Әли әл-Систани: Ирактың көрнекті дін ғалымының өмірбаяны

Кіріспе

Ирак шиит ислам ғалымы (1930 жылы туған) Әли әл-Хусейни әл-Систани (علي الحسيني السيستاني; 1930 жылғы 4 тамызда туған) – ирандық-ирактық ислам ғалымы. Он екі шииттің ең жоғары дәрежелі ғалымдарының бірі, Ұлы аятолла және маржа' дәрежесіне ие, ол 2003 жылғы жағдай бойынша бүкіл әлемдегі шиит мұсылмандарының рухани көшбасшысы деп сипатталды, "Ирак шииттерінің сөзсіз көшбасшысы" деп аталды және 2004 және 2005 жылдары "Time" журналы оны әлемдегі ең ықпалды 100 адамның бірі деп жариялады.

Ерте өмір

Әл-Систани 1929 немесе 1930 жылы Мешхедте, Мұхаммед пайғамбардың немересі Хусейн ибн Алиден тараған дін ғалымдары отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Мұхаммед Бакир әл-Систани, ал анасы Ридха әл-Мехребани әл-Сарабидің қызы болған. Систани бала кезінен бастап діни білім алуға кірісті, алдымен Мешхедте әкесінің хаузасында, содан кейін Құмда білімін жалғастырды. Құмда ол Ұлы аятолла Хосейн Боруджердиден дәріс алды. 1951 жылы Систани Наджафта Ұлы аятолла Әбу әл-Қасым әл-Хоейден оқу үшін Иракқа сапар шекті. Систани 1960 жылы, отыз бір жасында муджахид дәрежесіне жетті.

Бас аятолла

1992 жылы аятолла Хой қайтыс болғаннан кейін Абд ал-Ала әл-Сабзивари қысқа мерзімге жетекші маржа болды. Бірақ ол 1993 жылы қайтыс болғаннан соң, әл-Систани ғалымдық білімі әріптестері тарапынан ресми түрде мойындалғаннан кейін Ұлы аятолла дәрежесіне көтерілді. Хойдың мұрагері ретіндегі рөлі Хойға жерлеу намазын оқығанда нығайтылды, сондай-ақ ол Хойдың желісі мен оның ізбасарларының көп бөлігін мұра етті.

Баас партиясы

Саддам Хусейіннің араб ұлтшылдығы мен сунниттер басымдығын көтерген Баас партиясы арқылы Иракты билеген жылдары әл-Систани, 1999 жылы Мұхаммед әл-Садрды да қосқанда, көптеген дін қызметкерлерінің қаза болған зорлықты Баасшыл репрессиясы мен қуғын-сүргінінен зардап көрмеді, Саддам бұл іске қатысы бар екенін жоққа шығарды. Әл-Систани мешіті 1994 жылы күшпен жабылып, 2003 жылы АҚШ бастаған Иракқа басып кіруге дейін қайта ашылмады.

Қазіргі Ирақтағы рөлі

2003 жылы Баас партиясы құлатылғаннан бері әл-Систани аймақтық діни және саяси істерде маңызды рөл атқарып келеді және ол Ирактағы басқыншылықтан кейінгі «ең ықпалды» тұлға деп есептеледі. Америкалық басқыншылық басталғаннан кейін көп ұзамай әл-Систани шиит дінбасыларын саясатқа қатысуға шақырып, ирак халқын «нақты шешімдерге» жетелеуге және «бұқаралық ақпарат құралдарының пропагандасына» қарсы күресуге кеңес берді. 2003 жылдың жазы жақындаған сайын әл-Систани мен оның жақтастары оккупациялық күштерге конституциялық конвенция құру туралы өтініштер жіберді. Кейін әл-Систани өтпелі үкімет құру үшін халықтың демократиялық дауыс беруін қажет етті. Бақылаушылар бұл қадамды шииттер Ирак халқының шамамен 65% құрағандықтан, Ирак үкіметінде саяси үстемдікке тікелей жол ашатынын айтты. Содан кейін әл-Систани Ирак үкіметінің жоспарларын жеткілікті демократиялық емес деп сынады. 2004 жылдың тамызының басында әл-Систани бұрын анықталған жүрек ауруына байланысты ауыр денсаулық мәселелеріне тап болды. Ол емделу үшін Лондонға барды. Бұл әл-Систанидің ондаған жылдар бойы Ирактан алғаш рет кетуі еді және бұл, мүмкін, діни зорлық-зомбылықтан қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылықтың күшеюіне байланысты болды. Әл-Систани әлі де сауығып жатқан болатын, бірақ сол айдың соңында Наджафтағы Имам Әли мешітінде әскери бітімге келуге тырысты, онда Муқтада әс-Садр мен Махди армиясы американдық және ирактық күштермен қамалған еді. 2004 жылдан бастап тәуелсіз әскери әрекеттері арқылы жылдам танымал болған Садр, содан бері аймақтағы шииттерге әл-Систанидің прогрессивті ықпалына белсенді түрде қарсы тұрып келеді. Әл-Систанидің жарлықтары 2005 жылғы қаңтарда өткен сайлауға қатысуға көптеген ирактық шииттерге себеп болды. Ол 2004 жылдың 1 қазанындағы мәлімдемесінде ирактықтардың сайлауды «маңызды мәселе» ретінде мойындауын талап етті. Біраз уақыттан кейін әл-Систани шиит әйелдеріне сайлауға қатысу діни міндет екенін ескертіп, фетва шығарды, тіпті олардың күйеулері дауыс беруге тыйым салған болса да. Әл-Систани мәлімдемесінде: «Шынында, сайлау күні дауыс беру орталықтарына барған әйелдер Кербелаға барған Зейнаб сияқты» деді. Ол ирактық шииттерді сүннит салафиттерінің шабуылдарына жауап беруден үнемі аулақ болуға шақырып келеді, мұндай шабуылдар Бағдаттың оңтүстігіндегі «Өлім үшбұрышы» сияқты сүнниттер басым аймақтарда жиі болады. 2006 жылдың ақпанында Самарадағы шиит Аль-Аскари мешіті қирағаннан кейін де, оның дін қызметкерлері мен уағыздаушылар желісі тыныштыққа шақыруды жалғастырды және жақтастарына «оларды өлтірген сүннит көршілері емес, шетелдік уахабилер» деді. Әл-Систанидің мешітке жасалған шабуылдан кейін бірлікке шақыруы қауіпті жағдайды бақылауға көмектесті, елдің қанды діни соғысқа түсуіне жол бермеді. 2007 жылы мешіт қайтадан шабуылға ұшырағанда да осылай болды. 2007 жылдың 29 қаңтарында әл-Систаниді өлтіруге жасалған жоспар оның кеңсесіне жақын орналасқан қонақ үйде үш «Жунд әл-Самаа» қарулы күшін ұстау арқылы жолынан тоқтатылды. Бұл Наджафтағы бірнеше нысанаға жасалған үлкен шабуылдың бір бөлігі деп саналады. 2005 жылы онлайн өткен сауалнамада Әли әл-Систани Prospect (Ұлыбритания) және Foreign Policy (АҚШ) басылымдарының «100 ең жақсы қоғамдық зиялылар» тізімінде әлемдегі ең интеллектуалды 30-шы тұлға ретінде таңдалды. 2014 жылдың 13 маусымында әл-Систани ирактықтардың Мосул мен Тикритті басып алған және Бағдатқа қауіп төндіріп отырған «Ирак және Левант ислам мемлекеті» ұйымына қарсы үкіметті қолдауын өтінді. 2014 жылдың маусымында әл-Систани мәлімдемесін қайта қарап, «елді, халқын, азаматтарының ар-намысын және қасиетті жерлерін қорғауға» шақыратын фетва шығарды. Әл-Систани 2019-2021 жылдардағы ирактық наразылықтары кезінде наразылық білдірушілерді өлтіргені үшін ирак үкіметі мен полициясын жауапты деп мәлімдеді. Ол үкіметтен наразылық білдірушілерді атуға бұйрық бергендерді соттауды сұрады. Аятұла саяси мәселелерге қатысты пікірін сирек білдіреді, тек өте қиын жағдайларда ғана. Наразылықтар 2017 жылы ИМ әскери түрде жеңілгеннен бері Ирактағы ең зорлық-зомбылық оқиғасы деп сипатталды. Бір айдан кейін, 2019 жылдың қарашасында, үш ирактық наразылықтың өліміне жауап ретінде әл-Систани: «Ешбір адам немесе топ, нақты көзқарасы бар ешбір тарап, ешбір өңірлік немесе халықаралық актер ирак халқының еркіне қол сұғып, оларға өз еркімен таңдай алмайды» деді.

Since the overthrow of the Baath Party of Iraq in 2003, al Sistani has played an increasingly prominent role in regional religious and political affairs and he has been called the "most influential" figure in post invasion Iraq. Shortly after the American invasion began, al Sistani issued a fatwa advising Shia clergy to become engaged in politics to better guide the Iraqi people toward "clearer decisions" and to fight "media propaganda." As the summer of 2003 approached, al Sistani and his followers began petitioning the occupying forces for a constitutional convention. Later, al Sistani called for a democratic vote of the people to form a transitional government. Observers described the move as being a path leading directly to Shia political dominance over Iraq's government, as Shia Muslims make up approximately 65% of the total Iraqi population. Subsequently, al Sistani criticized plans for an Iraqi government for not being democratic enough. In early August 2004, al Sistani experienced serious health complications related to a previously diagnosed heart condition. He traveled to London to receive medical treatment. It was, reportedly, the first time that al Sistani had left Iraq in decades, and may have been due, in part, to growing concerns for his safety from sectarian violence. Though still recovering, al Sistani returned later in the month to broker a military truce at the Imam Ali Mosque in Najaf where Muqtada al Sadr and the Mahdi Army had been cornered by American and Iraqi forces. Sadr, who rose rapidly to prominence through a series of independent military actions beginning in 2004, has since actively challenged al Sistani's more progressive influence over Shia in the region. Al Sistani's edicts reportedly provided many Iraqi Shia cause for participating in the January 2005 elections—he urged, in a statement on October 1, 2004, that Iraqis recognize the election as an "important matter," additionally, al Sistani asked that the elections be "free and fair with the participation of all Iraqis." Soon after, al Sistani issued a fatwa alerting Shia women that they were religiously obligated to participate in the election, even if their husbands had forbidden them from voting. In an issued statement al Sistani remarked that "truly, women who go forth to the polling centers on election day are like Zaynab, who went forth to Karbala." He has consistently urged the Iraqi Shia not to respond in kind to attacks from Sunni Salafists, which have become common in Sunni dominated regions of Iraq like the area known as the "Triangle of Death," south of Baghdad. Even after the destruction of the Shia Al Askari Mosque in Samarra in February 2006, his network of clerics and preachers continued to urge calm and told their followers that "it was not their Sunni neighbors who were killing them but foreign Wahhabis." Al Sistani's call for unity after the bombing of the mosque helped to control a potentially dangerous situation, preventing the country from entering in a bloody sectarian war. Al Sistani did the same when the same mosque was bombed again in 2007. An alleged plot to assassinate al Sistani was foiled on January 29, 2007, when three Jund al Samaa gunmen were captured at a hotel near his office. It is believed to have been part of a larger attack against several targets in Najaf. In an online open poll 2005, Ali al Sistani was selected as the 30th topmost intellectual person in the world on the list of Top 100 Public Intellectuals by Prospect (UK) and Foreign Policy (US). On 13 June 2014, al Sistani appealed that Iraqis should support the government against the Islamic State of Iraq and the Levant militant group, which had taken over Mosul and Tikrit and was threatening Baghdad. Later in June 2014, al Sistani revised his statement and issued a fatwa calling for "citizens to defend the country, its people, the honor of its citizens, and its sacred places," against the ISIL. Al Sistani said the Iraqi government and police were liable for killing protestors during the 2019–2021 Iraqi protests. He requested that the government prosecute those who gave the command to shoot protesters. The ayatollah rarely voices his opinion on politics except in extreme unrest. The protests have been described as Iraq's worst violence since ISIL was militarily defeated in 2017. A month later in November 2019, in response to the death of three Iraqi protesters, al Sistani said "No person or group, no side with a particular view, no regional or international actor may seize the will of the Iraqi people and impose its will on them."

Шииттердің қолдау көрсетуі

Наджафтың жетекші дінбасысы ретінде әл-Систани миллиондаған АҚШ долларын құрайтын қаржыны қадағалайды. Оның ізбасарлары оған табыстарының белгілі бір бөлігін (хум) сыйлайды, ол білім беру және қайырымдылық мақсаттарына жұмсалады. Әл-Систани кеңсесі Құмда 35 мың, Машхадта 10 мың, Исфаханда 4 мың студентті қолдайтынын хабарлады. Ол сондай-ақ өкілдер желісін (уәкіл) басқарады, олар "Киркуктен Басраға дейінгі елді мекендерде, мешіттерде, базарларда және діни оқу орындарында оның көзқарастарын түрлі жолдармен таратуға" тырысады. Иранда, Ирактың Наджаф және Кербала қалалары ирандықтарға ашылғаннан кейін, көптеген ирандықтар Ирактан қажылықтан оралғаннан кейін әл-Систанидің жақтастары болып табылады. Аятолла әл-Систани Балхаб көтерілісі кезінде Ауғанстанның Балхаб ауданындағы жер аударылған хазара халқына көмектесу үшін негізінен азық-түлік, сондай-ақ басқа да қажетті заттардан тұратын 1000-ға жуық көмек пакетін жіберді.

Діни және саяси көзқарастар

Ғалым Вали Насрдың айтуынша, Аль-Систани, өзінің ұстазы Аль-Хои сияқты, ислам ғалымдарын "негізінен діннің ұстаздары және қорғаушылары" деп қарастырады. Үкіметте ол исламның рөлін билік етудің орнына "әлеуметтік тәртіпке құндылықтар мен бағыт-бағдар беру" деп түсіндірді. АҚШ оккупациялық билігімен, мысалы, Ирактың жаңа конституциясын жазу құқығы кімге берілгені туралы мәселелерде ол "жеткілікті айқын" болды және олардан қашықтап, бірақ АҚШ-ты "Ұлы Шайтан" деп "Хомейни стилінде айыптаудан" сақтады. Оның жақтастарының демонстрациялары "көптеген, бірақ бейбіт" болды. Ол секуляризмге де, шиит сектантшылығына да қарсы. Ирак үшін ол "көпшілік билігінің принципіне негізделген, есеп беретін және халықтық үкіметтің қарапайым моделін" ұсынды, ол шииттердің өзіндік ерекшелігін көрсететін және қорғайтын болар еді. Сонымен қатар ол діни заңдар мәселесінде консервативті, "модернизм" идеяларына "әсер етпеген". Насрдың пікірінше, бұл Аль-Систанидің саясатқа араласуға құлшынбауының көрінісі. Ол Иран үкіметімен жақсы қарым-қатынас сақтайды. 2023 жылдың қазанында Израиль-Хамас соғысы кезінде Аль-Систани Израильді айыптады және әлемді қоршаудағы Газадағы "қорқынышты зұлматқа қарсы тұруға" шақырды.

Мистика туралы көзқарастар

Аятолла әл-Систани Ибн Арабиден шабыттанған мистикалық дүниетанымын қолдамайды. Ибн Арабидің ой-пікір мектебі туралы сұраққа жауап берген ол былай деді:

"Діни білім алуда он екілік шиизмнің ұлы ғұламаларының әдісіне сенемін, ол Құранның қасиетті аяттарымен және Әһли-Байттың адал имамдарының хадистерімен сәйкес келеді, оларға салауат болсын, және мен жоғарыда айтылған әдісті мақұлдамаймын." Ол сондай-ақ діни ортада күшейіп келе жатқан мистикалық тенденцияларға қарсы семинарияның жас студенттерін ескертті.

Ал Жазира

2007 жылдың мамыр айында жүздеген шииттер Басра және Наджаф қалаларында телеарнадағы жүргізуші және журналист Ахмет Мансурдың «Әл-Жазира» телеарнасының қатарлық эфирінде жасаған сөздеріне қарсылық білдірді. Баяндама кезінде «Шекарасыз» (Бела Ходод) деген атпен таныс Мансур, ирактық туған дінбасы әл-Систанидің басшылық қабілетіне күмәндануын білдіріп, оның қонағы – шиит дінбасы Жавад әл-Халсиге оның туралы сұрақтар қойды. Мансур сондай-ақ әл-Систанидің Ирактағы қазіргі мәселелерден немесе соғыстан кейінгі жағдайлардан хабары жоқ екенін, ал оның үкімдерінің көп бөлігі көмекшілермен жазылып, таратылғанын айтты. Сондай-ақ Мансур Халсиден АҚШ Ирак саясаткерлерін және әл-Систаниді Батыс мүдделерін ілгерілету үшін пайдалана ма деп сұрады.

Сауд Арабиясының сын-пікірлері

2010 жылдың қаңтар айында саудиялық үкіметке қызмет ететін имам Мохамед әл-Арефтің жұмалық уағызында (хутба) әл-Систаниді "әдепсіз, дінсіз атеист" деп атады. Бұл сөздер оның жақтастарының Ирак, Қом және Ливанда наразылық тудырды. Ирак премьер-министрі Нури әл-Малики Сауд Арабиясының діни басшыларын сынады. Ливан негізді ислами радикалдық ұйымы "Хезболла" да әл-Систаниға жасалған шабуылды айыптап, оның сөзін "жетімсіз" деп бағалап, әл-Систаниді шиит исламының "ең белгілі діни көздерінің" бірі деп мақтады.

Интернет

Шииттік компьютер бағдарламашыларымен және басқа да мамандармен жұмыс істеген Аль-Систани халықаралық веб-ресурсы – «Ахлул-Бейт» жаһандық ақпарат орталығын құруға көмектесті, содан бері ол «нағыз электрондық ұлы аятолла» деп аталады.

Кибер шабуылдар

2008 жылдың 18 қыркүйегінде хакерлер шииттік жүздеген веб-сайтқа шабуыл жасады. Шабуылдар Арабия түбегінде орналасқан және салафи және уахаби қозғалыстарымен байланысы бар "Группа XP" деп аталатын мұсылман тобының жұмысы деп хабарланды. Олар шамамен үш жүз шиит интернет-сайтына шабуыл жасады, соның ішінде Әһлул-Бейт (а.с.) Глобальдық ақпарат орталығы. Кейіннен бұл оқиға соңғы жылдардағы ең ірі ваххаби хакерлік шабуылы деп аталды. Шабуылдан кейін сайтқа келгендерді "Группа XP" деген ұранмен, араб тілінде шииттік сенімдерін және шенеуніктерін айыптаған хабарламамен бірге қызыл шабуыл баннері қарсы алды. Хакерлер сондай-ақ Систанидің бейнесін комедияшы Билл Махердің Систаниді мазақтайтын бейнесімен алмастырды. Алайда, бұл шабуылдан кейін тоғыз жүзден астам ваххаби және салафи веб-сайттарына қарсы хакерлік шабуыл жасалды. Мұндай сәтті шабуылдардың бірі бейнеге түсіріліп, 2008 жылдың 3 қазанында YouTube-қа жүктелді. Хакер, Біріккен Араб Әмірліктерінен шыққан шиит, "ShiaZone" атты қолданушы атымен, "Группа XP" тобының күдікті мүшелерінің электрондық пошта шоттарына кіргенін көрсетті. Бұзылған электрондық пошта шоттары "Группа XP" тобының байланыс ақпаратын көрсетті, бұл ақпарат кейін шиит веб-сайттарында жарияланды.

Қоғамдық кездесулер

Аль-Систани кеңінен танымал болса да, көпшілік алдында көрінуден әдетте қашады, назардан тыс қалмайды. Іс жүзінде Аль-Систани ешқашан көпшілікке уағыз айтпайды немесе сөз сөйлемейді, тек "ресми өкілдері" арқылы ғана ресми мәлімдемелер жасайды. Бұл мәлімдемелер кейіннен Аль-Систанидің ресми веб-сайтына түсіріліп, Ұлы аятолланың ресми мөрімен бекітіледі, бұл мәлімдеменің нақтылығын көрсетеді. Аль-Систани бірнеше қысқа бейнежазбада пайда болса да, ол оларда ештеңе айтпайды және көбінесе қозғалмайды. Аль-Систанидің дауысының жалғыз тіркелген жазбасы – оның студенттерге парсы тілінде берген қысқа лекциясы. Тағы бір бейнежазбада Аль-Систани бөлменің арт жағында басқа бір дін қызметкерімен парсы тілінде сөйлесіп отырғаны көрінеді, онда Аль-Систанидің дауысының аз ғана бөлігі естіледі. Шейх Абдул Махди Әл-Карбалаи – Аль-Систанидің ең жақын өкілі және оның орнына сөз сөйлейді. Абдул Махди Әл-Карбалаи ирактықтарды сайлауға қатысуға және терроризм күшейген кезде ИМ-ға қарсы тұру үшін әскери қызметке қосылуға міндеттейтін Аль-Систанидің танымал фетвасын (эдиктін) жариялағанымен белгілі.

Жеке өмір

Әл-Систани Мұхаммед Хасан әл-Ширазидің (1972 жылы қайтыс болған) қызына үйленген, ол Мирза Ширазидің немересі. Оның екі ұлы бар: Мұхаммед Рида мен Мұхаммед Бакир.

Ағылшын тіліне аударылмаған

Оның кеңсесі тағы отыз екі туынды бар екенін, бірақ олар ағылшын тіліне аударылмағанын хабарлайды.