Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лаостың биі мен театры (nattakam Lao, Лао: ນາດຕະກັມລາວ) Лаостың басым этникалық тобы – Лао халқының негізгі драмалық өнер түрі болып табылады. Ол Тайландтың Исан аймағында тұратын Лао этникалық тобымен де ортақ. Билердің (немесе би-драмалардың) негізінен екі түрі бар: патша сарайларында орындалатын классикалық билер және қазіргі кезде мораммен байланысты халық билері. Көлеңкелі қуыршақтар (әлдеқандай бимен байланысты болмаса да) Лао театрлық дәстүрлерінің маңызды бөлігі болып табылады. Луанг Прабанг пен Вьентьян қалаларында негізгі жұмыс істейтін түрлі би-драма труппалары ескі классикалық сарай билерін, сондай-ақ кхмерлік ықпалы бар драмалар мен халық билерін оқытуды жалғастыруда. Лао патшалық биі королева Кео Кэнгняның (кейде королева Кео Лот Фа деп те аталады) құрметіне Фон Нанг Кёо деп аталады. Ол Ангкордан келген кхмер ханшайымы және король Фа Нгумның әйелі. Ол буддизмді және кхмер мәдениетін, соның ішінде патшалық биді Луанг Прабангтың императорлық астанасына әкелгені үшін мақталады. Бейбіт уақытта оның сүйіктілері кхмер патшалық балетінен алынған билерді орындаған. Би қойылымы тек ерекше жағдайларда ғана көрсетілген. Содан бері Луанг Прабанг халқы осы биді қадір тұтады. Бидің дәстүрлі стилі ерекше сақталған, қазірге дейін ешқандай өзгеріске ұшырамаған. 1957 жылға дейін Луанг Прабангтың солтүстігіндегі Бан Фаном ауылы Фон Нанг Кёо биін орындау үшін жас қыздарды ұсынып келген. Би шеберлері осы ауылдан шыққан, ол тікелей корольдің қарамағында болған, ал оның халқы салық төлеушілер ретінде танылған. Олардың орнына, олар патша сарайынан тамақ алып, мемлекеттік салықтан босатылған. Фон Нанг Кёо бір кезде Ланг Сханг Хом Као әулетінің өмірін сүйемелдеген корольдің эксклюзивті меншігі болған. Уақыт өте келе, ол Лаос фольклорындағы құдайлар мен қорғаушы рухтарды құрметтеу және олардан қорғаныш тілеудің қасиетті ритуалына айналды. Осы тұлғаларға құрмет көрсету үшін король Лаостың жаңа жылында (Фимай) дәстүрлі түрде Фон Нанг Кёо биін көрсеткен. Сонымен қатар, "Миллион пилдер патшалығы" мемлекетінің құрылуы да тойланған. Би билеушілердің би мектебінде оқытылмаған, оның орнына патша сарайының би шеберлері оны өздеріне тапсырған. Олар Фон Нанг Кёо және Рамаяна билерінің гүлденуін қамтамасыз еткен. Бишілердің киімдері мен аксессуарлары өте құнды және тек ресми қойылымдарда ғана қолданылған. Әр бидің алдында және кейінде қорғаушы рухтарға құрмет көрсету рәсімі өткізілген. Салтанатты рәсімде гүлдер, шамдар және сыйлықтармен бірге жүретін адам алғыс айтып, бишілердің өнерін және би қимылдарының шеберлігін бақылайтын рухтар мен би шеберлерінен қорғаныш тілеген. Қазіргі кезде Фон Нанг Кёо биі Лаостың жаңа жылында Луанг Прабангтың патша сарайында жыл сайын көрсетіледі. Келесі күндері басты базар алаңында көпшілік үшін екінші қойылым өтеді. Ол тез арада буддалық жатак аңыздарына ұқсас өлең түріне бейімделді. Лао тіліндегі нұсқасы түпнұсқа Рамаянаға шамалы ғана ұқсайды. Лаолық бейімдемеде Равана (Рафанасуан деп аталады) басты кейіпкерлер Рама немесе Фра Ламнан гөрі маңызды рөл атқарады. Эпостың соңында сиқырлы маймыл Хануман адам кейпіне енеді. Әдеби шығармаларды жергілікті тілге аудару процесінде жиі болатындай, Пхра Лак Пхра Рамға Лаос ортасына орналасу арқылы ерекше Лаос стилі берілген. Мысалы, Фра Лак Фра Лам Рамның тууы Меконг аңғарында болған деп көрсетеді. Лаостың дәстүріне сәйкес, Равана Камбоджада дүниеге келген, ал ескерткіш шайқас Меконг өзенінің жағасында болған. Басқа көріністер аңыздардан, Синь Сай сияқты тарихи эпостардан, жергілікті немесе индуистік мифологиядан алынған әңгімелерден немесе көрші елдердің әңгімелерінен алынған. Лао классикалық биінің екі негізгі түрі бар: коне және лакхоне. Әрқайсысы Лао классикалық музыкасымен сүйемелденеді. Кон (ໂຂນ) – Лао би-драмаларының ең стильдік түрі, онда ерлер мен әйелдер бишілер тобы күрделі костюмдер мен маскалар киіп, өте әдемі қимылдар орындайды, олардың үлкен икемділігін көрсетеді және Пхра Лак Пхра Рам үшін өте кең таралған би-драмалық форма. Әр биші драмадағы кейіпкерді ойнайды, бірақ әңгімелеудің көп бөлігі шеттегі әнші хорынан келеді. Лакхоне биін әдетте тек әйелдер орындайды, бірақ лакхоне биін билейтін ерлер де кездеседі. Кон би-драмаларындағыдай әр биші жеке кейіпкерді бейнелемей, бишілер сахна мен оқиғаларды бірлесіп көрсетеді. Лакхон дәстүрінде орындалатын би-драмалардың көптеген түрлері бар. Пхра Лак Пхра Лам музыкасын Пинфат деп аталатын оркестр түпнұсқа кхмер түрінде орындайды. Музыканттар әр пьесаны, оның ұзақтығына және вариацияларына қарамастан, нақты түсінулеріне көз жеткізу үшін бірнеше ай бойы ауызша оқытудан өтеді. Көптеген музыканттар ансамбльдегі бірнеше аспапта ойнауды біледі. Қазіргі кезде осы музыкалық дәстүрді сақтау үшін осы пьесаларды жазуға бағытталған көмек бағдарламасы бар. Би болмаса да, нанг талунг немесе көлеңкелі қуыршақтар (ໜັງຕະລຸງ) Лао театрлық дәстүрлерінің маңызды бөлігі болып табылады. Бұл малайзиялық ваянг көлеңкелі қуыршақтарының бейімделуі, бірақ бір қуыршақ шеберінің орнына көптеген қуыршақ шеберлері бар. Көлеңкелі қуыршақтардың қойылымдары басқа классикалық драмалармен ұқсас тақырыптар мен оқиғаларға негізделген, бірақ классикалық музыкамен немесе морам аспаптарымен сүйемелденуі мүмкін.
The dance and theatre of Laos (nattakam Lao, Lao: ນາດຕະກັມລາວ ) is the primary dramatic art form of Laos' majority ethnic group, the Lao people. It is shared with the ethnic Lao that inhabit the Isan region of Thailand as well. There are mainly two types of dances (or dance dramas), the classical dances performed in the royal courts and the folk dances now associated with morlam. Shadow puppetry, although not associated with dance, is an important part of Lao theatrical traditions. Various dance drama troupes, mostly operating out of Luang Prabang and Vientiane, continue to teach the old classical court dances and more Khmer influenced dramas and folk dances, respectively. The Lao royal dance is called Fone Nang Keo (, ) in honour of Queen Keo Kengnya (also known as Queen Keo Lot Fa), a Khmer princess from Angkor and wife of King Fa Ngum. She is credited for bringing both Buddhism and Khmer culture, including the royal dance, to the imperial capital of Luang Prabang. During times of peace, her entourage would practice a dance derived from the Khmer royal ballet. A dance representation would only be held for special occasions. Since then, the dance has been closely preserved and cherished by the people of Luang Prabang. It is reported that the dance has retained its traditional style exceptionally well, without undergoing any modifications until present day. Until 1957, the population of the village of Ban Phanom, located north of Luang Prabang, provided young girls to perform the Fone Nang Keo. The dance masters came from this village which was under the direct ownership of the King, its people serving as tributaries. In exchange, they were exempt from government taxes and received food from the royal palace. The Fone Nang Keo was once the exclusive property of the King, accompanying the life of the Lang Xang Hom Kao dynasty. Over time, it has evolved into a sacred ritual to honour and invoke protection from the gods and protective spirits of the Laotian folklore. To pay homage to these entities, the King traditionally presented a performance of the Fone Nang Keo during the Lao New Year (Phimai). At the same time, the creation of the country as "The Kingdom of the Million Elephants" was commemorated. The dance was not taught in dance schools but rather passed down by dance masters of the royal palace, who ensured the prosperity of both the Fone Nang Keo and Ramayana dances. The costumes and accessories of the dancers are extremely precious and only reserved for official performances. A ceremony is held to venerate the guardian spirits before and after each dance. The officiant, accompanied by flowers, candles, and offerings, expresses gratitude and seeks protection from the spirits and dance masters who oversee the dancers' performance and their mastery of the dance gestures. Nowadays, a representation of Fone Nang Keo is held once every year in the Royal Palace of Luang Prabang for the Lao New Year. A second representation is held in the following days for the general public on the main market square. It was rapidly adapted into a verse format akin to the Buddhist Jataka tales. The Lao version bears only a loose resemblance to the original Ramayana. In the Lao adaptation, Ravana (referred to as Raphanasuan) plays a more prominent role than the main heroes, Rama or Phra Lam. Towards the end of the epic, the magical monkey Hanuman assumes a human form. As often seen in the process of localising literary works, Phra Lak Phra Ram is given a distinct Lao flavor by placing it within the Lao setting. For instance, the Phra Lak Phra Lam places Ram's birth in the Mekong valley. According to the Laotian tradition, Ravana was born in Cambodia, and the monumental battle took place along the banks of the Mekong. Other scenes come from legends, historical epics such as Sin Xay , stories from local or Hindu mythology, or adaptations of stories from surrounding nations. Lao classical dance has two main forms, khone and lakhone. Each is accompanied by Lao classical music. Khon (ໂຂນ ) is the most stylised of the Lao dance dramas, with troupes of male and female dancers in elaborate costumes and masks performing very graceful movements demonstrating their great flexibility, and very common dance drama form for the Phra Lak Phra Ram. Each dancer plays a character in the drama, although most of the narration comes from a singing chorus to the side. Lakhone (ລະຄອນ ) dances are usually only performed by females, but male lakhone dancers are not unknown. Instead of each dancer portraying an individual character, such as the Khon dance dramas, the dancers mimic the scene and events together. There is more variety of dance dramas performed in the Lakhon tradition. The music of Phra Lak Phra Lam is performed by an orchestra known as Pinphat in its original Khmer form. Musicians undergo extensive oral training for several months to ensure they have a precise understanding of each piece, regardless of its length, and the variations it entails. Many musicians are skilled in playing multiple instruments within the ensemble. Currently, there is an aid program aimed at transcribing these pieces to preserve this musical tradition for future generations. Although lacking in dance, nang taloung or shadow puppets (ໜັງຕະລຸງ ) are an important part of Lao theatrical traditions. An adaptation of the traditional Malay wayang shadow puppets, but there are numerous puppeteers instead of one puppet master. Shadow puppet plays are based on similar themes and stories as the other classical dramas, but can be accompanied by either classical music or morlam instrumentation.
Лам лао
Лао ламы (ລຳລາວ) немесе морлам (ໝໍລຳ) – лао халық музыкасының жалпы атауы, ең қарапайым деңгейде әнші/ертегіші және кхен (ແຄນ) аспабынан тұрады. Исан аймағында екі термин де мағынасы жағынан бірдей қолданылады, бірақ Лаоста морлам тек әншіні білдіреді. Труппалар саяхаттап, әртүрлі жерлерде көшпенді әртістер сияқты өнер көрсетеді. Жергілікті дыбыс үлгілеріне және таңдаған аспаптар мен мелодияларға байланысты көптеген аймақтық стильлер бар. Лао ламының орындалуына қоса, түрлі соққы аспаптары, скрипка, лютня, ксилофон, гобой, сондай-ақ классикалық ансамбльдерге тән музыка да кіре береді. Ән мәтіндері көне поэзиядан, классикалық әңгімелерден алынуы мүмкін, немесе өлеңнің күрделі дыбыстық рифма үлгілеріне сәйкес импровизацияланады. Тақырыптары діни уағыздар мен Жатака әңгімелері сияқты маңызды мәселелерден бастап, махаббат пен жыныстық қатынас туралы әзіл-қалжыңға дейін алуан түрлі болуы мүмкін.
Lam Lao (ລຳລາວ) or morlam (ໝໍລຳ ) is the general descriptor for Lao folk music, which at its most basic level consists of the singer/story teller and the khene (ແຄນ ). In Isan, both terms are interchangeable, but in Laos, morlam only refers to the singer. Troupes travel around like minstrels performing at various locales. There are many regional styles, depending on the local tone contours and preferred instrumentation and melodies. The music that accompanies a lam lao performance may also include various types of percussion, fiddles, lutes, xylophones, or oboes as well as some that are more characteristic of classical ensembles. Lyrics are drawn from old poetry, classical stories, or improvised according to the complicated tonal rhyming patterns of the verse and can range from topics as serious as religious sermons and Jataka tales to sometimes bawdy verses about love and sex.
Халық биі
Лао халық билері (ຟ້ອນລຳພື້ນເມືອງ) сан алуан және әртүрлі, лам лао сияқты. Шындығында, көптеген ламдардың да сәйкес халық биі бар. Сонымен қатар, танымал билердің қатарында оңтүстік Лам Тан Вай (ລຳຕັງຫວາຽ) және Лам Сараване (ລຳສາຣະວັນ) билері де бар. Дегенмен, ең танымал халық биі – лам вонг (ລຳວົງ). Бұл Лаос мемлекеттік биі, оның нұсқалары лао тілінде сөйлейтін аймақтардың барлығында және тіпті Камбоджада да кездеседі, онда ол рамвонг деп аталады. Бұл – баяу және әдемі жұптық би, онда ерлер ішкі шеңбер құрайды, ал әйелдер сыртқы шеңбер құрайды, жұптар өз шеңберлерінде айналып, бір-бірінің төңірегінде билейді. Ол үйлену тойларында, мерекелерде және басқа да әлеуметтік шараларда жиі кездеседі.
Lao folk dances (ຟ້ອນລຳພື້ນເມືອງ ) are numerous and varied, much like lam lao. In fact, most lam also have an associated folk dance. And Other popular dances include the southern lam Tang Vai (ລຳຕັງຫວາຽ ) and Lam Saravane (ລຳສາຣະວັນ ). The most popular folk dance, however, is the lam vong (ລຳວົງ ). It is the national dance of Laos, and versions of it exist throughout the Lao speaking region and even Cambodia, where it is known as ramvong. A slow and graceful couples dance, the men form an inner circle and the women an outer circle, with couples dancing around each other while moving in their respective circles. It is a common feature of weddings, celebrations, and other social events.
Лам луанг (лайкэй лао)
Морламның нағыз театрлық түрі, морламның ауызша дәстүрлердің, мифтер мен аңыздардың ән репертуарынан түрлі кейіпкерлерді киіп, сомдай бастаған кезде пайда болған деп саналады. Ол көбінесе Лам Луанг (ລໍາເຣື່ອງ) немесе әнмен айтылатын әңгіме деп аталады. Әңгімелердің мазмұны дәстүрліден ұяттыға дейін, қалыспығаннан әдепсізге дейін, ал көздері дәстүрлі әңгімелер мен жатак аңыздарынан бастап, тіпті даму жобалары мен қоғамдық мәселелерге дейін жетеді. Музыка классикалық, моралм немесе тіпті қазіргі заманғы болуы мүмкін, ал костюмдер де әңгіменің қажеттілігіне қарай әртүрлі болады. Лам Луанг театрының өнер көрсетулерінде барлық әңгімелерге тән тұрақты кейіпкерлер кездеседі. Оларға батыр (ພຣະເອກ), батыр (ນາງເອກ), патша әке, патша ана, клоун, жаман (ຜູ້ຮ້າຽ) және құдайлар, демон, рухтар немесе алыптар сияқты табиғаттан тыс күштер жатады.
A truly theatrical derivative of morlam, it is believed to have developed when the morlam began to dress up and act out various characters from the sung repertoire of oral traditions, myths and legends. it is better known as Lam Luang (ລຳເຣື່ອງ ) or sung story. Stories range from traditional to lewd, serious to bawdy, and are drawn from a diverse range of sources, such as the traditional stories and Jataka tales to even development projects and community concerns. Music can be classical, morlam, or even modern, and costumes also run the gamut depending on the needs of the story. Common to Lam Luang theatre performances are stock characters common to all stories. These include the hero (ພຣະເອກ ), the heroine (ນາງເອກ ), king father, queen mother, clown, villain (ຜູ້ຮ້າຽ ), and supernatural forces such as gods, demons, spirits, or ogres.