Кіріспе

Үндістан үкіметінің Электр энергиясы туралы заңы

2003 жылғы Электр энергиясы туралы заң – Үндістандағы энергетика секторын өзгерту үшін қабылданған Парламент заңы. Бұл заң электр энергиясын өндіру, тарату, беру және саудалаумен байланысты маңызды мәселелерді қамтиды. Заңның кейбір бөлімдері күшіне еніп, тиісті нәтижелер беріп жатыр, ал қалған бөлімдері әлі толыққанды орындалмауда.

Өмірбаян

2003 жылғы Электр энергиясы туралы заңға дейін Үндістанның электр энергетикасы секторы 1910 жылғы «Электр энергиясы туралы» заң, 1948 жылғы «Электр энергиясы (жеткізу) туралы» заң және 1998 жылғы «Электр энергиясын реттеуші комиссия туралы» заңмен басшылық етілді. Электр энергиясын өндіру, тарату және беруді негізінен түрлі штаттардағы мемлекеттік электр энергиясы басқармалары жүзеге асырды. Саяси-экономикалық жағдайға байланысты, өзара субсидиялау көлемі тұрақты емес деңгейге жетті. Мемлекеттік органдарды тарифтерді белгілеуден алшақтату мақсатында 1998 жылы «Электр энергиясын реттеу комиссиялары туралы» заң қабылданды. Электр энергетикасы саласын одан әрі реформалау үшін жеке сектордың қатысуын және бәсекелестікті арттыру мақсатында 2003 жылы «Электр энергиясы туралы» заң қабылданды. 2003 жылдың 2 маусымынан бастап Үндістан елінде бұрынғы қолданыстағы ескі заңнаманы алмастыру үшін 2003 жылғы Электр энергиясы туралы заң қабылдады. Жаңа заң қолданыстағы заңдардың мәртебесін бекітеді және елдегі электр энергетикасының дамуына жәрдем ететін шараларды көздеді. Заң елдегі реформаларды тежейтін және электр энергетикасы саласына жаңа үміттер сыйлайтын бірқатар мәселелерді шешуге бағытталған. Осы мақалада 2003 жылғы Электр энергиясы туралы заң қарастырылады, онда жаңа ережелердің қолданыстағы заң ережелерінен қалай ерекшеленетіні және осы шаралардың экономикалық негіздемесі бар-жоғы талданды. Электр энергиясын өндіру, беру, тарату, сауда және пайдалану саласындағы заңдарды біріктіру туралы заң. Электр энергетикасы өнеркәсібінің дамуына ықпал ететін шаралар қабылдау, бәсекелестікті дамыту, тұтынушылардың мүдделерін қорғау, барлық аймақтарға электр энергиясын жеткізу, электр энергиясы тарифін ұтымды ету, субсидиялар жөніндегі ашық саясатты қамтамасыз ету, тиімді және экологиялық таза саясатты қолдау, Орталық электр энергиясы органының реттеуші комиссияларын құру және осыған байланысты немесе одан туындайтын мәселелер бойынша апелляциялық сот құру.

Ұрпақ

Заң электр энергиясын өндіруді толықтай лицензиясыз қылады (белгілі бір көлемнен асатын барлық ядролық және су электр жобаларын қоспағанда). Заңға сәйкес, жеткізушілер мен таратушылар тұтынушыларға жеткізетін электр қуатының 10 пайызы энергияның сенімді болуын қамтамасыз ету үшін жаңартылатын және дәстүрлі емес энергия көздерінен өндірілуі керек. Электр энергиясын өндіру лицензияланбайтын қызмет түріне айналдырылды және белгілі бір капитал инвестициясынан жоғары гидроэлектр станцияларын қоспағанда, кез келген электр станциясы үшін Орталық Электр Энергиясы Агенттігінен (CEA) техникалық-экономикалық келісім алу қажеттігі жойылды. Бұл 2003 жылғы Электр Энергиясы Заңының 7 және 8-баптарында көзделген. Генераторлар электр қуатын кез келген лицензия иесіне немесе мемлекеттік реттеуші комиссиялар рұқсат берген жағдайда тұтынушыларға тікелей сата алады. Генераторлардың тікелей сату мүмкіндігі, рұқсат етілген жағдайларда, электр энергиясын өндіруге жеке инвестициялық қатысуды (ИПП) ынталандырады, себебі бұл тұтынушылар көптеген мемлекеттік электр компанияларына (SEB) қарағанда несиелік тұрғыдан жақсырақ және банктер үшін сенімді. Алайда, заңда реттеуші органның SEB-ге электр энергиясын өндірушілердің тұтынушыларға тікелей сатуынан туындаған кросс-субсидиялық кірістің шығынын өтеу үшін қосымша төлем салуы қарастырылған. Заң ауылдық жерлерде таратуды лицензиясыз қылады және қалалық жерлерде тарату үшін лицензиялық режимді енгізеді. Дегенмен, Заңға сәйкес, Үндістандағы барлық 16 мемлекеті ғана ауылдық аймақтардың қандай болып табылатынын белгілеген, сондықтан елдің шамамен үштен бір бөлігінде ауылдық тарату әлі де толыққанды жүзеге асырылмады.

CEA-ның рөлі

CEA-ның рөлі саясат бойынша ұсынымдар жасаумен, электр энергетикасы секторының көрсеткіштерін бақылаумен, Энергетика министрлігіне техникалық мәселелер бойынша кеңес берумен, энергия секторының деректерін басқарумен/таратумен және т.б. шектеледі. 2003 жылғы Электр энергетикасы туралы заңның 73 (b) бабына сәйкес, электр стансаларын, электр желілерін салу және оларды желіге қосу үшін техникалық стандарттарды дайындау CEA-ның жауапкершілігі болып табылады. Алайда, осы Заңның 7-бабына сәйкес, егер генерациялық компания 73-баптың (b) тармағында көрсетілгендей, желіге қосылуға қатысты техникалық стандарттарды орындаса, генерациялық стансаны құруға, пайдалануға және күтуге құқылы. Бұл электр стансаларының электр стансаларын және электр желілерін салу үшін CEA техникалық стандарттарын міндетті түрде сақтауы қажет емес екенін білдіреді. Сол сияқты, беру/тарату лицензиарлары осы Заңның 73 (d) бабына сәйкес, беру желілерін пайдалану мен күтіп-ұстау үшін CEA белгілеген Желі кодексінен/Желі стандарттарынан басқа электр желілерін салу стандарттарын міндетті түрде орындауға міндетті емес. Көп жағдайларда бұл CEA стандарттары консервативті болып келеді, бұл оңтайлы жобалау мүмкіндіктеріне/құнына/тиімділігіне зиян келтіреді, сондай-ақ электр стансалары мен электр желілерінің жүйе/қосалқы жүйелердің мүмкіндіктерін таңдауда толық нақтылықты қамтамасыз етпейді.

Солшыл партиялар оппозиция

Солшыл партиялар электр энергиясы нарығындағы бәсекелестікке қатысты, электр энергиясы басқармаларын бөлу және ашық қол жеткізу сияқты шараларға қарсылық танытты, сондай-ақ өзара субсидияларды жоюға қатысты ұсыныстарға да қарсы болды. БПҰ үкіметі алғашқы мерзімінде кейбір түзетулерге келісіп, өзара субсидиялар туралы ережеге өзгерістер енгізді. Екінші мерзімінде БПҰ үкіметі 2003 жылғы «Электр энергиясы туралы» заңға түзетулер жобасын жариялады, оның басты мақсаты электр энергиясын бөлшек сатуды тарату бизнесінен бөлу болып табылды.

Түзетулер

2003 жылдан кейін заңға бірнеше түзетулер енгізілді. 2015 жылы ұсынылған түзетулер маңызды өзгерістер жасауға бағытталған. Маңызды қағида – электр желілеріне иелік етпейтін электр энергиясын жеткізуші компанияларды енгізу. Үкімет бұл бәсекелестікті күшейтеді және бағаны төмендетеді деп мәлімдейді. Алайда, осы түзетулерге қарсы шығушылар Үндістанда бәсекелестік құн төмендетуге әкелмейді дейді. Кейбір электр қаржы мамандары бұл мемлекеттік сектордағы тарату компанияларын (discoms) әлсіретеді және елдегі энергетика саласына зиян келтіруі мүмкін деп санайды. Электр энергиясы туралы 2003 жылғы заңның 25-бабы орталық үкіметке электр энергиясын тиімді, экономикалық және біртұтас жеткізу үшін елді қажетті аймақтарға бөлуге, әсіресе мемлекетаралық, аймақтық және аймақаралық электр энергиясын өндіру мен беруді ерікті түрде байланыстыру және үйлестіруді жеңілдетуге уәкілдік береді. Электр энергиясы бірлестік тізімге (III тізімнің 38-тармағы) енгізілген. Елді бес аймаққа (солтүстік, оңтүстік, шығыс, батыс және солтүстік-шығыс) дәлелсіз негізде бөлу және электр энергиясын беру жүйесі мен беру жоғалтуларын бөлісуде аймақ ішіндегі және аймақтар арасындағы ережелерді қолдануда біркелкі емес қарастырылады, бұл бір мемлекетті екіншісінен кемсітуге тең. Конституция жалпы мүдде болмаса, әрбір мүдделі мемлекеттің мақұлдауысыз мемлекеттер тобы үшін әртүрлі ережелерді мойындамайды (Конституцияның 252-бабы). Елді аймақтарға бөлу тұжырымы 1970-жылдары көмір кеніштеріне жақын жерде жоғары қуатты термалдық электр станцияларын салу және алыс аймақтарға жоғары кернеулі желілер арқылы өндірілген қуатты жеткізу мақсатымен пайда болды. Соңғы қырық жылда Үндістандағы электр энергиясы секторы едәуір өсті, ал көптеген ірі мемлекеттердің қазіргі қуат тұтынуы сол кездегі аймақтық деңгейден асып кетті. Сонымен қатар, табиғи газ, су, ядролық, жел, күн, импорттық көмір және т.б. сияқты басқа да көздерден электр энергиясын өндіру көлемі айтарлықтай артты және елде электр энергиясын өндіру мен тұтынуда орталықтандыру мен әртараптандыруға қол жеткізілді. Аймақтар тұжырымы енді аймақтағы мемлекеттерді тең қарастырып, аймақтан тыс мемлекеттерді әртүрлі қарау арқылы тиімді емес. Аймақтың шекарасын құрайтын көптеген мемлекеттер аймақтық бейтараптық пен дискриминацияға байланысты көршілес аймақтардан/мемлекеттерден арзан қуатты алуға/экспорттауға мүмкіндік таппайды. Сонымен қатар, электр желісі жалпыұлттық желіге айналды және бірыңғай желілік жүйенің пайда болуы аймақтық желілерді ескірген етті. Әр мемлекет электр энергиясын беру, жоғалтуларды есепке алу және коммерциялық есеп айырысу үшін жалпыұлттық желінің бір бөлігі ретінде әкімшілік бірлік/аймақ/зона ретінде қарастырылуы керек. Электр энергиясы туралы 2003 жылғы заңның 25-бабы (аймақтар құру ережесі) және 2014 жылғы ұсынылған электр энергиясы туралы заң жобасы әр мемлекеттің мақұлдауысыз конституцияға қайшы келеді. Электр энергиясы да экономикалық мағынасыз айналымды жолмен беріледі (мысалы, солтүстік-шығыс аймағы шығыс аймағына қуат экспорттайды, шығыс аймағы солтүстік және батыс аймақтарына қуат экспорттайды, батыс аймағы солтүстік аймағына қуат экспорттайды және солтүстік аймағынан қуат солтүстік-шығыс аймағына қайта экспортталады. Сол сияқты, шығыс аймағы батыс аймағына қуат экспорттайды, ал батыс аймағы шығыс аймағының орнына оңтүстік аймағына қуат экспорттайды). Орталық беру компаниясы күнделікті негізде. Осылайша, қуат өндіру мен берудің аймақтық тұжырымы нәтижесіз болып шықты.