Кіріспе

Лаостың биі мен театры (nattakam Lao, Лао: ນາດຕະກັມລາວ) Лаостың басым этникалық тобы – Лао халқының негізгі драмалық өнер түрі болып табылады. Ол Тайландтың Исан аймағында тұратын Лао этникалық тобымен де ортақ. Билердің (немесе би-драмалардың) негізінен екі түрі бар: патша сарайларында орындалатын классикалық билер және қазіргі кезде мораммен байланысты халық билері. Көлеңкелі қуыршақтар (әлдеқандай бимен байланысты болмаса да) Лао театрлық дәстүрлерінің маңызды бөлігі болып табылады. Луанг Прабанг пен Вьентьян қалаларында негізгі жұмыс істейтін түрлі би-драма труппалары ескі классикалық сарай билерін, сондай-ақ кхмерлік ықпалы бар драмалар мен халық билерін оқытуды жалғастыруда. Лао патшалық биі королева Кео Кэнгняның (кейде королева Кео Лот Фа деп те аталады) құрметіне Фон Нанг Кёо деп аталады. Ол Ангкордан келген кхмер ханшайымы және король Фа Нгумның әйелі. Ол буддизмді және кхмер мәдениетін, соның ішінде патшалық биді Луанг Прабангтың императорлық астанасына әкелгені үшін мақталады. Бейбіт уақытта оның сүйіктілері кхмер патшалық балетінен алынған билерді орындаған. Би қойылымы тек ерекше жағдайларда ғана көрсетілген. Содан бері Луанг Прабанг халқы осы биді қадір тұтады. Бидің дәстүрлі стилі ерекше сақталған, қазірге дейін ешқандай өзгеріске ұшырамаған. 1957 жылға дейін Луанг Прабангтың солтүстігіндегі Бан Фаном ауылы Фон Нанг Кёо биін орындау үшін жас қыздарды ұсынып келген. Би шеберлері осы ауылдан шыққан, ол тікелей корольдің қарамағында болған, ал оның халқы салық төлеушілер ретінде танылған. Олардың орнына, олар патша сарайынан тамақ алып, мемлекеттік салықтан босатылған. Фон Нанг Кёо бір кезде Ланг Сханг Хом Као әулетінің өмірін сүйемелдеген корольдің эксклюзивті меншігі болған. Уақыт өте келе, ол Лаос фольклорындағы құдайлар мен қорғаушы рухтарды құрметтеу және олардан қорғаныш тілеудің қасиетті ритуалына айналды. Осы тұлғаларға құрмет көрсету үшін король Лаостың жаңа жылында (Фимай) дәстүрлі түрде Фон Нанг Кёо биін көрсеткен. Сонымен қатар, "Миллион пилдер патшалығы" мемлекетінің құрылуы да тойланған. Би билеушілердің би мектебінде оқытылмаған, оның орнына патша сарайының би шеберлері оны өздеріне тапсырған. Олар Фон Нанг Кёо және Рамаяна билерінің гүлденуін қамтамасыз еткен. Бишілердің киімдері мен аксессуарлары өте құнды және тек ресми қойылымдарда ғана қолданылған. Әр бидің алдында және кейінде қорғаушы рухтарға құрмет көрсету рәсімі өткізілген. Салтанатты рәсімде гүлдер, шамдар және сыйлықтармен бірге жүретін адам алғыс айтып, бишілердің өнерін және би қимылдарының шеберлігін бақылайтын рухтар мен би шеберлерінен қорғаныш тілеген. Қазіргі кезде Фон Нанг Кёо биі Лаостың жаңа жылында Луанг Прабангтың патша сарайында жыл сайын көрсетіледі. Келесі күндері басты базар алаңында көпшілік үшін екінші қойылым өтеді. Ол тез арада буддалық жатак аңыздарына ұқсас өлең түріне бейімделді. Лао тіліндегі нұсқасы түпнұсқа Рамаянаға шамалы ғана ұқсайды. Лаолық бейімдемеде Равана (Рафанасуан деп аталады) басты кейіпкерлер Рама немесе Фра Ламнан гөрі маңызды рөл атқарады. Эпостың соңында сиқырлы маймыл Хануман адам кейпіне енеді. Әдеби шығармаларды жергілікті тілге аудару процесінде жиі болатындай, Пхра Лак Пхра Рамға Лаос ортасына орналасу арқылы ерекше Лаос стилі берілген. Мысалы, Фра Лак Фра Лам Рамның тууы Меконг аңғарында болған деп көрсетеді. Лаостың дәстүріне сәйкес, Равана Камбоджада дүниеге келген, ал ескерткіш шайқас Меконг өзенінің жағасында болған. Басқа көріністер аңыздардан, Синь Сай сияқты тарихи эпостардан, жергілікті немесе индуистік мифологиядан алынған әңгімелерден немесе көрші елдердің әңгімелерінен алынған. Лао классикалық биінің екі негізгі түрі бар: коне және лакхоне. Әрқайсысы Лао классикалық музыкасымен сүйемелденеді. Кон (ໂຂນ) – Лао би-драмаларының ең стильдік түрі, онда ерлер мен әйелдер бишілер тобы күрделі костюмдер мен маскалар киіп, өте әдемі қимылдар орындайды, олардың үлкен икемділігін көрсетеді және Пхра Лак Пхра Рам үшін өте кең таралған би-драмалық форма. Әр биші драмадағы кейіпкерді ойнайды, бірақ әңгімелеудің көп бөлігі шеттегі әнші хорынан келеді. Лакхоне биін әдетте тек әйелдер орындайды, бірақ лакхоне биін билейтін ерлер де кездеседі. Кон би-драмаларындағыдай әр биші жеке кейіпкерді бейнелемей, бишілер сахна мен оқиғаларды бірлесіп көрсетеді. Лакхон дәстүрінде орындалатын би-драмалардың көптеген түрлері бар. Пхра Лак Пхра Лам музыкасын Пинфат деп аталатын оркестр түпнұсқа кхмер түрінде орындайды. Музыканттар әр пьесаны, оның ұзақтығына және вариацияларына қарамастан, нақты түсінулеріне көз жеткізу үшін бірнеше ай бойы ауызша оқытудан өтеді. Көптеген музыканттар ансамбльдегі бірнеше аспапта ойнауды біледі. Қазіргі кезде осы музыкалық дәстүрді сақтау үшін осы пьесаларды жазуға бағытталған көмек бағдарламасы бар. Би болмаса да, нанг талунг немесе көлеңкелі қуыршақтар (ໜັງຕະລຸງ) Лао театрлық дәстүрлерінің маңызды бөлігі болып табылады. Бұл малайзиялық ваянг көлеңкелі қуыршақтарының бейімделуі, бірақ бір қуыршақ шеберінің орнына көптеген қуыршақ шеберлері бар. Көлеңкелі қуыршақтардың қойылымдары басқа классикалық драмалармен ұқсас тақырыптар мен оқиғаларға негізделген, бірақ классикалық музыкамен немесе морам аспаптарымен сүйемелденуі мүмкін.

Лам лао

Лао ламы (ລຳລາວ) немесе морлам (ໝໍລຳ) – лао халық музыкасының жалпы атауы, ең қарапайым деңгейде әнші/ертегіші және кхен (ແຄນ) аспабынан тұрады. Исан аймағында екі термин де мағынасы жағынан бірдей қолданылады, бірақ Лаоста морлам тек әншіні білдіреді. Труппалар саяхаттап, әртүрлі жерлерде көшпенді әртістер сияқты өнер көрсетеді. Жергілікті дыбыс үлгілеріне және таңдаған аспаптар мен мелодияларға байланысты көптеген аймақтық стильлер бар. Лао ламының орындалуына қоса, түрлі соққы аспаптары, скрипка, лютня, ксилофон, гобой, сондай-ақ классикалық ансамбльдерге тән музыка да кіре береді. Ән мәтіндері көне поэзиядан, классикалық әңгімелерден алынуы мүмкін, немесе өлеңнің күрделі дыбыстық рифма үлгілеріне сәйкес импровизацияланады. Тақырыптары діни уағыздар мен Жатака әңгімелері сияқты маңызды мәселелерден бастап, махаббат пен жыныстық қатынас туралы әзіл-қалжыңға дейін алуан түрлі болуы мүмкін.

Халық биі

Лао халық билері (ຟ້ອນລຳພື້ນເມືອງ) сан алуан және әртүрлі, лам лао сияқты. Шындығында, көптеген ламдардың да сәйкес халық биі бар. Сонымен қатар, танымал билердің қатарында оңтүстік Лам Тан Вай (ລຳຕັງຫວາຽ) және Лам Сараване (ລຳສາຣະວັນ) билері де бар. Дегенмен, ең танымал халық биі – лам вонг (ລຳວົງ). Бұл Лаос мемлекеттік биі, оның нұсқалары лао тілінде сөйлейтін аймақтардың барлығында және тіпті Камбоджада да кездеседі, онда ол рамвонг деп аталады. Бұл – баяу және әдемі жұптық би, онда ерлер ішкі шеңбер құрайды, ал әйелдер сыртқы шеңбер құрайды, жұптар өз шеңберлерінде айналып, бір-бірінің төңірегінде билейді. Ол үйлену тойларында, мерекелерде және басқа да әлеуметтік шараларда жиі кездеседі.

Лам луанг (лайкэй лао)

Морламның нағыз театрлық түрі, морламның ауызша дәстүрлердің, мифтер мен аңыздардың ән репертуарынан түрлі кейіпкерлерді киіп, сомдай бастаған кезде пайда болған деп саналады. Ол көбінесе Лам Луанг (ລໍາເຣື່ອງ) немесе әнмен айтылатын әңгіме деп аталады. Әңгімелердің мазмұны дәстүрліден ұяттыға дейін, қалыспығаннан әдепсізге дейін, ал көздері дәстүрлі әңгімелер мен жатак аңыздарынан бастап, тіпті даму жобалары мен қоғамдық мәселелерге дейін жетеді. Музыка классикалық, моралм немесе тіпті қазіргі заманғы болуы мүмкін, ал костюмдер де әңгіменің қажеттілігіне қарай әртүрлі болады. Лам Луанг театрының өнер көрсетулерінде барлық әңгімелерге тән тұрақты кейіпкерлер кездеседі. Оларға батыр (ພຣະເອກ), батыр (ນາງເອກ), патша әке, патша ана, клоун, жаман (ຜູ້ຮ້າຽ) және құдайлар, демон, рухтар немесе алыптар сияқты табиғаттан тыс күштер жатады.