтанды және ақымақ адамнан қорланғанын ашулы түрде жеткізді. Алайда, оның парламенттегі және басқа да форумдардағы кең ауқымды лоббилеуі келесі жылдары соғысқа әкелетін тұқымдарды септі.

William Jardine (24 February 1784 – 27 February 1843) was a Scottish physician, opium merchant and trader who co founded the Hong Kong based conglomerate Jardine, Matheson & Co. Educated in medicine at the University of Edinburgh, in 1802 Jardine obtained a diploma from the Royal College of Surgeons of Edinburgh. The next year, he became a surgeon's mate aboard the Brunswick belonging to the East India Company, and set sail for India. In May 1817, he abandoned medicine for trade. Jardine was a resident in China from 1820 to 1839. His early success in Canton as a commercial agent for opium merchants in India led to his admission in 1825 as a partner in Magniac & Co., and by 1826 he controlled that firm's Canton operations. James Matheson joined him shortly afterwards with Magniac & Co. reconstituted as Jardine, Matheson & Co. in 1832. After Imperial Commissioner Lin Zexu destroyed 20,000 cases of opium seized from British traders in 1839, Jardine arrived in London that September to press Foreign Secretary Lord Palmerston for a forceful response, which resulted in the First Opium War. His father, Andrew Jardine (abt. 1750 d. 1793), died when he was nine, leaving the family in some economic difficulty. Though struggling to make ends meet, Jardine's older brother David (1776 1827) provided him with money to attend school. Jardine began to acquire credentials at the age of sixteen. In 1800 he entered the University of Edinburgh Medical School where he took classes in anatomy, medical practice, and obstetrics among others. While his schooling was in progress, Jardine was apprenticed to a surgeon who would provide housing, food, and the essential acquaintance with a hospital practice, with the money his older brother, David, provided. He graduated from the Edinburgh Medical School on 2 March 1802, and was presented a full diploma from the Royal College of Surgeons of Edinburgh. He chose to join the service of the British East India Company (EIC) and in 1803, at the age of 19, boarded the East Indiaman Brunswick as a surgeon's mate in the East India Company's Maritime Marine Service. Taking advantage of his employee's "cargo privilege", he traded successfully in cassia, cochineal and musk during his 14 years as a surgeon at the firm. Jardine was able to exploit the opportunity afforded by the company's policy of not transporting opium but contracting the trade out to free traders. In 1824, a very important opportunity arose for Jardine. Magniac & Co., one of the two most successful agency houses in Canton, after being hit on the head by a club in Guangzhou. Jardine, after being hit, just shrugged off the injury with dour resilience. He had only one chair in his office in the "Creek Hong" in Canton, The firm's operations included smuggling opium into China from Malwa, India, trading spices and sugar with the Philippines, exporting Chinese tea and silk to England, factoring and insuring cargo, renting out dockyard facilities and warehouse space, trade financing and other numerous lines of business and trade. In 1834, Parliament ended the monopoly of the EIC on trade between Britain and China. Jardine, Matheson & Co. took this opportunity to fill the vacuum left by the East India Company. With its first voyage carrying raw silk, but ironically no tea, the ship Sarah (now owned by Thomas Weeding, but previously owned in partnership by Weeding, Jardine and Cowasjee) left for England, becoming the first free trader to arrive in England after the monopoly ceased. Jardine Matheson then began its transformation from a major commercial agent of the East India Company into the largest British trading hong (洋行), or firm, in Asia. William Jardine was now being referred to by the other traders as "taipan". Jardine wanted the opium trafficking to expand in China. In 1834, working with the Chief Superintendent of Trade representing the British Empire, William, Lord Napier, tried unsuccessfully to negotiate with the Chinese officials in Canton. The Chinese Viceroy ordered the Canton offices where Napier was staying to be blockaded and the inhabitants including Napier to be held hostages. Lord Napier, a broken and humiliated man, was allowed to return to Macao by land and not by ship as requested. Suffering a fever, he died a few days later. Jardine, who had good relations with Lord Napier, a Scottish peer, and his family, then took the initiative to use the debacle as an opportunity to convince the British government to use force to further open trade. In early 1835 he ordered James Matheson to leave for Britain to persuade the Government to take up strong action to further open up trade in China. Matheson accompanied Napier's widow to England using an eye infection as an excuse to return home. Matheson in England then extensively travelled to meet with several parties, both for government and for trade, to gather support for a war with China. Initially unsuccessful in his forays in England, he was brushed aside by the "Iron Duke" (Duke of Wellington), then the British Foreign Secretary, and reported bitterly to Jardine of being insulted by an arrogant and stupid man. However, his activities and widespread lobbying in several forums including Parliament sowed seeds that would lead to war in a few years.

Қытайдан кету және қарым-қатынастың бұзылуы

1836 жылы Мэтисон Қытайға оралып, фирманы басқаруға дайындалды, өйткені Джардин уақытша тоқтап тұрған зейнет демалысын аяқтауға дайындалып жатқан болатын. Джардин 1839 жылғы 26 қаңтарда Кантоннан Ұлыбританияға кетті. Ол сондай-ақ опиум саудагері Ланселот Дентті, Дент және Компанияның (Жардин Мэтисонға бәсекелес компания) басшысын қамауға бұйрық берді. Лин сондай-ақ Қытай императорының алдында құрмет көрсету үшін Виктория патшайымына хат жолдады.

Соғыс және қытайлықтардың берілуі

1839 жылдың қыркүйегінде Лондонға келген Matheson & Co фирмасының негізін қалаушысы. Зейнетке шыққанға қарамастан, Jardine бизнес және саясатта белсенді болып, 6 Upper Belgrave Street мекенжайында, сол кезде Букингем сарайының жанында Лондондағы жаңа, жоғары деңгейлі тұрғын үй ауданында үй салды. Ол сондай-ақ Шотландияның Пертшир аймағында Lanrick Castle деген егістікті сатып алды. David өз кезегінде фирманы басқаруды ағасы Sir Robert-ке тапсырды. Joseph Robert-тің орнына тайпан болды. Sir Robert Jardine (1825–1905) – Buchanan Jardine әулетінің атасы. Sir Robert-тің ұрпағы Sir John Buchanan Jardine 1959 жылы Jardine, Matheson and Co компаниясының 51% үлесін сол кездегі бағамен 84 миллион долларға сатты. 1874 жылдан 1886 жылға дейін тайпан болған Jardine-нің шөбересі William Keswick (1834–1912) – Keswick әулетінің (Ke zick деп айтылады) атасы. Keswick – Jardine-нің үлкен әпкесі Jean Johnstone-ның немересі. Keswick 1859 жылы фирманың Жапониядағы кеңсесін ашуға және Шанхай кеңсесін кеңейтуге жауапты болды. James Matheson Англияға оралып, Jardine бос қалдырған Парламент мандатын иеленді және Лондондағы бұрын Magniac, Jardine & Co деп аталған Matheson & Co фирмасын басқарды. Бұл фирма – сауда банкі және Jardines компаниясының Англиядағы өкілі. 1912 жылы Jardine, Matheson & Co және Keswick әулеттері Matheson әулетінің фирмадағы үлесін сатып алды, бірақ атау сақталды. Компанияның басқаруын Jardine әулетінің мүшелері мен олардың ұрпақтары ондаған жылдар бойы жүзеге асырды, олардың ішінде Keswick-тер, Buchanan Jardine-дер, Landale-дер, Bell Irvings-тер, Patersons-тар, Newbiggings-тер және Weatheralls-тар бар. Jardine-нің танымал басқарушы директорлары немесе тайпандары: Sir Alexander Matheson, 1st Baronet, David Jardine, Robert Jardine, William Keswick, James Johnstone Keswick, Ben Beith, David Landale, Sir John Buchanan Jardine, Sir William Johnstone "Tony" Keswick, Hugh Barton, Sir Michael Herries, Sir John Keswick, Sir Henry Keswick, Simon Keswick және Alasdair Morrison. ХХ ғасырдың басында фирманың бір уақытта Гонконгта және Шанхайда екі тайпаны болды, олар екі қалада да фирманың кең ауқымды істерін тиімді басқару үшін жауапты болды. Екі тайпан да Лондондағы аға серіктес немесе меншік иесіне ғана есеп берді, ол әдетте зейнеткер бұрынғы тайпан және Jardine әулетінің үлкен мүшесі болды. Бүгінде Jardine Matheson Group Гонконгтағы ең ірі конгломераттардың бірі және ең ірі жұмыс беруші болып табылады, үкіметтен кейін ғана. Қазіргі Гонконгтағы бірнеше маңызды орындар фирманың және негізін қалаушылар Jardine мен Matheson-ның есімімен аталады, мысалы, Jardine's Bazaar, Jardine's Crescent, Jardine's Bridge, Jardine's Lookout, Yee Wo Street, Matheson Street, Jardine House және Noon Day Gun. 1947 жылы отбасы мүшелері компанияны бақылауда ұстау үшін құпия Trust құрды. Jardine, Matheson and Co акцияларын 1961 жылы Hugh Barton басқаруымен халыққа ұсынды, олар 56 есе артық сатылды. Keswick әулеті 1959 жылы бірнеше Лондондық банктер мен қаржы институттарымен консорциумда Buchanan Jardine әулетінің бақылау үлесін сатып алды, бірақ кейіннен 1961 жылғы акция ұсынымы кезінде акциялардың көп бөлігін сатты, компанияның шамамен 10% үлесін сақтап қалды. Компанияның бас кеңсесі 1984 жылы Simon Keswick басқаруымен Бермудаға көшірілді. Jardine Matheson Holdings Ltd-нің қазіргі төрағасы, Ұлыбританияда тұратын Sir Henry Keswick 1970 жылдан (31 жасында) 1975 жылға дейін компанияның тайпаны болды және компанияның тайпаны болған 6-шы Keswick еді. Оның ағасы Simon 1983 жылдан 1988 жылға дейін компанияның тайпаны болды және ол 7-ші Keswick болып табылады. Екі ағайынды да компаниядағы Keswick-тердің төртінші буыны. Jardines компаниясының ұйымдық құрылымы толығымен өзгерді, бірақ Jardine әулетінің мүшелері компанияны күрделі акционерлік байланыстар, бірнеше одақтас акционерлер және құпия 1947 жылғы Trust арқылы әлі де бақылайды.

Having arrived in London in September 1839, the forerunner of the firm Matheson & Co. Despite his nominal retirement, Jardine was still very much active in business and politics and built a townhouse in 6 Upper Belgrave Street, then a new upscale residential district in London near Buckingham Palace. He had also bought a country estate, Lanrick Castle, in Perthshire, Scotland. David in turn would hand over to his brother Sir Robert control of the firm. Joseph succeeded Robert as taipan. Sir Robert Jardine (1825–1905) is the ancestor of the Buchanan Jardine branch of the family. A descendant of Sir Robert, Sir John Buchanan Jardine, sold his family's 51% holding in Jardine, Matheson and Co. for $84 million at the then prevailing exchange rate in 1959. A great nephew of Jardine who would be taipan from 1874 to 1886, William Keswick (1834–1912), is the ancestor of the Keswick branch (pronounced Ke zick) of the family. Keswick is a grandson of Jardine's older sister, Jean Johnstone. Keswick was responsible for opening the Japan office of the firm in 1859 and also expanding the Shanghai office. James Matheson returned to England to fill up the Parliament seat left vacant by Jardine and to head up the firm Matheson & Co., previously known as Magniac, Jardine & Co., in London, a merchant bank and Jardines' agent in England. In 1912, Jardine, Matheson & Co. and the Keswicks would eventually buy out the shares of the Matheson family in the firm although the name is still retained. The company was managed by several of Jardine's family members and their descendants throughout the decades, including the Keswicks, Buchanan Jardines, Landales, Bell Irvings, Patersons, Newbiggings and Weatheralls. Notable Jardines managing directors, or taipans, included Sir Alexander Matheson, 1st Baronet, David Jardine, Robert Jardine, William Keswick, James Johnstone Keswick, Ben Beith, David Landale, Sir John Buchanan Jardine, Sir William Johnstone "Tony" Keswick, Hugh Barton, Sir Michael Herries, Sir John Keswick, Sir Henry Keswick, Simon Keswick and Alasdair Morrison. There was a point in time in the early 20th century that the firm had two taipans at the same time, one in Hong Kong and one in Shanghai, to effectively manage the firm's extensive affairs in both locations. Both taipans were responsible only to the senior partner or proprietor in London who was normally a retired former taipan and an elder member of the Jardine family. Today, the Jardine Matheson Group is still very much active in Hong Kong, being one of the largest conglomerates in Hong Kong and its largest employer, second only to the government. Several landmarks in present day Hong Kong are named after the firm and the founders Jardine and Matheson like Jardine's Bazaar, Jardine's Crescent, Jardine's Bridge, Jardine's Lookout, Yee Wo Street, Matheson Street, Jardine House and the Noon Day Gun. In 1947, a secret Trust was formed by members of the family to retain effective control over the company. Jardine, Matheson and Co. offered its shares to the public in 1961 under the tenure of Hugh Barton and was oversubscribed 56 times. The Keswick family, in consortium with several London based banks and financial institutions, bought out the controlling shares of the Buchanan Jardine family in 1959, but subsequently sold most of the shares during the 1961 public offering, retaining only about 10% of the company. The company had its head office redomiciled to Bermuda in 1984 under the tenure of Simon Keswick. The present Chairman of Jardine Matheson Holdings Ltd, Sir Henry Keswick, who is based in the UK, was the company's taipan from 1970 (aged 31) to 1975 and was the 6th Keswick to be taipan of the company. His brother Simon was the company's taipan from 1983 to 1988 and is the 7th Keswick to be taipan. Both brothers are the fourth generation of Keswicks in the company. The organizational structure of Jardines has changed almost totally, but members of Jardine's family still control the firm through a complex cross shareholding structure, several allied shareholders and a secretive 1947 Trust.