Әли Шариати: Ирандық ойшыл және революционер

Кіріспе

Ирандық социолог және философ (1933–1977)

Әли Шариати Мазинани (علی شریعتی مزینانی, 23 қараша 1933 – 18 маусым 1977) – дін социологиясына баса назар аударған ирандық революционер және социолог. Ол 20-шы ғасырдағы ең ықпалды ирандық зиялылардың бірі саналады және оның идеялары Ислам Республикасының негізін құрамаса да, "Ислам революциясының идеологы" деп аталады.

Өмірбаян

Әли Шариати (Әли Машарати) 1933 жылы Иранның солтүстік-шығысындағы Сабзевар қаласының маңындағы Мазинан ауылында дүниеге келген. Оның әкесінің туыстары дін қызметкерлері болған. Әкесі Мұхаммед Тақи – мұғалім және ислам ғалымы. 1947 жылы ол Хорасан провинциясындағы Мәшһад қаласында Ислам шындықтарын тарату орталығын ашты. Бұл исламдық әлеуметтік форум 1950 жылдардағы мұнайды ұлттандыру қозғалысына қатысты. Шариатидің анасы шағын жер иеленуші отбасынан шыққан. Мәшһадтағы мұғалімдер колледжінде оқыған жылдары Шариати қоғамның экономикалық жағдайы нашар топтарынан шыққан жастармен танысты және сол кездегі Ирандағы кедейлік пен қиындықтарды көріп, сезінді. Сонымен қатар, ол батыс философиясы мен саяси ой-пікірінің көптеген қырларын танып білді. Ол мұсылман қоғамдарының кездесетін мәселелерін түсіндіруге және дәстүрлі ислам принциптеріне сүйене отырып, шешімдер ұсынуға тырысты, оларды қазіргі заманғы әлеуметтану мен философия тұрғысынан қарастырды. Осы кезеңде Мәшһадтағы «Хорасан» газеті үшін жазған мақалаларында оның эклектизмі дамыды және Джамал әл-Дин әл-Афгани, Пәкістандық Сэр Аллама Мұхаммед Иқбал, Зигмунд Фрейд және Алексис Каррель сияқты модернист ойшылдардың идеяларымен танысты. 1952 жылы ол орта мектеп мұғалімі болып жұмыс істеді және Ислам студенттік қауымдастығын құрды, бұл демонстрациядан кейін тұтқындалуына себеп болды. 1953 жылы, Моссадек биліктен құлатылған жылы, ол Ұлттық майданға мүше болды. 1955 жылы Мәшһад университетінде бакалавр дәрежесін алды. 1957 жылы Иран полициясы оны Ұлттық қарсылық қозғалысының он алты мүшесімен бірге қайтадан тұтқындады. Содан кейін Шариати Париж университетінде аспирантураны жалғастыру үшін стипендия алды, оның жетекшісі Ирантанушы Гилберт Лазар болды. 1964 жылы парсы тілінен докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін Парижден оралды. Парижде болған кезінде Шариати 1959 жылы Алжир Ұлттық Азаттық майданымен (FLN) ынтымақтастыққа кірісті. Келесі жылы ол Франц Фанонның еңбектерін оқып, оның шығармаларының антологиясын парсы тіліне аударды. Шариати Фанонның ойларын ирандық революциялық эмигрант айналымдарына енгізді. Ол 1961 жылдың 17 қаңтарында Патрис Лумумбаға арналған демонстрация кезінде Парижде тұтқындалды. Сол жылы ол Ибрагим Язди, Мостафа Чамран және Садег Қотбзадеге қосылып, шетелде Иранның Азаттық қозғалысын құрды. 1962 жылы Парижде әлеуметтану және діндер тарихын зерттеуді жалғастырды, сондай-ақ ислам ғалымы Луи Массиньон, Жак Берк және әлеуметтанушы Жорж Гурвичтің лекцияларын тыңдады. Сол жылы ол философ Жан-Поль Сартрмен танысты және Жалал Әл-Ехмадтың «Гарбзадеги» (немесе «Окцидентоз») кітабын Иранда жариялады. Шариати 1964 жылы Иранға оралды, онда Францияда болған кездегі бүлікшіл саяси қызметі үшін тұтқындалды және түрмеге қамалды. Бірнеше аптадан кейін босатылып, Мәшһад университетінде сабақ беруді бастады. Шариати кейін Тегеранға барып, Хосейние Эршад институтында дәріс оқуға кірісті. Бұл дәрістер студенттері арасында өте танымал болды және қоғамның барлық экономикалық салаларына, оның ішінде орта және жоғарғы таптарға ауызша тарады, олардың оның іліміне қызығушылығы арта бастады. Оның үнемі жетістіктері үкіметтің назарын аударды, ол оны көптеген студенттерімен бірге тұтқындады. Халықтың кеңінен көрсеткен қысымы мен халықаралық наразылық салдарынан ол 1975 жылдың 20 наурызында он сегіз айлық жалғыздықтан кейін босатылды. Шариати Англияға кетуге рұқсат алды. Бірақ көп ұзамай, 1977 жылдың 18 маусымында ол Саутгемптонда, психология профессоры доктор Баттерворттан жалға алған үйінен өлген күйде табылды. Оның Шахтың кезіндегі Иран қауіпсіздік қызметі – САВАК тарапынан өлтірілгеніне сенімді. Алайда, Али Рахнеманың Шариати туралы өмірбаянында оның аурухана немесе медициналық жазбалар табылмаған құпия жағдайда жүрек талмасынан қайтыс болғаны айтылады. Ол Дамаскіде, ислам пайғамбары Мұхаммедтің немересі және Әлидің қызы Сайида Зейнептің қасында жерленген, онда ирандық паломшылар жиі барады.

Ali Shariati (Ali Masharati) was born in 1933 in Mazinan, a suburb of Sabzevar, in northeastern Iran. His father's family were clerics. His father, Mohammad Taqi, was a teacher and Islamic scholar. In 1947, he opened the Centre for the Propagation of Islamic Truths in Mashhad, in Khorasan Province. It was a social Islamic forum which became embroiled in the oil nationalisation movement of the 1950s. Shariati's mother was from a small land owning family. In his years at the Teacher's Training College in Mashhad, Shariati came into contact with young people who were from less privileged economic classes of society, and for the first time saw the poverty and hardship that existed in Iran during that period. At the same time, he was exposed to many aspects of Western philosophical and political thought. He attempted to explain and offer solutions for the problems faced by Muslim societies through traditional Islamic principles interwoven with, and understood from, the point of view of modern sociology and philosophy. His articles from this period for the Mashhad daily newspaper, Khorasan, display his developing eclecticism and acquaintance with the ideas of modernist thinkers such as Jamal al Din al Afghani, Sir Allama Muhammad Iqbal of Pakistan, among the Muslim community, and Sigmund Freud and Alexis Carrel. In 1952, he became a high school teacher and founded the Islamic Students' Association, which led to his arrest following a demonstration. In 1953, the year of Mossadeq's overthrow, he became a member of the National Front. He received his bachelor's degree from the University of Mashhad in 1955. In 1957, he was arrested again by the Iranian police, along with sixteen other members of the National Resistance Movement. Shariati then earned a scholarship to continue his graduate studies at University of Paris under the supervision of the Iranist Gilbert Lazard. He left Paris after earning a PhD in Persian language in 1964. During this period in Paris, Shariati started collaborating with the Algerian National Liberation Front (FLN) in 1959. The following year, he began to read Frantz Fanon and translated an anthology of his work into Persian. Shariati introduced Fanon's thought into Iranian revolutionary émigrée circles. He was arrested in Paris on 17 January 1961 during a demonstration in honour of Patrice Lumumba. The same year he joined Ebrahim Yazdi, Mostafa Chamran and Sadegh Qotbzadeh in founding the Freedom Movement of Iran abroad. In 1962, he continued studying sociology and the history of religions in Paris, and followed the courses of Islamic scholar Louis Massignon, Jacques Berque and the sociologist Georges Gurvitch. He also came to know the philosopher Jean Paul Sartre that same year, and published Jalal Al e Ahmad's book Gharbzadegi (or Occidentosis) in Iran. Shariati then returned to Iran in 1964, where he was arrested and imprisoned for engaging in subversive political activities while in France. He was released after a few weeks, at which point he began teaching at the University of Mashhad. Shariati next went to Tehran, where he began lecturing at the Hosseiniye Ershad Institute. These lectures were hugely popular among his students and were spread by word of mouth throughout all economic sectors of society, including the middle and upper classes, where interest in his teachings began to grow. His continued success again aroused the interest of the government, which arrested him, along with many of his students. Widespread pressure from the people, and an international outcry, eventually led to his release on 20 March 1975, after eighteen months in solitary confinement. Shariati was allowed to leave for England. Not long after, on June 18, 1977, he was found dead in Southampton, at the house he was renting from psychology professor Dr. Butterworth. He is believed to have been killed by the SAVAK, the Iranian security service during the time of the Shah. However, in Ali Rahnema's biography of Shariati, he is said to have died of a heart attack under mysterious circumstances, although no hospital or medical records have been found. He is buried next to Sayyidah Zaynab, the granddaughter of the Islamic prophet Muhammad, and the daughter of Ali, in Damascus, where Iranian pilgrims often visit.

Көріністер мен танымалдылығы

Шариат шииттік революциялық ағымдарды жаңғыртуға тырысты. Оның шиит дінін түсіндіруі әлемде төңкеріске шақырды және өлімнен кейінгі құтқарылуға үміттендірді. Ол өзінің шиитшілігін «қызыл шиитшілік» деп атады, оны революциялық емес «қара шиитшілік» немесе Сафавилер шиитшілігінен ажыратып көрсетті. Оның идеялары Оңтүстік Америкада перуалық Густаво Гутьеррес пен бразилиялық Леонардо Бофф құрған католик азаттық теологиясымен салыстырылды. Шариати исламның көрнекті философы болды, ол жақсы қоғам исламдық құндылықтарға сай болуы керек деп сақты. Ол мемлекеттің рөлі қоғамды басқару емес, оны дұрыс бағытқа бастарту екенін айтты. Ол улемалардың (дін қызметкерлерінің) ең білімділері қоғамды басқаруда жетекші рөл атқаруы керек деп санады, себебі олар Құдайдың пайғамбарлары мен 12 шиит имамдарының үйретіктеріне негізделген исламдық құндылық жүйесін басқаруды жақсы түсінеді. Ол дін қызметкерлерінің рөлі – қоғамды исламдық құндылықтарға сәйкес бағыттап, адамдарды олардың ең жоғары әлеуетіне жетуге көмектесу екенін, батыстағыдай жеке тұлғалардың ләззат іздеуіне қызмет ету емес екенін айтты. Шариатидің еңбектеріне Парижде студенттік кезінде кездескен үшінші әлемшілдік – таптық соғыс пен революция әділ және тапсыз қоғам құруға әкеледі деген идеялар, сондай-ақ сол заманғы эпистемиялық отарсыздану ойлары зор әсер етті. Ол Жалал әл-Ахмадтан «ғарбзадегі» (батыстық әсерге ұшырау) идеясын қабылдап, оған «ең жарқын және ықпалды екінші өмірін» сыйлады. Ол осы идеяларды ирандықтардың түсінетін шииттік мәдени символдарға айналдыруға тырысты. Шариати шииттер 12-ші имамның оралуын күтіп қана қоймай, әлеуметтік әділдік үшін күресу арқылы оның оралуын жеделдету үшін белсенді әрекет етуі керек деп сенді, тіпті «шейіт болуге дайын болу керек», – деп айтқан, «әр күн – Ашура, әр жер – Кербала». Фанонға үш хат жазғанда, Шариати одан айырмашылығы, империализммен күресу үшін дінді тастау керек емес деп санады. Ол адамдар империализмге қарсы тек мәдени өзін-өзі анықтауын қалпына келтіру арқылы ғана күресе алады деп ойлады. Кейбір елдерде мұндай өзін-өзі анықтау негізгі діни сенімдермен тығыз байланысты болды. Шариат өзімізге қайта оралу қағидасын айтады. Әлеуметтік теоретик Асеф Баят 1979 жылғы Иран төңкерісіне куә және қатысушы ретінде өз байқауларын жазды. Ол Шариатидің төңкеріс кезінде «теңдесі жоқ революциялық зиялы» ретінде пайда болғанын, оның суреттері шерулер мен наразылықтарда кеңінен таралғанын, «инқилабтың мұғалімі» (революциялық ұстаз) деген лақап аты миллиондаған адамның аузынан түспегенін және оның әдебиеті мен жазбалары төңкеріске дейін-ақ кеңінен таралғандығын мәлімдейді. Баят еске алады: «Әкем, көп оқымаған адам болса да, Шариатидің еңбектерінің жекелеген даналарын сақтап алыпты».

Shariati sought to revive the revolutionary currents of Shiism. His interpretation of Shiism encouraged revolution in the world, and promised salvation after death. He referred to his brand of Shiism as "red Shiism" which he contrasted with non revolutionary "black Shiism" or Safavid Shiism. His ideas have been compared to the Catholic Liberation Theology movement founded in South America by Peruvian Gustavo Gutierrez and Brazilian Leonardo Boff. Shariati was a prominent philosopher of Islam, who argued that a good society would conform to Islamic values. He suggested that the role of government was to guide society in the best possible manner rather than manage it in the best possible way. He believed that the most learned members of the Ulema (clergy) should play a leadership role in guiding society because they best understand how to administer an Islamic value system based on the teachings of the Prophets of God and the 12 Shia Twelver Imams. He argued that the role of the clergy was to guide society in accordance with Islamic values to advance human beings towards reaching their highest potential—not to provide/serve the hedonistic desires of individuals as in the West. Shariati's works were highly influenced by the Third Worldism that he encountered as a student in Paris—ideas that class war and revolution would bring about a just and classless society—from one side, and the epistemic decolonisation thinking of his time from the other side. He is said to have adopted the idea of Gharbzadegi from Jalal Al e Ahmad and given it "its most vibrant and influential second life". He sought to translate these ideas into cultural symbols of Shiism that Iranians could relate to. Shariati believed Shia should not merely await the return of the 12th Imam, but should actively work to hasten his return by fighting for social justice, "even to the point of embracing martyrdom," saying "every day is Ashoura, every place is the Karbala". When he was writing the three letters to Fanon, unlike him, Shariati believed that it is not true that one must put away religion to fight imperialism. He felt that people could fight imperialism solely by recovering their cultural identity. In some countries, such an identity was intertwined with fundamental religious beliefs. Shariati refers to the maxim of returning to ourselves. Social theorist Asef Bayat has recorded his observations as a witness and participant in the Iranian revolution of 1979. He asserts that Shariati emerged at the time of the revolution as "an unparalleled revolutionary intellectual" with his portraits widely present during the marches and protests and his nickname as "mo'allem e enqilab" (revolutionary mentor) chanted by millions and whose literature and tapes had already been widely available before the revolution. "My father" recalls Bayat, "barely literate, had his own copies" of Shariati's works.

Шариғат пен социализм

Оның социализмді зерттеуге деген құлшынысы мысырлық ойшыл Абдул Хамид Жовдат әл-Сахардың "Абу Зарр: Құдайға құлшылық ететін социалист" атты кітабын аударудан басталған сияқты. Бұл кітапта Абу Дхардың алғашқы социалист болғаны айтылған. Содан кейін Шариатидің әкесі оның ұлы Әбу Дхардың қағидаларын негізгі деп санайтынын мәлімдеді. Тіпті кейбір ойшылдар Шариатиді қазіргі Иранның Әбу Дхары деп сипаттады. Оның барлық ойларының ішінде революциялық әрекеттің қажеттілігіне қатысты талабы ерекше көзге түседі. Шариати марксизм Үшінші әлемді өзінің бостандығына жету үшін идеологиялық құралдармен қамтамасыз ете алмайды деп сенді. Оның бір негізгі тұжырымы – ислам табиғаты бойынша революциялық идеология екендігі. Сондықтан, Ислам қазіргі әлемге идеология ретінде қатысуы мүмкін. Шариатидің пікірінше, адамзат проблемаларының тарихи және бастапқы себебі жеке меншіктің пайда болуы болды. Ол қазіргі заманда машинаның пайда болуын адам өміріндегі екінші маңызды өзгеріс деп есептеді. Шындығында, жеке меншік және машинаның пайда болуы, егер тарихтың екі қисығы ретінде қарастырылса, тарихтың екінші кезеңіне жатады. Алғашқы кезең – ұжымдық меншік. Дегенмен, Шариати діннің тарихи дамуын, сондай-ақ қазіргі заманғы философиялық және идеологиялық қозғалыстарды, олардың жеке меншік пен машинаның пайда болуына қатысты сынға алды.

Эпистемология

Шариати діни білімнің әлеуметтік, мәдени және тарихи жағдайларға байланысты екендігін әлеуметтануда дамытты. Ол жер бетіндегі дінге және қоғамның мағынасы қалыптасатын әлеуметтік контекстке сенді. Сондай-ақ, ол дінді тарихи тұрғысынан түсінгенін, себебі ол әлеуметтанушы еді деп атап өтті. Ол Куранның, Мұхаммедтің немесе Әлидің шындығымен емес, тарихи және әлеуметтік Таухидпен айналысатынын айтты.

Саяси философия

Біріншіден, Шәрияти батыс либералды демократиясын сынға алды. Ол демократия, либерализм және ұлттарды тонау арасында тікелей байланыс бар екенін атап өтті. Ол либералды демократия адамзатқа жау деп сенді. Ол сондай-ақ либералды демократияның экономикалық жүйесі әділетсіз және адамдардың құқығына қайшы келетінін айтты. Ол мұндай қоғамда әлсіз адам жеңіліске ұшырап, жойылуға ұшырайды деп сендірді. Шәриятидің ой-пікірлері мен либералды демократияны сынға алуының негізгі негіздері бар. Бірінші негіз діни дүниетанымы мен діни емес дүниетанымы арасындағы айырмашылықпен байланысты. Ол тарихты, қоғамды және адамзатты моноистік дүниетанымы бойынша түсіндірді. Ол либерализмді теңсіздік пен кемсітушілікке толы нәрсе деп түсіндірді. Руханилыққа негізделген бостандық пен теңдік – бұрынғы заманғы қоғамдардың негізі болды, бірақ олар тарихтың бір кезеңінде құлдырап кетті. Шәрияти имам Әлидің үкіметін демократияның ең жақсы түрі деп санауға болады деп сенді. Осы орайда ол имам Әлидің мінез-құлқын оның жауымен салыстырып түсіндіруге тырысты. Ол бұл демократияны "міндеттеме демократиясы" деп атады. Шәрияти демократияның батысша анықтамасын қабылдамаған сияқты, бірақ оған демократияға қарсы ештеңе жоқ. Оның айтуынша, діни үкімет мұсылман азаматтарының демократиялық құқығы болып табылады. Ол батыс демократиясының негізгі проблемаларының бірі – демагогия деп сенді. Қазіргі таңда сайлаушылардың дауыстары жарнама құралдарының көмегімен арнайы арналарға бағытталады. Мұндай жағдайда тек қана сыни ойлы адам ғана алаңдаушылық пен беткі пікірлерден арылып, өзі үшін және өз қауымдастығы үшін тиімді дауыс бере алады. Ол алтынға, қатыгездікке және алаяқтыққа негізделген (зар, зор, тазвир) батыс демократиясы идеологиялық басшылықтан ерекшеленетін революцияға қарсы режим екенін айтты. Шәрияти Жорж Гурвичтің әлеуметтануды талдаудағы жанкүйері болғандықтан, әлеуметтік мәселелер мен тарихи оқиғаларды талдаудың арнайы үлгісі жоқ деп санайды. Ол дін мен қоғамның бірлігі жоқ деп ойлады, керісінше көптеген діндер мен қоғамдар бар. Ол зерттеулер мен ғылыми зерттеулер барысында гуманитарлық ғылымдар ғалымдарының белсенді рөлін атап өтті. Оның ойынша, ғылыми құндылықтар мен зерттеу қорытындыларына әсер ету арасында байланыс бар. Оның ойынша, батыс ғалымдарының басқа тұжырымдарын біздің қоғамға енгізудің қажеті жоқ. Алайда ол батыс идеологиялық мектептерін, мысалы, ұлтшылдық, либерализм, марксизм және т.б. сынға алды. Ол батыс философиясы мен ирандық қоғам арасында сәйкестік пен байланыс бар екенін айтты. Шәриятидің пікірінше, демократия революциялық эволюция мен прогреске қайшы келеді. Оның батыс идеологиясын сынға алған бір жағы – оның осы идеологияларды сөзсіз еліктеуі. Оның тағы бір сын көзқарасы – батыс философиясындағы руханилықты жоққа шығару. Шын мәнінде, бұл идеологиялар адамдарға трансценденттік мақсаттарға жетуді және кез келген эволюциялық қозғалыстарды болдырмауға тырысады. Осы тұрғыдан алғанда, ол капитализмді қатты сынға алды, сонымен бірге социализмді бағалады, өйткені ол адамзатты эволюцияға алып барып, оны пайдакүнемшіліктен азат етеді. Алайда ол Карл Марксты қатты сынға алды. Шәриятидің пікірінше, Карл Маркстың экономика туралы теориясы, оны адам мен қоғамның негізі ретінде қарауы – қателік. Керісінше, Шәриғат адамды, емес экономиканы қоғамның негізі және бастауы деп санайды.

In the first place, Shariati criticised western liberal democracy. He pointed out that there is a direct relationship between democracy, liberalism and the plundering of nations. He believed that liberal democracy is the enemy of humankind. He also referred to the fact that the ruling economic system of liberal democracy is unjust and contrary to the rights of people. He maintained that in such a society, someone who is weak is already subjected to defeat and annihilation. There are basic foundations in Shariati's thoughts and his criticism of liberal democracy. The first foundation is related to the contrast between the religious worldview and the non religious one. He explained history, society and humanity according to a monistic worldview. He explained liberalism as something with inequality and discrimination. Freedom and equality based on spirituality were the very basis of pre modern societies which were devastated in one period of history. Shariati believed that the government of Imam Ali could be considered the best form of democracy. On this occasion, he tried to interpret the behaviour of Imam Ali in contrast with his enemy. He called this democracy Commitment democracy. It appears that Shariati did not accept the western definition of democracy although he had no problem with democracy. According to him, a religious government is a democratic right of Muslim citizens. He believed that one of the basic problems of western democracy is demagogy. Nowadays the votes of voters are directed to special channels with the help of advertising instruments. In such a condition only one who is critically conscious can dispose of distractions and surface level arguments, and vote effectively for themselves and their communities. He maintains that the western democracy based on gold, cruelty and tricking (Zar, Zour va Tazvir) is an anti revolutionary regime that is different from ideological Guidance. Shariati, who was the fan of Georges Gurvitch in his analysis of sociology, believed that there was no special pattern for the analysis of social affairs and historical events. He thought that there was no unity of religion and society, but rather there were many religions and societies. He referred to the active role of the scholar of human science during investigation and scientific research. He believed that there was a relationship between the values of scholarship and the effects of those values on the conclusions of an investigation. He believed that it was not necessary to extend the other conclusions of other Western scholars to our society. However, he criticized the Western ideological schools such as nationalism, liberalism, Marxism, etc. He maintained that there was conformity and correspondence between the Western philosophy and Iranian society. According to Shariati, democracy is inconsistent with revolutionary evolution and progress. One of his criticism of Western ideology is its [regardless imitation of those ideologies check translation]. One of his other criticisms is the denial of spirituality in Western philosophy. In fact, those ideologies attempt to prevent humans from achieving transcendental goals and any [evolutionary movements check translation]. In this vein, he firmly criticized capitalism, and at the same time, he admired socialism because it would lead humanity to evolution and free it from utilitarianism. However, he firmly criticized Karl Marx. According to Shariati, Karl Marx's theory on the economy as the infrastructure and foundation of human and society was strayed. Conversely, Sharia places the human, not the economy, as the foundation and origin of society.

Қазіргі заманғы проблемалар

Шариатидің пікірінше, адамзат тарихы екі сатыдан тұрады: қоғамдық саты және жеке меншік сатысы.

Мұра

Шариатидің пікірін қолдаушылар мен қарсыластары көп, ал Шариатидің тұлғасы көбіне беймәлім. Әли Хаменеи Шариатиді өзінің буынының талабына сай ислам ілімінің алға басушысы ретінде білген. Саид Әли Хаменеидің сөзіне қарағанда, Шариатиде жақсы да, жаман да қасиеттері болған. Хаменеи Шариатиді муллалармен қатаң түрде келіспейтін адам деп санау әділетсіздік деп есептейді. Шариатидің күшті жағы – өз ойларын өз буынына түсінікті, қарапайым тілмен жеткізе білуі. Шариати Ирандағы муллаларды белгілі бір деңгейде қолдаған. Элизабет Ф. Томпсон сияқты ғалымдар Шариати мен Ирандағы ислам революциясындағы рөлінің, Сейед Кутбтың Мысырдағы рөлімен салыстыруға тырысады. Олардың бірегей ұқсастығы – екеуі де Иран мен Мысырдағы жақын арадағы революцияларға жол ашқандығы. Екеуі де ислам мәдениетінің басымдығын қалаған. Екеуі де қалыпты құндылықтар мен нормаларға қарсы революциялық көзқарас ұстанған. Олар исламды Америка мен Кеңес Одағы арасындағы үшінші бағыт ретінде қарастырған. Сонымен қатар, олар толығымен утопиялық емес, ішінара ислами болған. Әрине, олардың арасында айырмашылықтар бар: Шариати солшыл болса, Кутб консерватор. Махмуд Талеганидің пікірінше, Әли Шариати революция мектебін құрған ойшыл. Бұл мектеп жастарды революциялық әрекетке бағыттап, жетектеді. Бехешти Шариатидің еңбегі ислам революциясының негізіне айналды деп санайды. Хамид Алгардың айтуынша, Шариати ислам революциясының бас идеологы болған.

Жарияланымдар

Шариати ерте қайтыс болғанына қарамастан, ол жүзден астам кітаптан бөлек, «мақалалар, семинар жұмыстары және лекциялар циклы» сияқты 200-ге жуық жарияланымның авторы болды.