Герман саяхатшысы және тіл біліміндегі зерттеуші Ханс Конон фон дер Габеленц

Кіріспе

Ханс Конон фон дер Габеленц (13 қазан 1807 – 3 қыркүйек 1874) – неміс саясаткері, 1848–1849 жылдары Саксония-Альтенбург герцогдығының премьер-министрі қызметін атқарған. Ол сонымен қатар дарынды тіл білуші және маньчжур тілі саласындағы сарапшы болды. Ол маньчжур тілі үшін стандартты латын әрпімен жазылатын транслитерация жүйесін жасады, оның құруы көбінесе оның елдесі Пол Георг фон Меллендорфқа қателікпен жатқызылады.

Өмір

Альтенбургте туған фон дер Габеленц Лейпциг университетінде және Геттинген университетінде қаржы, құқық және шығыс тілдерін оқыды. 1830 жылы Саксен-Альтенбургте мемлекеттік қызметке кіріп, 1831 жылы парламенттік және үкіметтік кеңесші қызметіне көтерілді. 1847 жылдан бастап Веймар Ұлы Герцогтығының Ландмаршалы (Ауылдық маршалы) ретінде Франкфурт алдын ала парламентіне қатысты, содан кейін Саксония герцогтықтары үшін құрылған Siebzehnerausschuss-тің мүшесі болды. Кейіннен 1848 жылдың шілдесінде парламент таратылғанға дейін уақытша парламенттік өкілі болды. 1848 жылдың қараша айының соңында Альтенбург герцогтығының премьер-министрі болып тағайындалды және 1849 жылдың тамызында отставкаға кетті. 1850 жылы Штатенхаус мүшесі ретінде Эрфурттағы парламентке қатысты. 1851 жылы Саксен-Альтенбург аймағы оны президент етіп сайлады. Габеленц 1874 жылдың 3 қыркүйегінде Триптиске жақын Лемництегі отбасылық үйінде қайтыс болды. Оның ұлы Георг фон дер Габеленц те белгілі шығыстанушы болды.

Жұмыс

Көп жылдық зерттеулерінің жемісі – «Элеменс де ла грамматика манчжу» (Альтенбург, 1833). Ол негізін қалаған «Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes» (Шығыс зерттеулері журналы, ZMK) журналында ол монғол тілі туралы мақалалар жариялады, содан кейін Юлиус Лёбемен бірге Ульфиластың гот тіліндегі Киелі кітап аудармасының жаңа сын басылымын, грамматикасымен, грек-гот сөздігімен және латын тіліндегі аудармасын (Лейпциг, 1843, екі томдық) шығарды. Кейін ол фин-ұғыр тілдері отбасына көшті, себебі Германия сол кезде неміс тілі үшін ғылыми принциптерді әзірлеумен айналысып жатқан еді. Ол Мордвин тілінің грамматикасын журналының 2-томында, «Сравнение двух диалектов марийских» (Мари диалектілерінің салыстыруы) 4-томында және «Grundzüge der syrjänischen Grammatik» (Перм тілі грамматикасының негіздері) еңбегін жақын арада (Альтенбург, 1841) жариялады. Оның еңбегі Германия үшін жаңа тілдік кеңістіктерді ашты, «Kurze Grammatik der tscherokesischen Sprache» (Чероки тілінің қысқаша грамматикасы) Хофердің «Zeitschrift für die Wissenschaft der Sprache» (Тіл ғылымы журналы) журналының (3-том) және «Beiträge zur Sprachenkunde» (Тіл біліміне үлестер) мақалаларында (Лейпциг, 1852, алғашқы үш саны) даяк, дакота және кирири тілдерінің грамматикасы, сондай-ақ «Grammatik mit Wörterbuch der Kassiasprache» (Хаси тілінің сөздігімен грамматикасы) (Лейпциг, 1857) жарық көрді. Бұған қоса, Лейпцигтегі «Gesellschaft der Wissenschaften» (Ғылымдар қоғамы) «Abhandlungen» (Еңбектер) жинағының (1860) құрамында «Die melanesischen Sprachen nach ihrem grammatischen Bau» (Грамматикалық құрылымы бойынша Меланезия тілдері) және басқа да еңбектері, содан кейін 1873 жылы осы еңбектің екінші бөлігі және «Über das Passivum» (Пассив сөйлем туралы) (Лейпциг, 1860) жарық көрді. Соңында ол қытай еңбегінің маньчжу тіліне аудармасын: «Sse schu, Schu king, Schi king» маньчжу-неміс сөздігімен бірге (Лейпциг, 1864) жариялады. «Mitteilungen» (Хабарламалар) «Geschichts und Altertumsforschenden Gesellschaft des Osterlandes» (Шығыс елдерінің тарих және археологиялық зерттеулер қоғамы) қоғамының басылымдарында оның туған жерінің тарихы туралы көптеген құнды мақалалары жарияланды. Оның қайтысынан кейін «Geschichte des großen Liao, aus dem Mandschu übersetzt» (Маньчжу тілінен аударылған Ұлы Ляо тарихы) (Санкт-Петербург, 1877) жарық көрді. Габеленц зерттеген тілдердің саны – ол алғаш рет ғылыми тұрғыдан жұмыс істеген тілдердің саны – 80-нен асты. Ол Лейпциг Ғылым академиясының толық мүшесі болды.

The fruits of his many years of study are his Elémens [sic] de la grammaire mandchoue (Altenburg 1833). In the Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes (Journal for Oriental Studies, ZMK), which he co founded. He provided essays about Mongolian and then with Julius Loebe published a new critical edition of Ulfilas' Gothic translation of the Bible, together with grammar, a Greek Gothic dictionary and a Latin translation (Leipzig 1843, two volumes). He later devoted himself to the Finno Ugric language family, as Germany was working on rational principles for the German language at that time. He published a Mordvin grammar in Vol. 2 of his Journal, Vergleichung der beiden tscheremissischen Dialekte (Comparison of the Two Mari Dialects) in Vol. 4, and Grundzüge der syrjänischen Grammatik (Essentials of Permic Grammar) soon afterwards (Altenburg 1841). His work covered nearly new linguistic territory for Germany, with his Kurze Grammatik der tscherokesischen Sprache (Short Grammar of the Cherokee Language) in Höfer's Zeitschrift für die Wissenschaft der Sprache (Journal for the Science of Language) (Vol. 3), Beiträge zur Sprachenkunde (Articles on Linguistics), the first three issues of which (Leipzig 1852) contained grammars of the Dayak, Dakota and Kiriri languages, as well as his Grammatik mit Wörterbuch der Kassiasprache (Grammar with Dictionary of the Khasi Language) (Leipzig 1857). Furthermore, the Abhandlungen (Transactions) of the Gesellschaft der Wissenschaften (Society of Sciences) in Leipzig (1860) contained: Die melanesischen Sprachen nach ihrem grammatischen Bau etc. (The Melanesian Languages According to their Grammatical Structure, etc. ), followed by the second part in 1873, and Über das Passivum (About Passive Voice) (Leipzig 1860). Finally, he published the Manchu translation of the Chinese work: Sse schu, Schu king, Schi king, with a Manchu German lexicon (Leipzig 1864). The Mitteilungen (Communications) of the Geschichts und Altertumsforschenden Gesellschaft des Osterlandes (Society for Historical and Archeological Research of the Eastern Lands) contained many valuable articles by him on knowledge of the history of his closer homeland. After his death, Geschichte des großen Liao, aus dem Mandschu übersetzt (History of the Great Liao, Translated from Manchu) (St. Petersburg 1877) appeared. The number of languages which Gabelentz more or less thoroughly researched—and which he was the first to have scientifically worked on—numbers over 80. He was a full member of the Academy of Sciences in Leipzig.

Сайланған әдебиеттер

Хартмут Валравенс және Мартин Гимм (ред.): Deutsch mandjurisches Wörterverzeichnis (Г. К. фон дер Габеленцтің «Манжу-неміс сөздігінен»). Висбаден: Штайнер, 1978. Неміс тілінде.
Клаус Йена: Тіл зерттеушісі Ханс Конон фон дер Габеленц (1807–1874). Олаф Вегевицтің Альтенбургтағы Линдау мұражайындағы «Тіл зерттеушісі Ханс Конон фон дер Габеленц (1807–1874)» көрмесіне арналған ойлары. Альтенбург: Линдау мұражайы, 1998. Неміс тілінде.
Мартин Гимм: Ханс Конон фон дер Габеленц және қытай романы «Цзинь Пин Мэй» аудармасы. Висбаден: Харрассовиц, 2005. Неміс тілінде.