Кіріспе

Ирандық шиит ғалымы және философ (1935–2021); туған есімі = تقی یزدی Мұхаммед Тақи Мисбах Язди Гивачи (محمدتقی مصباح یزدی گیوه‌چی; 31 қаңтар 1935 – 1 қаңтар 2021) – Ирандық шиит ғалымы, саяси теоретик және философ, Ислам революциясының тұрақтылық фронтының рухани жетекшісі. Ол Жоғарғы Басшыны сайлауға жауапты сарапшылар кеңесінің мүшесі болды, онда ол азшылық фракциясын басқарды. 1952 жылдан 1960 жылға дейін қасиетті Қом қаласында Рухолла Хомейни мен Мұхаммед Хусейн Табатабаидің дәрістеріне қатысты; шамамен он бес жыл бойы ол Мұхаммед Тақи Бахжат Фуманидің шәкірті болды. Мешба Язди ислам философиясын, әсіресе Мулла Садраның трансценденттік философия мектебін (Хикмат әл-Мута`алия) жақтады. Ол ирандықтар діннен және Ислам революциясының құндылықтарынан алшақтауға бейім деп санады; сондай-ақ Иран реформалық қозғалысы тарапынан қолдау тапқан батыстық үлгідегі бостандық пен демократиялық басқаруға қарсы болды.

1963-1989 жылдар

Мешбах Язди 1963 жылы 15-ші Хордад қозғалысынан кейін (Аятолла Хомейнидің тұтқындалуына қарсы демонстрациялар) саяси белсенділікке кірісті. Ол Шаһтың Ақ революция реформаларына қарсы петиция тарату арқылы қоғамдық ұйымдастыру жұмысына қатысты. Хомейни тұтқындалғаннан босатылған соң, Мешбах Язди Фейзие медресесінде қуанышпен қарсы алған дін қызметкерлерінің қатарында болды. 2003 жылы реформа қозғалысының әлсіреуінен кейін оның жақтастары жергілікті және парламенттік сайлауларда үстемдік танытты. 2005 жылы Мешбах Язди Махмуд Ахмадинежадтың президенттікке кандидаттығын қолдады және Ахмадинежадтың жеңісінен кейін адал жақтастарын "жоғары лауазымдарға" тағайындау арқылы Иран үкіметінде "тікелей ықпалға" ие болды.

Дау

Аятолла Месбах Язди Ходжатия тобымен "байланысты" деп есептелген. Месбах мұны жоққа шығарып, оның Ходжатиямен байланысы бар екенін дәлелдейтін болса, ол өзінің барлық қағидаларынан бас тартатынын мәлімдеді. Аятолла Хомейни Ходжатияға қарсы болған, ал топ 1983 жылы ресми түрде таратылды.

Қоғамдық имидж

2016 жылдың наурыз айында Information and Public Opinion Solutions LLC (iPOS) компаниясы Иран азаматтары арасында жүргізген сауалнама нәтижесінде Месбаның 18% қолдауға ие екені және 20% қарсылық білдіргені анықталды, осылайша оның таза қолдау көрсеткіші -2% болды; ал респонденттердің 52% оның есімін танымады.

Жеке өмір

1950 жылдары аятолла Хосейн Нури Хамедани отбасынан шыққан әйеліне үйленді. Олардың үш баласы болды – екі ұл және бір қыз. Екеуі де дін қызметкерлері екендігі айтылады, ал олардың біреуі Монреаль, Квебек, Канададағы Макгилл университетінде білім алған. Қызы Мәдениет және Исламдық басшылық министрлігінің құрамындағы "Ислам мәдениеті және коммуникация ұйымын" басқарған Худжат аль-Ислам Мохаммади Арагиге үйленген.